Η σειρά των πρώτων ταξιδιών του Αλί αλ-Ζαΐντι στο εξωτερικό δεν είναι τυχαία. Αποτελεί έναν γεωπολιτικό χάρτη των ισορροπιών που επιχειρεί να διαμορφώσει η νέα κυβέρνηση του Ιράκ.
Πρώτος σταθμός ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Ακολούθησε το Ιράν, ο γείτονας που εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρά πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά ερείσματα στο εσωτερικό του Ιράκ. Το τρίτο ταξίδι πραγματοποιείται στην Τουρκία, με τον Ζαΐντι να συναντάται σήμερα, Τρίτη 28 Ιουλίου, με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Την Πέμπτη θα ακολουθήσει η Σαουδική Αραβία.
Η αλληλουχία Ουάσινγκτον–Τεχεράνη–Άγκυρα–Ριάντ συμπυκνώνει τη στρατηγική της Βαγδάτης: ισορροπία ανάμεσα στις αντιμαχόμενες δυνάμεις, χωρίς ολοκληρωτική πρόσδεση σε καμία από αυτές.
Ο Ζαΐντι, ένας επιχειρηματίας χωρίς προηγούμενη υψηλή πολιτική εμπειρία, αναδείχθηκε πρωθυπουργός ως συμβιβαστική λύση μετά την ανοιχτή αντίθεση του Ντόναλντ Τραμπ στην επιστροφή του φιλοϊρανού Νούρι αλ-Μαλίκι. Έλαβε ισχυρή πολιτική υποστήριξη από τον Αμερικανό πρόεδρο, παρότι προτάθηκε από το σιιτικό Πλαίσιο Συντονισμού, στο οποίο συμμετέχουν παρατάξεις με στενούς δεσμούς με την Τεχεράνη.
Επομένως, ο χαρακτηρισμός «φιλοδυτικός» περιγράφει περισσότερο την κατεύθυνση που επιχειρεί να δώσει στην οικονομία και την εξωτερική πολιτική του Ιράκ και λιγότερο μία απόλυτη ρήξη με το Ιράν. Μία τέτοια ρήξη, άλλωστε, θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρή εσωτερική αποσταθεροποίηση.
Στο τραπέζι νερό, ενέργεια και ασφάλεια
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές που επικαλείται το Al-Monitor, τα τέσσερα κορυφαία θέματα της συνάντησης Ζαΐντι–Ερντογάν είναι το νερό, η ενέργεια, το εμπόριο και η συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας.
Η τουρκική προεδρία επιβεβαίωσε ότι στις συνομιλίες θα εξεταστούν ακόμη οι μεταφορές, οι επενδύσεις και οι περιφερειακές εξελίξεις, ενώ αναμένεται να υπογραφούν μνημόνια συνεργασίας.
Πίσω από τη διπλωματική ορολογία βρίσκεται μια πολύ σκληρότερη πραγματικότητα. Η Άγκυρα αντιλαμβάνεται ότι το Ιράκ βρίσκεται σε θέση ανάγκης και επιχειρεί να μετατρέψει αυτήν την ανάγκη σε μακροχρόνια οικονομική, ενεργειακή και πολιτική επιρροή.
Η Βαγδάτη, από την πλευρά της, χρειάζεται επειγόντως εναλλακτικές εξόδους για το πετρέλαιό της, πρόσβαση σε ξένες επενδύσεις και μεγαλύτερες ποσότητες νερού από τον Τίγρη και τον Ευφράτη.
Η Τουρκία μπορεί να της προσφέρει και τα τρία – αλλά με υψηλό αντάλλαγμα.
Η αμερικανική ώθηση στον άξονα Άγκυρας–Βαγδάτης
Η επαναπροσέγγιση Τουρκίας και Ιράκ ενθαρρύνεται ανοιχτά από την κυβέρνηση Τραμπ.
Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει ο Τομ Μπαράκ, πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Άγκυρα και ειδικός προεδρικός απεσταλμένος για τη Συρία και το Ιράκ. Ο Μπαράκ υποστηρίζει τη δημιουργία ισχυρότερων οικονομικών, διπλωματικών και ασφαλιστικών δεσμών ανάμεσα στην Τουρκία, το Ιράκ και τη Συρία.
Η πρώην αναπληρώτρια υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ για το Ιράν και το Ιράκ, Βικτόρια Τέιλορ, εξήγησε στο Al-Monitor ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση συνάδει με το όραμα του Μπαράκ για τη δημιουργία ενός εμπορικού και επενδυτικού διαδρόμου, με το εμπόριο να τοποθετείται στο επίκεντρο της αμερικανικής πολιτικής.
