Μετάφραση από άρθρο με τίτλο “Θάψτε όλους τους Ταλαάτ” της ΑΝΑΧΙΤ ΧΟΒΣΕΠΙΑΝ (Γερμανία) στο azg.am
Πριν από 105 χρόνια, στις 20 Μαρτίου, ο Ταλαάτ ενταφιάστηκε στο Βερολίνο.
Στις 15 Μαρτίου 2026, ο εντεταλμένος της γερμανικής κυβέρνησης για θέματα θρησκευτικής ελευθερίας και πίστης, Τόμας Ράχελ, υπενθύμιζε μέσω της πλατφόρμας X ότι την ίδια ημέρα τιμάται η «Διεθνής Ημέρα για την Καταπολέμηση της Ισλαμοφοβίας», απευθύνοντας έκκληση για ανεκτικότητα. Δύσκολα μπορεί να πιστέψει κανείς ότι εκείνη την ημέρα, στην οδό Χάρντενμπεργκ 16 στο Βερολίνο, οι νεαροί Τούρκοι εθνικιστές οι οποίοι, με λουλούδια και εκδηλώσεις τιμής, εξέφραζαν τον θαυμασμό και την αφοσίωσή τους προς έναν από τους βασικούς οργανωτές της Γενοκτονίας των Αρμενίων, τον Ταλαάτ πασά, είχαν γνώση αυτής της ανάρτησης. Στον ίδιο δρόμο, πριν από 105 χρόνια, ο Ταλαάτ είχε δολοφονηθεί από τον Αρμένιο εκδικητή και αγωνιστή της δικαιοσύνης Σογομόν Τεχλιριάν. Πιθανότατα, ούτε ο ίδιος ο Ράχελ γνώριζε ότι στο X χρήστες όπως ο Efeibram@ Tugrul Moskowits, καθώς και μέσα όπως το Haber Report, το AnkaRapor και το Daily Türkist, είχαν αναρτήσει το ίδιο βίντεο με τη λεζάντα: «Ως Τούρκοι νέοι πιστοί στις αξίες της Δημοκρατίας, τιμήσαμε για ακόμη μία φορά τον τελευταίο υπουργό Εσωτερικών της αυτοκρατορικής περιόδου και Μεγάλο Βεζίρη Ταλαάτ πασά, στον δρόμο όπου μαρτύρησε στο Βερολίνο το 1921».
Στις 15 Μαρτίου 1921, η εφημερίδα Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung στο απογευματινό της φύλλο έγραφε, υπό τον τίτλο «Δημόσια δολοφονία στον δρόμο – συνελήφθη ο δράστης, ένας Πέρσης φοιτητής»: «Κοντά στη Χάρντενμπεργκ 17, περίπου στις 11:30, ένας ηλικιωμένος άνδρας δολοφονήθηκε από έναν αλλοδαπό που τον ακολουθούσε». Στο ίδιο άρθρο αναφέρονται τα ονόματα του δράστη, Σογομόν Τεχλιριάν, και του θύματος, Σαλί Αλί μπέη. Στο πρωινό φύλλο της επόμενης ημέρας, 16 Μαρτίου, η εφημερίδα διόρθωσε την είδηση με τον τίτλο: «Η δολοφονία του Ταλαάτ πασά στο Βερολίνο – Το περιστατικό στην Χάρντενμπεργκ – Ο δράστης είναι αρμενικής καταγωγής», επιβεβαιώνοντας και ότι ο πυροβολισμός έγινε από πίσω. Μελετώντας εκ νέου τα πρακτικά της δίκης και τις καταθέσεις των μαρτύρων, διορθώνουμε και εμείς στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας μας τον όρο «κατά μέτωπο», ο οποίος φαίνεται πως είχε παγιωθεί στη συλλογική μνήμη μέσα από προφορικές και λογοτεχνικές αφηγήσεις.
