Σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη εξίσωση στη Μέση Ανατολή έχει εγκλωβιστεί η Τουρκία, σύμφωνα με την ανάλυση του διεθνολόγου και διδάκτορα Ιστορίας Σταύρου Καλεντερίδη. Οι δεσμεύσεις που ανέλαβε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απέναντι στη Σαουδική Αραβία περιορίζουν πλέον τα περιθώρια ελιγμών της Άγκυρας, την ώρα που το Ιράν και οι σύμμαχοί του κλιμακώνουν την πίεση σε ολόκληρη την περιοχή.
Κατά τον αναλυτή, δύο αποφάσεις του Τούρκου προέδρου δημιούργησαν το σημερινό αδιέξοδο: η συμμετοχή της Τουρκίας στη ναυτική συμμαχία υπό τη Σαουδική Αραβία για την ασφάλεια στην Ερυθρά Θάλασσα και η ένταξή της στη λεγόμενη «Συμφωνία της Μέκκας», μαζί με το Ριάντ και το Πακιστάν.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον εάν η Τουρκία επιθυμεί να στηρίξει τη Σαουδική Αραβία, αλλά εάν μπορεί πραγματικά να τιμήσει τις δεσμεύσεις που ανέλαβε χωρίς να οδηγηθεί σε σύγκρουση με το Ιράν.
Οι επιθέσεις που δοκιμάζουν τη συμμαχία
Ο Σταύρος Καλεντερίδης αναφέρθηκε στις επιθέσεις των Χούθι εναντίον στρατηγικών εγκαταστάσεων της Σαουδικής Αραβίας, υποστηρίζοντας ότι αυτές αποκάλυψαν σοβαρά κενά στην αεράμυνα του βασιλείου. Όπως σημείωσε, βαλλιστικοί πύραυλοι, πύραυλοι cruise και μη επανδρωμένα αεροσκάφη κατάφεραν να πλήξουν στόχους στην καρδιά της σαουδαραβικής επικράτειας, μεταξύ των οποίων ενεργειακές υποδομές και εγκαταστάσεις κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο του Ριάντ.
Οι επιθέσεις αυτές, κατά την εκτίμησή του, έφεραν πολύ γρήγορα τη νέα αμυντική αρχιτεκτονική αντιμέτωπη με την πρώτη μεγάλη δοκιμασία της. Παρά τις διακηρύξεις περί συλλογικής άμυνας, ούτε το Πακιστάν ούτε η Τουρκία εμφανίζονται διατεθειμένα να εμπλακούν ευθέως σε πολεμική αναμέτρηση με τους Χούθι ή, εμμέσως, με την Τεχεράνη.
Η Ισλαμαμπάντ επιδιώκει να διατηρήσει τους παραδοσιακούς στρατιωτικούς και οικονομικούς δεσμούς της με τη Σαουδική Αραβία, χωρίς όμως να θυσιάσει τη σχέση της με το γειτονικό Ιράν. Για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με τον Καλεντερίδη, η πακιστανική ηγεσία προσπαθεί να λειτουργήσει περισσότερο ως μεσολαβητής, ζητώντας από την Τεχεράνη να ασκήσει επιρροή στους Χούθι.
Η θέση του Πακιστάν γίνεται ακόμη δυσκολότερη εξαιτίας του Μπαλουχιστάν, των κοινών συνόρων με το Ιράν και της προσέγγισης της Τεχεράνης με την Ινδία. Μια ανοικτή αντιπαράθεση με τους Ιρανούς θα μπορούσε, συνεπώς, να προκαλέσει σοβαρές γεωπολιτικές παρενέργειες για την Ισλαμαμπάντ.
Η αόριστη υπόσχεση του Χακάν Φιντάν
Ανάλογη ασάφεια διαπιστώνει ο αναλυτής και στη στάση της Τουρκίας. Ο Χακάν Φιντάν δήλωσε ότι η Άγκυρα είναι έτοιμη να καλύψει ενδεχόμενες αμυντικές ανάγκες της Σαουδικής Αραβίας, περιορίζοντας όμως τη δημόσια δέσμευσή του σε «τεχνικά ζητήματα».
