Γράφει ο Νίκος Σπανός
Για πολλές δεκαετίες, όταν μιλούσαμε για θαλάσσια ισχύ, κοιτούσαμε κυρίως την επιφάνεια της θάλασσας: πολεμικά πλοία, εμπορικούς στόλους, θαλάσσιες οδούς, λιμένες, Στενά και σημεία στρατηγικού ελέγχου.
Σήμερα, όμως, ένα σημαντικό μέρος της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης μεταφέρεται εκεί όπου το ανθρώπινο μάτι δεν φτάνει: στον βυθό.
Κάτω από τις θάλασσες και τους ωκεανούς βρίσκεται ένα τεράστιο και σε μεγάλο βαθμό αθέατο δίκτυο υποδομών: τηλεπικοινωνιακά καλώδια, ηλεκτρικές διασυνδέσεις, αγωγοί ενέργειας και συστήματα μεταφοράς δεδομένων. Υποδομές που δεν αποτελούν πλέον απλώς τεχνικά έργα. Αποτελούν στρατηγικές αρτηρίες των σύγχρονων κρατών.
Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών (ITU), περισσότερο από το 99% των διεθνών ροών δεδομένων μεταφέρεται μέσω υποθαλάσσιων τηλεπικοινωνιακών καλωδίων. Το παγκόσμιο δίκτυο περιλαμβάνει περισσότερα από 500 λειτουργικά συστήματα και εκτείνεται σε περίπου 1,4 εκατομμύρια χιλιόμετρα. Πρόκειται ουσιαστικά για το αόρατο νευρικό σύστημα της παγκόσμιας οικονομίας.
Μέσα από αυτές τις υποδομές περνούν οικονομικές συναλλαγές, κρατικές επικοινωνίες, δεδομένα επιχειρήσεων, υπηρεσίες cloud και κρίσιμες πληροφορίες.
Αρκεί λοιπόν να αναρωτηθούμε:
Τι συμβαίνει όταν κάποιος μπορεί να διακόψει αυτές τις αρτηρίες χωρίς να χρειαστεί να επιτεθεί σε ένα κράτος με τον συμβατικό τρόπο;
Από το ναυτικό πόλεμο στο “seabed warfare”
Η έννοια του seabed warfare, δηλαδή της επιχειρησιακής αντιπαράθεσης στον θαλάσσιο βυθό, αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Η απειλή δεν προέρχεται αποκλειστικά από μία θεαματική στρατιωτική ενέργεια. Αντίθετα, το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι μια προσβολή υποθαλάσσιας υποδομής μπορεί αρχικά να εμφανιστεί ως ατύχημα, τεχνική βλάβη ή αποτέλεσμα μιας συνηθισμένης ναυτικής δραστηριότητας.
Μια άγκυρα που σύρεται στον βυθό. Ένα πλοίο που πραγματοποιεί ασυνήθιστους ελιγμούς πάνω από συγκεκριμένη περιοχή. Μια υποθαλάσσια δραστηριότητα που δεν εξηγείται εύκολα. Ένα καλώδιο που ξαφνικά παύει να λειτουργεί.
Πράγματι, η πλειονότητα των βλαβών δεν αποτελεί προϊόν εχθρικής ενέργειας. Η ITU υπολογίζει ότι περίπου το 86% των βλαβών σχετίζεται με ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η αλιεία και η αγκυροβολία.
Ακριβώς όμως αυτή η πραγματικότητα δημιουργεί και το ιδανικό περιβάλλον για μία υβριδική επιχείρηση.
Γιατί το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος προκάλεσε τη ζημία.
Είναι αν μπορείς να αποδείξεις ποιος την προκάλεσε, με ποια πρόθεση και κατ’ εντολή ποίου.
Εδώ βρίσκεται ίσως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της νέας εποχής: το πρόβλημα της απόδοσης ευθύνης.
Το ΝΑΤΟ έχει ήδη αντιληφθεί την αλλαγή
Οι εξελίξεις στη Βαλτική είναι χαρακτηριστικές.
Μετά από σειρά περιστατικών σε υποθαλάσσια καλώδια και αγωγούς, το ΝΑΤΟ προχώρησε στην ανάπτυξη της δραστηριότητας Baltic Sentry, αυξάνοντας τη ναυτική παρουσία και την επιτήρηση κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών.
Η νέα προσέγγιση δεν στηρίζεται μόνο στις κλασικές ναυτικές μονάδες. Συνδυάζει πολεμικά πλοία, αεροσκάφη ναυτικής συνεργασίας, μη επανδρωμένα συστήματα, αισθητήρες και τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, με στόχο την έγκαιρη αναγνώριση ύποπτης δραστηριότητας. Το 2026, οκτώ κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ συμφώνησαν μάλιστα να επιταχύνουν την ενσωμάτωση νέων τεχνολογικών δυνατοτήτων ακριβώς για την ασφάλεια των κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών στη Βαλτική.
Και αυτό πρέπει να μας προβληματίσει.
Διότι όταν μια στρατιωτική συμμαχία επενδύει πλέον συστηματικά στην προστασία του βυθού, σημαίνει ότι ο βυθός έχει ήδη μετατραπεί σε επιχειρησιακό χώρο στρατηγικής σημασίας.