Το σχέδιο δεν περιορίζεται στη Συρία και στο Ιράκ. Επεκτείνεται μέχρι τον Κόλπο και τη Σαουδική Αραβία, με διπλό στόχο: τη δημιουργία μιας νέας περιφερειακής οικονομικής αρχιτεκτονικής και τον περιορισμό της υπερβολικά μεγάλης ιρανικής επιρροής.
Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο εντάσσεται και η επίσκεψη Ζαΐντι στο Ριάντ. Η Βαγδάτη επιχειρεί να ανοίξει ξανά τις πόρτες της προς τον αραβικό κόσμο, χωρίς όμως να προκαλέσει ευθεία σύγκρουση με την Τεχεράνη.
Ο Ραμζί Μαρντίνι, ιδρυτής της εταιρείας γεωπολιτικού κινδύνου Geopol Labs, εκτίμησε ότι τα ταξίδια στην Άγκυρα και στο Ριάντ αποτελούν μέρος μιας διπλής στρατηγικής: αναζωογόνηση των περιφερειακών σχέσεων του Ιράκ και ταυτόχρονη ενίσχυση της πολιτικής θέσης του νέου πρωθυπουργού στο εσωτερικό.
Η απειλή στο Χορμούζ επαναφέρει τον αγωγό Κιρκούκ–Τσεϊχάν
Η συνεχιζόμενη αντιπαράθεση Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν στο Στενό του Χορμούζ έχει καταστήσει επείγουσα την αναζήτηση εναλλακτικών οδών εξαγωγής.
Το Ιράκ εξαρτάται σε συντριπτικό βαθμό από τις νότιες εγκαταστάσεις της Βασόρας και το Στενό του Χορμούζ για τη διάθεση του πετρελαίου του στις διεθνείς αγορές. Κάθε αποκλεισμός ή σοβαρή διαταραχή στο στρατηγικό πέρασμα μπορεί να στερήσει από τη Βαγδάτη το μεγαλύτερο μέρος των κρατικών της εσόδων.
Αυτό επανέφερε στο προσκήνιο τον διπλό αγωγό που ξεκινά από τα πετρελαϊκά κοιτάσματα του Κιρκούκ και καταλήγει στο τουρκικό λιμάνι Τσεϊχάν, στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι εξαγωγές επανεκκίνησαν τον Μάρτιο του 2026 έπειτα από συμφωνία ανάμεσα στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και την Περιφερειακή Κυβέρνηση του Κουρδιστάν. Η αρχική ροή είχε οριστεί στα 170.000 βαρέλια ημερησίως, με πρώτο στόχο τις 250.000 και προοπτική σημαντικής περαιτέρω αύξησης.
Η North Oil Company έχει προχωρήσει σε εργασίες αποκατάστασης, με στόχο την αύξηση των εξαγωγών σε περίπου 350.000 βαρέλια ημερησίως. Ωστόσο, η μέγιστη θεωρητική δυναμικότητα των δύο γραμμών φτάνει το 1,5 εκατ. βαρέλια την ημέρα.
Για την Άγκυρα, αυτό το αχρησιμοποίητο δυναμικό αποτελεί μία τεράστια οικονομική ευκαιρία. Η Τουρκία θέλει ο αγωγός να λειτουργεί κοντά στη μέγιστη χωρητικότητά του, μετατρέποντας το Τσεϊχάν σε κρίσιμο κόμβο για την τροφοδοσία των ευρωπαϊκών και μεσογειακών αγορών.
Η Τουρκία ζητά πρόσβαση στα κοιτάσματα του Κιρκούκ
Η παλαιά διμερής συμφωνία για τη λειτουργία του αγωγού έληξε στις 27 Ιουλίου. Οι δύο πλευρές προετοίμαζαν μία προσωρινή παράταση διάρκειας 12 μηνών, ώστε να συνεχιστεί η ροή του πετρελαίου όσο θα διαπραγματεύονται ένα νέο και πολύ ευρύτερο πλαίσιο συνεργασίας.
Η Τουρκία δεν θέλει μια απλή ανανέωση της παλιάς συμφωνίας. Επιδιώκει ένα νέο καθεστώς που θα επιτρέπει στις τουρκικές εταιρείες να συμμετέχουν στην ανάπτυξη των κοιτασμάτων του Κιρκούκ, ενώ μέρος του ιρακινού πετρελαίου θα διυλίζεται και θα πωλείται στην τουρκική αγορά.