Κατά τον Καλεντερίδη, η συγκεκριμένη διατύπωση αφήνει όλα τα ενδεχόμενα ανοικτά, χωρίς να δεσμεύει την Τουρκία σε πραγματική στρατιωτική επέμβαση. Η βοήθεια θα μπορούσε να αφορά ανταλλαγή πληροφοριών, τεχνογνωσία, μη επανδρωμένα αεροσκάφη ή άλλα οπλικά συστήματα, αλλά όχι αποστολή τουρκικών δυνάμεων σε πολεμικές επιχειρήσεις.
Ο αναλυτής επικαλέστηκε επίσης τοποθέτηση Τούρκου αξιωματούχου, σύμφωνα με την οποία η Άγκυρα σκοπεύει να δώσει προτεραιότητα στη συγκρότηση των επιτροπών, των κεντρικών γραφείων και των μηχανισμών ανταλλαγής πληροφοριών της συμμαχίας και όχι στην άμεση εμπλοκή στον πόλεμο.
«Το θέμα είναι αν οι Τούρκοι μπορούν να τιμήσουν τις δεσμεύσεις τους ή αν θα φανούν αφερέγγυοι και θα χάσουν την αξιοπιστία τους στον Κόλπο», ήταν το κεντρικό συμπέρασμα της ανάλυσής του.
Το ιρανικό δίχτυ από τα Στενά του Ορμούζ μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα
Ο Σταύρος Καλεντερίδης εκτίμησε ότι οι κινήσεις των Χούθι στην Υεμένη και των σιιτικών πολιτοφυλακών στο Ιράκ εντάσσονται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό πίεσης της Σαουδικής Αραβίας. Όπως υποστήριξε, το Ιράν έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει τις εξελίξεις από τα Στενά του Ορμούζ μέχρι το Μπαμπ ελ Μαντέμπ, απειλώντας ταυτόχρονα ενεργειακές εγκαταστάσεις, αγωγούς και θαλάσσιες οδούς.
Αυτή η πραγματικότητα φέρνει τον Ερντογάν αντιμέτωπο με ένα σκληρό δίλημμα. Εάν στηρίξει στρατιωτικά το Ριάντ, κινδυνεύει να συνδεθεί άμεσα με το σαουδαραβικό στρατόπεδο απέναντι στην Τεχεράνη. Εάν, αντιθέτως, περιοριστεί σε συμβολική ή τεχνική βοήθεια, θα τεθεί υπό αμφισβήτηση η αξιοπιστία της Τουρκίας ως στρατηγικού εταίρου.
Παράλληλα, η Άγκυρα δεν μπορεί εύκολα να διαρρήξει τις σχέσεις της με το Ιράν. Οι δύο χώρες διατηρούν σημαντικές εμπορικές σχέσεις και κοινές επιδιώξεις στο Κουρδικό, αλλά συγκρούονται στη Συρία, στον Νότιο Καύκασο και στο ζήτημα του διαδρόμου του Ζανγκεζούρ.
Η ισορροπία που προσπάθησε να οικοδομήσει ο Ερντογάν ανάμεσα στους Άραβες του Κόλπου και τους Πέρσες πιέζεται πλέον ασφυκτικά. Μια νέα, καταστροφική επίθεση εναντίον σαουδαραβικών ενεργειακών εγκαταστάσεων θα αύξανε δραματικά την πολιτική πίεση προς την Τουρκία και το Πακιστάν, ώστε να περάσουν από τις διακηρύξεις στην πράξη.