Και η Ευρώπη προετοιμάζεται
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης αναγνωρίσει το πρόβλημα. Το ευρωπαϊκό Action Plan on Cable Security οργανώνει την προστασία των υποθαλάσσιων καλωδίων γύρω από τέσσερις βασικούς άξονες: πρόληψη, ανίχνευση, αντίδραση και αποκατάσταση, καθώς και αποτροπή. Τον Φεβρουάριο του 2026 παρουσιάστηκε επιπλέον ευρωπαϊκή εργαλειοθήκη για την ασφάλεια των υποθαλάσσιων καλωδίων.
Το μήνυμα είναι σαφές:
η προστασία των υποθαλάσσιων υποδομών δεν είναι πλέον τεχνικό ζήτημα των εταιρειών που τις διαχειρίζονται. Είναι ζήτημα εθνικής και ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Η Ελλάδα και η Ανατολική Μεσόγειος
Για την Ελλάδα το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Η γεωγραφική θέση της χώρας, η Κρήτη, το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκονται πάνω σε έναν χώρο όπου συναντώνται γεωπολιτικά συμφέροντα, ενεργειακοί σχεδιασμοί και διεθνή δίκτυα επικοινωνιών.
Και υπάρχει πλέον μία εξαιρετικά επίκαιρη ελληνική διάσταση.
Στις 5 Αυγούστου 2026 υπεγράφη στην Αθήνα η συμφωνία για την είσοδο της Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου στην εταιρεία του Great Sea Interconnector, καθώς και τριμερής συμφωνία ΑΔΜΗΕ, GSI και Nexans για τις θαλάσσιες έρευνες βυθού που απαιτούνται για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου.
Το γεγονός αυτό αναδεικνύει κάτι πολύ μεγαλύτερο από την οικονομική ή ενεργειακή αξία ενός έργου.
Οι υποθαλάσσιες υποδομές στην Ανατολική Μεσόγειο αποκτούν πλέον γεωπολιτική υπόσταση.
Και επομένως ο σχεδιασμός τους δεν μπορεί να σταματά στην κατασκευή και λειτουργία τους. Πρέπει να περιλαμβάνει από την πρώτη στιγμή και την επιτήρηση, προστασία και επιχειρησιακή τους ασφάλεια.
Το κρίσιμο ερώτημα: γνωρίζουμε τι συμβαίνει πάνω και κάτω από τη θάλασσα;
Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικές δυνατότητες θαλάσσιας επιτήρησης. Όμως η νέα πραγματικότητα απαιτεί ένα ακόμη πιο ολοκληρωμένο επίπεδο Maritime Domain Awareness.
Δεν αρκεί να γνωρίζουμε πού βρίσκεται ένα πλοίο.
Πρέπει να μπορούμε να αξιολογούμε γιατί βρίσκεται εκεί, πώς κινείται, εάν η συμπεριφορά του αποκλίνει από τη συνήθη ναυσιπλοΐα και τι κρίσιμη υποδομή βρίσκεται κάτω από την τρόπιδα του.
AIS, δορυφορική επιτήρηση, VTS όπου υφίσταται, υποθαλάσσιοι αισθητήρες, μη επανδρωμένα συστήματα επιφανείας και βυθού και αλγόριθμοι ανάλυσης συμπεριφοράς πλοίων μπορούν να συνθέσουν μια νέα εικόνα θαλάσσιας ασφάλειας.
Το σημαντικότερο όμως είναι η πληροφορία αυτή να μην παραμένει κατακερματισμένη.
Χρειάζεται ενιαία επιχειρησιακή εικόνα και σαφής μηχανισμός αντίδρασης.
Ποιος εντοπίζει μια ύποπτη δραστηριότητα;
Ποιος την αξιολογεί;
Ποιος αποφασίζει ότι απαιτείται επέμβαση;
Και κυρίως: πόσος χρόνος μεσολαβεί από τον εντοπισμό μέχρι την αντίδραση;
Στη θάλασσα ο χρόνος ήταν πάντοτε επιχειρησιακό μέγεθος. Στην προστασία των κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών μπορεί να γίνει ο παράγοντας που θα καθορίσει εάν θα αποτραπεί ή όχι μία στρατηγική ζημία.
Η θάλασσα έχει πλέον και τρίτη διάσταση
Μέχρι σήμερα συζητούσαμε για τον έλεγχο των θαλάσσιων οδών, των λιμένων, των Στενών και των θαλάσσιων ζωνών.
Πλέον πρέπει να προσθέσουμε και κάτι ακόμη:
τον έλεγχο και την προστασία του βυθού.
Η θαλάσσια ισχύς του 21ου αιώνα δεν θα μετριέται μόνο στον αριθμό των φρεγατών, των υποβρυχίων ή των αεροσκαφών ναυτικής συνεργασίας ενός κράτους.
Θα μετριέται και στην ικανότητά του να γνωρίζει τι συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, να εντοπίζει εγκαίρως την απειλή, να προστατεύει τις κρίσιμες υποδομές του και να αποδίδει ευθύνη σε εκείνον που επιχειρεί να τις πλήξει.
Για την Ελλάδα, με τη γεωγραφία και τη στρατηγική θέση που διαθέτει, αυτή η συζήτηση δεν αφορά ένα μακρινό μέλλον.
Έχει ήδη αρχίσει.
Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση του επόμενου ναυτικού ανταγωνισμού να βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου δύσκολα μπορούμε να τη δούμε:
στο σκοτάδι του βυθού.