Με άλλα λόγια, η Άγκυρα δεν επιδιώκει να παραμείνει μόνο χώρα διέλευσης. Θέλει ρόλο στην παραγωγή, στην επεξεργασία και στην εμπορία του ιρακινού ενεργειακού πλούτου.
Στις τουρκικές προτάσεις περιλαμβάνεται ακόμη η επέκταση του αγωγού μέχρι τη Βασόρα και η κατασκευή παράλληλου αγωγού φυσικού αερίου. Έτσι, η Τουρκία θα μπορούσε να εξελιχθεί στη βασική βόρεια πύλη του Ιράκ προς την Ευρώπη.
Το πρόστιμο των 1,47 δισ. δολαρίων
Στις διαπραγματεύσεις παραμένει το αγκάθι της διεθνούς διαιτησίας.
Το 2023, διαιτητικό δικαστήριο του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου έκρινε ότι η Τουρκία παραβίασε τη συμφωνία με το Ιράκ, επιτρέποντας την εξαγωγή πετρελαίου από το ιρακινό Κουρδιστάν χωρίς τη συγκατάθεση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης.
Η απόφαση επιδίκασε υπέρ του Ιράκ καθαρό κύριο ποσό περίπου 1,47 δισ. δολαρίων, πριν από τους υπολογισμούς των τόκων. Στις 10 Μαρτίου 2026, το Εφετείο του Παρισιού απέρριψε το αίτημα της Τουρκίας για μερική ακύρωση της απόφασης, αφήνοντας τον διαιτητικό τίτλο σε ισχύ. Παραμένει, ωστόσο, σε εκκρεμότητα η διαδικασία εκτέλεσης στις Ηνωμένες Πολιτείες και η διαφωνία για το τελικό πληρωτέο ποσό.
Παράλληλα, εκκρεμεί δεύτερη διαιτητική υπόθεση για την περίοδο μετά το 2018.
Η Άγκυρα πιέζει τη Βαγδάτη να διευθετήσει το ζήτημα στο πλαίσιο μιας συνολικότερης ενεργειακής συμφωνίας. Το Ιράκ, όμως, διαθέτει ένα ισχυρό νομικό χαρτί και δεν είναι βέβαιο ότι θα δεχθεί να το εγκαταλείψει χωρίς σημαντικά ανταλλάγματα.
Ο «Δρόμος της Ανάπτυξης» και το τουρκικό όραμα
Ο αγωγός δεν αποτελεί ανεξάρτητο έργο. Συνδέεται άμεσα με τον «Δρόμο της Ανάπτυξης», το φιλόδοξο σχέδιο πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων που θα ενώνει το υπό κατασκευή λιμάνι Grand Faw στον Κόλπο με την Τουρκία και, μέσω αυτής, με την Ευρώπη.
Το σχέδιο περιλαμβάνει σιδηροδρομικά δίκτυα, αυτοκινητοδρόμους, ενεργειακούς αγωγούς, εμπορευματικά κέντρα και βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Εφόσον υλοποιηθεί, θα μπορούσε να μετατρέψει το Ιράκ από πεδίο πολέμων και ξένων επεμβάσεων σε κρίσιμο κόμβο μεταφορών και ενέργειας. Θα ενίσχυε, όμως, ακόμη περισσότερο τη θέση της Τουρκίας, η οποία θα έλεγχε την τελική πύλη προς τις ευρωπαϊκές αγορές.
Η Άγκυρα εποφθαλμιά επίσης τα τεράστια αποθέματα φυσικού αερίου του Ιράκ. Ένας αγωγός που θα ξεκινούσε από τα ιρακινά κοιτάσματα, θα διέσχιζε την Τουρκία και θα κατέληγε στην Ευρώπη θα αποτελούσε έναν από τους βασικούς πυλώνες του έργου.
Το νερό ως μοχλός ισχύος
Το δεύτερο μεγάλο όπλο της Τουρκίας είναι το νερό.
Ο Τίγρης και ο Ευφράτης πηγάζουν από την Τουρκία και αποτελούν ζωτικές αρτηρίες για το Ιράκ και τη Συρία. Η κατασκευή μεγάλων τουρκικών φραγμάτων από τη δεκαετία του 1980 και μετά περιόρισε σημαντικά τις ποσότητες νερού που φτάνουν στις χώρες κατάντη.
Το Ιράκ εξαρτάται από τους δύο ποταμούς για την ύδρευση, τη γεωργία, τη βιομηχανία και την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η εξάντληση των υπόγειων υδάτων και οι παρατεταμένες ξηρασίες έχουν ενισχύσει ακόμη περισσότερο την εξάρτηση της Βαγδάτης από τις αποφάσεις της Άγκυρας.