Μετά την φετινή ανακοίνωση της αστυνομίας του Βερολίνου που επέτρεψε την συγκέντρωση για την μνήμη του Ταλαάτ πασά, μέλη της γερμανοαρμενικής κοινότητας και οργανώσεων, όπως η Ένωση Γερμανοαρμενίων Νομικών και η φοιτητική ένωση «Μαζί», απηύθυναν αγανακτισμένοι γραπτή έκκληση προς τις αρμόδιες αρχές ζητώντας την απαγόρευση της συγκέντρωσης.
Παράλληλα με τη συγκέντρωση που έφερε τον τίτλο «Στη μνήμη της δολοφονίας του Ταλαάτ πασά, αρχιτέκτονα της σύγχρονης Τουρκίας και επαναστάτη», στη διεύθυνση Χάρντενμπεργκ 22 προγραμματιζόταν και δεύτερη συγκέντρωση από την Ένωση Ακτιβιστών κατά του Ρατσισμού, του Εθνικισμού και των Διακρίσεων. Η τελευταία, 105 χρόνια μετά, επρόκειτο να πραγματοποιήσει πορεία με τίτλο «Το ίχνος της ζωής των Αρμενίων στη Διασπορά», προσεγγίζοντας τα γεγονότα υπό το πρίσμα της αλληλένδετης ιστορίας του Γερμανικού Ράιχ και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
«Η απόδοση τιμών σε εγκληματίες δεν μπορεί να γίνει ανεκτή», τόνισε σε ανάρτησή του στο Facebook, στα γερμανικά, ο επικεφαλής της Αρμενικής Εκκλησίας στη Γερμανία, επίσκοπος Σεροβπέ Ισχανιάν. Μια εκδήλωση που εξυμνεί έναν εγκληματία παρουσιάζοντάς τον ως «επαναστάτη» και «αρχιτέκτονα της σύγχρονης Τουρκίας» παραβλέπει την ιστορική ευθύνη και προσβάλλει τη μνήμη των θυμάτων. Παράλληλα, δημιουργεί τον κίνδυνο σχετικοποίησης ή υποβάθμισης ενός από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της ιστορίας. Το ζήτημα καθίσταται ακόμη πιο ευαίσθητο στη Γερμανία, μια χώρα της οποίας το ομοσπονδιακό κοινοβούλιο (Bundestag) αναγνώρισε επίσημα τη Γενοκτονία των Αρμενίων στις 2 Ιουνίου 2016. Ένα κράτος που έχει δεσμευθεί να αντιμετωπίζει με ειλικρίνεια τα ιστορικά εγκλήματα και να καλλιεργεί υπεύθυνα την ιστορική μνήμη, οφείλει να επιδεικνύει ιδιαίτερη προσοχή απέναντι στη δημόσια τιμή προσώπων που έχουν στιγματιστεί από την ιστορία. Και πέρσι, όπως και τα προηγούμενα χρόνια, στις 15 Μαρτίου οι Τούρκοι τίμησαν την «ημέρα μαρτυρίου» του φασίστα «πατέρα» τους. Ωστόσο, όσοι αποφεύγουν να διαβάσουν τα ιστορικά τεκμήρια συγκεντρώνονται στον ίδιο δρόμο στις 11:30, χωρίς καν να γνωρίζουν το ακριβές σημείο της δολοφονίας.
Η γερμανική εφημερίδα taz, σε δημοσίευμά της στις 16 Μαρτίου για την εκδήλωση «μνήμης» των Τούρκων εθνικιστών, παρατήρησε ότι, μετά τις ομιλίες, όσοι τιμούσαν τον «μάρτυρα» άφησαν την εικόνα του Ταλαάτ, την τουρκική σημαία και τα τριαντάφυλλα ακουμπισμένα σε έναν θάμνο και αποχώρησαν. Λίγο αργότερα, ένας από τους συμμετέχοντες στην πορεία κατά του τουρκικού φασισμού, περνώντας από το σημείο, μετέφερε τα λουλούδια και τα τοποθέτησε στο μνημείο «λίθο μνήμης» του διωκόμενου Μάρτυρα του Ιεχωβά Όττο Ράινχολντ Ζίγκελ.
