Αν ο στωικός φιλοσοφος Επίκτητος περπατούσε σήμερα στην Αθήνα, ίσως θα θαύμαζε τις τεχνολογικές μας δυνατότητες. Θα αναρωτιόταν όμως αν η πρόοδος των μηχανών συνοδεύτηκε από πρόοδο στη σοφία. Αν γίναμε δικαιότεροι, αν μάθαμε να ξεχωρίζουμε την ανθρώπινη αξία από τον πλούτο και αν η επιτυχία μας υπηρετεί κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό μας.
Το ερώτημα αφορά βαθιά τη σημερινή Ελλάδα. Άνθρωποι εργάζονται, σπουδάζουν, προσπαθούν, αλλά δυσκολεύονται να πληρώσουν το ενοίκιο, να δημιουργήσουν οικογένεια, να σχεδιάσουν το αύριο. Τμήματα της εργαζόμενης μεσαίας τάξης βιώνουν μια νέα προλετάριο ποίηση. Διαθέτουν γνώσεις και ευθύνες, αλλά στερούνται ασφάλειας και διαπραγματευτικής δύναμης.
Νέοι αναζητούν στο εξωτερικό όσα δυσκολεύονται να βρουν εδώ. Αναζητούν αξιοπρέπεια, αναγνώριση, προοπτική.
Απέναντί τους προβάλλεται συχνά μια βολική εξήγηση: όποιος αξίζει προοδεύει. Η αξιοκρατία, όμως, δικαιώνεται όταν καταργεί το ρουσφέτι και εξασφαλίζει ουσιαστικές ευκαιρίες. Όταν παραβλέπει τις άνισες αφετηρίες, γίνεται άλλοθι των προνομιούχων. Το παιδί με οικονομική ασφάλεια, υποστήριξη και γνωριμίες δεν ξεκινά από το ίδιο σημείο με εκείνο που μεγαλώνει μέσα στη στέρηση. Η κοινή εξέταση δεν εξισώνει τις διαφορετικές διαδρομές.
Ο εργαζόμενος που αδικείται χρειάζεται δικαιώματα, συλλογική εκπροσώπηση και δικαιοσύνη. Η εσωτερική καλλιέργεια δεν υποκαθιστά την κοινωνική αλλαγή. Μπορεί να της δώσει σταθερότητα.Μπορεί να μετατρέψει την οργή σε συνειδητή δράση, την απογοήτευση σε συμμετοχή, την αντίσταση σε επίμονη δημοκρατική διεκδίκηση.
Το κοινό συμφέρον
Εδώ συναντάμε και το αριστοτελικό κριτήριο του κοινού συμφέροντος. Τι αξίζει μια ανάπτυξη που αφήνει πολλούς χωρίς στέγη και ασφάλεια; Ποια πρόοδος δικαιώνεται όταν η δύναμη συγκεντρώνεται και η κοινωνική κινητικότητα περιορίζεται; Κυβέρνηση και αντιπολίτευση οφείλουν συγκεκριμένες απαντήσεις: δίκαιη φορολογία, προσιτή κατοικία, συλλογικές συμβάσεις, ισχυρή δημόσια υγεία και εκπαίδευση, λογοδοσία απέναντι στην οικονομική ισχύ.
Πιστεύω ότι η βαθύτερη αλλαγή χρειάζεται την παιδεία του «εμείς». Από την προσχολική ηλικία, το παιδί μπορεί να μαθαίνει ότι ο συμμαθητής του είναι συνοδοιπόρος, ότι η διαφωνία απαιτεί ακρόαση, ότι η ελευθερία συνοδεύεται από ευθύνη. Να ανακαλύπτει τη χαρά της συνεργασίας, της προσφοράς, της φροντίδας για τη φύση και τον κοινό χώρο.
Αυτή η παιδεία απαιτεί χρηματοδότηση και καθημερινή πράξη. Απαιτεί εκπαιδευτικούς με αξιοπρέπεια, σχολεία με υποστήριξη, βιβλιοθήκες, τέχνες, ενισχυτική διδασκαλία και χρόνο για διάλογο. Απαιτεί επίσης ενήλικες που δίνουν παράδειγμα. Όταν διδάσκουμε εντιμότητα αλλά επιβραβεύουμε τη διαπλοκή, τα παιδιά πιστεύουν τις πράξεις μας. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και η κοινωνική δικαιοσύνη χρειάζεται να προχωρούν μαζί.
Κανένας δεν δημιουργεί μόνος
Έζησα την επιχειρηματική δημιουργία και αισθάνομαι ότι η επιτυχία αποκτά διάρκεια όταν επιστρέφει αξία στην κοινωνία. Κανένας μας δεν δημιουργεί μόνος. Η αναγνώριση αυτής της αλληλεξάρτησης μπορεί να γίνει αφετηρία για μια Ελλάδα με περισσότερη εμπιστοσύνη, λιγότερη αλαζονεία και πραγματικό χώρο για τους νέους. Μια Ελλάδα όπου η καταγωγή δεν προδικάζει τη διαδρομή και η δυσκολία δεν ακυρώνει την ελπίδα.
Μια σημερινή προτροπή του Επίκτητου θα μπορούσε να είναι: καλλιεργήστε τον εαυτό σας και αναλάβετε την ευθύνη της κοινής ζωής. Η Ελλάδα χρειάζεται πολίτες που διεκδικούν και προσφέρουν.
Η ελπίδα αρχίζει όταν το «εγώ αξίζω» συναντά το «όλοι δικαιούμαστε αξιοπρέπεια».