Τον Ιούνιο, ιρακινές και συριακές επιτροπές προετοίμαζαν κοινή τεχνική θέση ενόψει τριμερών συζητήσεων με την Τουρκία, με Ιρακινούς αξιωματούχους να προειδοποιούν ότι οι διαθέσιμες ποσότητες δεν ξεπερνούσαν το 55% των αναγκών.
Η Τουρκία γνωρίζει ότι το νερό είναι διαπραγματευτικό χαρτί. Και η Βαγδάτη γνωρίζει ότι δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα χωρίς συμφωνία με την Άγκυρα.
Οι Κούρδοι αισθάνονται να παραγκωνίζονται
Η προσέγγιση Άγκυρας και Βαγδάτης προκαλεί έντονη ανησυχία στο ιρακινό Κουρδιστάν.
Το Ερμπίλ φοβάται ότι οι νέες ενεργειακές και ασφαλιστικές συμφωνίες θα ενισχύσουν την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και θα περιορίσουν ακόμη περισσότερο την οικονομική και πολιτική αυτονομία της κουρδικής περιφέρειας.
Η παλιά ισορροπία βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στη σχέση της Τουρκίας με το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν. Το KDP διατηρούσε το πάνω χέρι έναντι της Πατριωτικής Ένωσης του Κουρδιστάν χάρη στη στενή του συνεργασία με την Άγκυρα, στον ειδικό αγωγό των κουρδικών εξαγωγών και στη γεωγραφική παρουσία ανταρτών του PKK στις περιοχές που ελέγχει.
Αυτή η μόχλευση υποχωρεί.
Η Τουρκία βρίσκεται σε διαδικασία συνεννόησης για τον τερματισμό του ένοπλου αγώνα του PKK, ενώ οι σχέσεις της με το PUK και τη Βαγδάτη έχουν βελτιωθεί παράλληλα. Ο επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών, Ιμπραήμ Καλίν, συναντήθηκε στις αρχές Ιουλίου με τον ηγέτη του PUK, Μπαφέλ Ταλαμπανί, ο οποίος εξέφρασε την υποστήριξή του στην τουρκική ειρηνευτική διαδικασία.
Ο Ταλαμπανί, ο οποίος για χρόνια προκαλούσε την οργή της Άγκυρας λόγω των σχέσεών του με το PKK και τις κουρδικές δυνάμεις στη Συρία, εμφανίζεται πλέον περισσότερο πρόθυμος να συνεργαστεί με την Τουρκία.
Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά περιφερειακός αξιωματούχος στο Al-Monitor, ο ηγέτης του PUK «τώρα κάνει κύκλους γύρω από το KDP».
Από πεδίο μάχης σε γεωπολιτικό κόμβο
Η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο και η νέα αμερικανοϊρανική αντιπαράθεση ανέτρεψαν τις περιφερειακές ισορροπίες.
Το Ιράκ εξακολουθεί να βρίσκεται ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν, στην Τουρκία και στον αραβικό Κόλπο. Αυτή η θέση υπήρξε για δεκαετίες η μεγάλη του κατάρα, μετατρέποντας τη χώρα σε χώρο ξένων επεμβάσεων, πολέμων και ανταγωνισμών.
Σήμερα, όμως, η ίδια γεωγραφία μπορεί να εξελιχθεί σε πλεονέκτημα.
«Η στρατηγική γεωγραφία του Ιράκ παρέχει έναν εναλλακτικό διάδρομο για τις περιφερειακές ενεργειακές ροές προς τη Συρία, την Τουρκία και την Ιορδανία», σημείωσε ο Ραμζί Μαρντίνι.
Όπως εκτίμησε, το καθεστώς του Ιράκ ως περιφερειακού πεδίου μάχης, το οποίο επί χρόνια θεωρούνταν η μεγαλύτερη αδυναμία του, μπορεί παραδόξως να αναδεικνύεται σε ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά του πλεονεκτήματα.
Αρκεί η Βαγδάτη να παραμείνει ο κύριος διαχειριστής των δρόμων, των αγωγών και των κοιτασμάτων της.
Γιατί σε διαφορετική περίπτωση, το Ιράκ δεν θα μετατραπεί σε κόμβο. Θα παραμείνει απλώς ο χώρος πάνω στον οποίο οι υπόλοιποι θα χαράσσουν τους δικούς τους διαδρόμους.