Δεν περνά απαρατήρητο ότι παλαιότερα οι ομάδες των ακραίων εθνικιστών δεν ήταν τόσο νεαρές, ενώ απουσίαζαν σχεδόν πλήρως οι γυναίκες. Η άνοδος των δεξιών τάσεων στη Γερμανία φαίνεται πως έχει δώσει νέα ώθηση στους Τούρκους φασίστες. Το κίνημα του Ντογού Περιντσέκ, του «πατέρα» της λεγόμενης «Επιτροπής Ταλαάτ», με το σύνθημα «Η Γενοκτονία των Αρμενίων είναι ένα ιμπεριαλιστικό ψέμα», μπορεί να τιμωρήθηκε στην Ελβετία, ωστόσο η «νίκη» του στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με το πρόσχημα της «ελευθερίας της έκφρασης», του άνοιξε ουσιαστικά τον δρόμο για τη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς που δοξάζει τον Ταλαάτ, πρωτίστως στη Γερμανία. Εκεί, κανένας αξιωματούχος ή βουλευτής δεν αντέδρασε στην άδεια που έδωσε η αστυνομία του Βερολίνου για τη συγκέντρωση της 15ης Μαρτίου, παρά τις αντιδράσεις της αρμενικής κοινότητας.
Από τη Γαλλία, την ίδια ημέρα, η Βαλερί Μπουαγιέ επέκρινε τις αρχές του Βερολίνου, επισημαίνοντας ότι «επιτρέπουν συγκέντρωση που δοξάζει τον Ταλαάτ πασά». Στις 13 Μαρτίου, το Haypress είχε απευθύνει ερώτημα προς την αστυνομία του Βερολίνου: «Η Γενοκτονία των Αρμενίων έχει αναγνωριστεί εδώ. Ο βασικός υπεύθυνος ήταν ο Ταλαάτ, γιατί επιτρέπεται αυτή η συγκέντρωση;». Απάντηση φυσικά δεν δόθηκε. Στη συζήτηση που ακολούθησε στο X, πέρα από όσους επικαλούνταν την «ελευθερία της έκφρασης», διατυπώθηκε και η άποψη: «Γιατί να απαγορευτεί; Δεν είναι πιο λογικό να επιτραπεί υπό επιτήρηση, ώστε να καταγραφεί ποιοι συμμετέχουν και να αξιολογηθούν οι αντιδράσεις;».
Παρότι ο Ταλαάτ, που είχε νοικιάσει ένα διαμέρισμα εννέα δωματίων στην οδό Χάρντενμπεργκ στο Βερολίνο, ζούσε με ψευδώνυμο ως Σαλί Αλί μπέης, η χώρα που του παρείχε καταφύγιο επέτρεψε να ταφεί με τιμές. Και 105 χρόνια αργότερα, επιτρέπει να γίνεται αντικείμενο κυνικής εξύμνησης. Όπως και πέρσι, έτσι και φέτος, στις 15 Μαρτίου, κυκλοφορούσαν εκτενώς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εικόνες από τη νεκρική πομπή του, με το φέρετρο καλυμμένο με την τουρκική σημαία, συνοδευόμενο στους δρόμους του Βερολίνου από Τούρκους και Γερμανούς στρατιωτικούς.
Κι όμως, παλαιότερα, την εβδομάδα γύρω από την 24η Απριλίου, η γερμανική τηλεόραση πρόβαλλε, σαν μια πράξη ηθικής αποκατάστασης, ταινία για τον Τεχλιριάν, χαράσσοντας στη μνήμη των τηλεθεατών τη φράση: «Σκότωσα έναν άνθρωπο, αλλά δεν είμαι δολοφόνος». Τα τελευταία χρόνια, ούτε αυτή η ταινία προβάλλεται, ούτε και το «Η Καταστροφή». Και εύλογα μπορεί κανείς να πει ότι η Γερμανία έχει απομακρυνθεί από την ιστορική της υποχρέωση απέναντι στους Αρμενίους: να θυμάται και να υπενθυμίζει. Η φράση του Τεχλιριάν, με την οποία ο ίδιος χαρακτήρισε την πράξη του, αντήχησε στο δικαστήριο στις 2 Ιουνίου 1921, χαράσσοντας μια σαφή γραμμή ανάμεσα στην τρομοκρατία και στην πράξη ενός εκδικητή που στερεί από έναν εγκληματία τη δυνατότητα να συνεχίσει να ζει ελεύθερος και να διαπράττει νέα εγκλήματα.