Οι όροι του Ιράν προς την Ουάσιγκτον
Ο Καλεντερίδης αναφέρθηκε και στις δηλώσεις του Μοχσέν Ρεζαΐ, ο οποίος παρουσίασε τους όρους της Τεχεράνης για τον τερματισμό της σύγκρουσης. Σύμφωνα με όσα ανέφερε ο αναλυτής, το Ιράν ζητεί τον τερματισμό των πολεμικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, την αποδέσμευση των παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων και την άρση του ναυτικού αποκλεισμού, ώστε να μπορεί να εξάγει ελεύθερα πετρέλαιο.
Το ιρανικό μήνυμα έχει δύο όψεις: από τη μία πλευρά, προβάλλεται η προοπτική της διπλωματίας μέσω διαμεσολαβητών· από την άλλη, η Τεχεράνη προειδοποιεί ότι είναι έτοιμη να διευρύνει τον πόλεμο, θέτοντας στο στόχαστρο αμερικανικές βάσεις, πολεμικά πλοία και οικονομικά συμφέροντα.
Κατά τον Καλεντερίδη, η απουσία αιτήματος για πολεμικές αποζημιώσεις δείχνει ότι το Ιράν επιδιώκει μια συμφωνία που θα του επιτρέψει να ανακτήσει τα δεσμευμένα κεφάλαιά του, να επανέλθει στις πετρελαϊκές αγορές και να προσελκύσει επενδύσεις.
«Οι Έλληνες ψαράδες έγιναν στόλος διάσωσης»
Στο ελληνικό μέτωπο, ο αναλυτής στάθηκε στην καταγγελία επαγγελματιών αλιέων της Καλύμνου ότι υποχρεώνονται επανειλημμένα να διακόπτουν την εργασία τους και να συμμετέχουν σε επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης μεταναστών νοτίως της Κρήτης.
Σύμφωνα με την επιστολή που παρουσίασε, τα αλιευτικά καλούνται να περισυλλέξουν δεκάδες ανθρώπους, παρότι δεν είναι κατάλληλα ή σχεδιασμένα για τέτοιες αποστολές. Οι επαγγελματίες αλιείς κάνουν λόγο για απώλεια αλιευμάτων, υψηλό κόστος καυσίμων, χαμένα μεροκάματα και σοβαρούς κινδύνους για την ασφάλεια των πληρωμάτων και των διασωθέντων.
Ο Καλεντερίδης συνέδεσε την αύξηση των μεταναστευτικών ροών από τη Βόρεια Αφρική με την τουρκική επιρροή στη Λιβύη, χαρακτηρίζοντας την κατάσταση μορφή «υβριδικού πολέμου». Πρόκειται για πολιτική εκτίμηση του ίδιου, την οποία συνέδεσε με τη γενικότερη τουρκική πίεση στο Αιγαίο, τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα και τη «Γαλάζια Πατρίδα».
Το δημογραφικό ως γεωπολιτικό όπλο
Κλείνοντας, ο αναλυτής επανέφερε το ζήτημα της δημογραφικής πίεσης, υπενθυμίζοντας τη λογική που είχε αποδοθεί στον Τουργκούτ Οζάλ περί επικράτησης χωρίς στρατιωτική σύγκρουση.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα παρουσίασε στοιχεία μελέτης για τη Θέουτα και τη Μελίγια, τους δύο ισπανικούς θύλακες στη Βόρεια Αφρική. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλέστηκε, οι κάτοικοι μαροκινής και αραβικής καταγωγής αναμένεται να αποτελέσουν σύντομα την πλειονότητα, ενώ το ποσοστό των νεογέννητων που λαμβάνουν αραβικά ονόματα έχει αυξηθεί θεαματικά κατά τις τελευταίες δεκαετίες.
Το τελικό μήνυμα της παρέμβασής του ήταν ότι η γεωπολιτική αναμέτρηση δεν διεξάγεται μόνο με στρατεύματα και οπλικά συστήματα. Διεξάγεται ταυτόχρονα μέσω της μετανάστευσης, της δημογραφίας, της ενέργειας, της διπλωματίας και της αξιοπιστίας των συμμαχιών.