Είναι άραγε τυχαίο ότι στις 2 Ιουνίου 1921 ξεκίνησε η δίκη του Τεχλιριάν, ενώ την ίδια ημερομηνία, το 2016, η Μπούντεσταγκ αναγνώρισε σχεδόν ομόφωνα τη Γενοκτονία των Αρμενίων; Το 2015–2016, η εφημερίδα «Αζγκ» κάλυψε εκτενώς τη δύσκολη πορεία προς αυτή την αναγνώριση, τις έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ Τούρκων και Γερμανών, καθώς και τις πολυάριθμες παρεμβάσεις επιστημόνων και δημοσιογράφων, όπως και την έκδοση σημαντικών βιβλίων για το θέμα. Ιδίως μετά τον Απριλιανό Πόλεμο, η απόφαση της 2ας Ιουνίου δεν ήταν για εμάς απλώς μια νομική πράξη· έμοιαζε με μια μορφή προστασίας.
Στις 21 Μαΐου 2021, η Frankfurter Allgemeine Zeitung δημοσίευσε άρθρο για το βιβλίο του Χανς-Λούκας Κίζερ, «Ταλαάτ πασά: Ο πατέρας της σύγχρονης Τουρκίας, ο αρχιτέκτονας της γενοκτονίας» (532 σελίδες), σημειώνοντας ότι ο συγγραφέας αναδεικνύει τη συνέχεια της πολιτικής κληρονομιάς του Ταλαάτ μέχρι την εποχή του Ερντογάν. Ο επιστήμονας προειδοποιεί, αλλά ποιος από τους πολιτικούς ακούει; Την ίδια στιγμή, στο X, ο χρήστης που εμφανίζεται ως δημοσιογράφος, Νάμπι Γιουτσέλ, διαδίδοντας ιστορικό βίντεο από την κηδεία του Ταλαάτ, κατέληγε στο εξής συμπέρασμα: «Ο Ταλαάτ πασάς είχε δηλώσει: “Αν φύγει ένας Ταλαάτ, θα έρθουν χίλιοι”. Και έτσι έγινε. Μέχρι σήμερα, πολλοί “Ταλαάτ” έχουν σώσει την Τουρκία. Ας το συνειδητοποιήσουμε».
Κάθε Αρμένιος που έχει επισκεφθεί έστω και μία φορά το Βερολίνο περνά από το σημείο της δολοφονίας του Ταλαάτ, προσδοκώντας ότι κάποτε θα ανεγερθεί εκεί ένα μνημείο του Τεχλιριάν, ως δικαίωση ενός ανθρώπου που απελευθέρωσε την ανθρωπότητα από έναν εγκληματία γενοκτονίας. Η ημέρα αυτή ίσως να είναι ακόμη μακριά. Όμως, όσο η μνήμη παραμένει ζωντανή, λειτουργεί και η ίδια ως μνημείο.
Στις 15 Μαρτίου, μαθητές του αρμενικού σχολείου του Βερολίνου, μαζί με γονείς και εκπαιδευτικούς, πραγματοποίησαν ιστορική περιήγηση στα σημεία Χάρντενμπεργκ 4 και 17, όπου είχε διαμείνει ο Σογομόν Τεχλιριάν, και στη συνέχεια στο σημείο όπου εκτέλεσε την «ποινή» του δημίου του αρμενικού λαού. Ο ιστορικός Χάικ Μαρτιροσγιάν, συνεργάτης του Lepsiushaus, παρουσίασε λεπτομέρειες για την επιχείρηση «Νέμεσις», τον Σογομόν Τεχλιριάν και τη δράση των πέντε ακόμη εκδικητών. Και του είμαι βαθύτατα ευγνώμων.
Φωτογραφία: taz, Katia Vոsquez Pacheco