Το δημοσίευμα σύμφωνα με το οποίο τουρκικά δίκτυα παρουσίασαν φωτογραφίες και συντεταγμένες ελληνικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια ακόμη επικοινωνιακή πρόκληση της Άγκυρας. Η συγκέντρωση, η επεξεργασία και κυρίως η δημόσια παρουσίαση πληροφοριών για αποθήκες πυρομαχικών, αντιαεροπορικά συστήματα, ραντάρ και άλλες κρίσιμες υποδομές συνιστούν εχθρική ενέργεια.
Εφόσον τα στοιχεία είναι ακριβή, η δημοσιοποίησή τους μπορεί να εξυπηρετεί τρεις παράλληλους στόχους: την άσκηση ψυχολογικής πίεσης στην ελληνική κοινή γνώμη, την αποστολή απειλητικού μηνύματος προς την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία και την προβολή της εικόνας ότι η Τουρκία έχει ήδη χαρτογραφήσει κρίσιμα τμήματα της ελληνικής αμυντικής διάταξης.
Το σχετικό δημοσίευμα δεν περιορίστηκε στην περιγραφή της τουρκικής ενέργειας. Αναπαρήγαγε χωρίς απόκρυψη έναν εκτενή κατάλογο φερόμενων συντεταγμένων, μαζί με πληροφορίες για πιθανούς τρόπους προσβολής των συγκεκριμένων εγκαταστάσεων.
Εδώ ακριβώς αρχίζει το ελληνικό πρόβλημα.
«Διαρροή» ή συλλογή ανοικτών πληροφοριών;
Πριν μιλήσουμε για «διαρροή απόρρητων στοιχείων», χρειάζεται μια αναγκαία διάκριση. Διαρροή σημαίνει ότι πληροφορίες αφαιρέθηκαν από προστατευμένο σύστημα, απόρρητο αρχείο ή εσωτερική στρατιωτική πηγή. Μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια τεκμηρίωση ότι συνέβη κάτι τέτοιο.
Είναι πιθανό ένα σημαντικό τμήμα του υλικού να συγκεντρώθηκε από ανοικτές πηγές: εμπορικές δορυφορικές εικόνες, δημόσιες ανακοινώσεις, φωτογραφίες ασκήσεων, αναρτήσεις στρατιωτικών, τοπικές ειδήσεις, διαδικτυακούς χάρτες και παλαιότερα δημοσιεύματα.
Αυτό δεν καθιστά την τουρκική ενέργεια λιγότερο σοβαρή. Αντιθέτως, την κάνει περισσότερο ανησυχητική, διότι δείχνει πόσο εύκολα μπορεί ένας αντίπαλος να σχηματίσει επιχειρησιακή εικόνα χωρίς να παραβιάσει ούτε ένα πληροφοριακό σύστημα.
Ταυτόχρονα, δεν γνωρίζουμε εάν όλες οι δημοσιοποιημένες τοποθεσίες είναι ακριβείς, ενεργές ή επιχειρησιακά κρίσιμες. Ένα μέρος του καταλόγου μπορεί να είναι παρωχημένο, ανακριβές ή σκοπίμως παραπλανητικό. Μια ψυχολογική επιχείρηση δεν χρειάζεται να βασίζεται αποκλειστικά σε αληθινά στοιχεία. Αρκεί να υποχρεώσει τον αντίπαλο να αντιδράσει και, μέσα από την αντίδρασή του, να επιβεβαιώσει τι είναι πραγματικό.
Γι’ αυτό η χειρότερη δυνατή απάντηση θα ήταν να αρχίσουν ελληνικές πηγές να διορθώνουν, να σχολιάζουν ή να αξιολογούν δημόσια τον τουρκικό κατάλογο.
Η παρέμβαση του Θεοφάνη Κασίμη
Ιδιαίτερη σημασία έχει η τοποθέτηση του Θεοφάνη Κασίμη, ο οποίος θέτει το ερώτημα που συνήθως αποφεύγουμε:
«Ναι, η Τουρκία φταίει. Εμείς, όμως, τι ακριβώς κάναμε για να την εμποδίσουμε;»
Ο Θεοφάνης Κασίμης είναι ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Audax Cybersecurity και ειδικός στην επιθετική κυβερνοασφάλεια. Διαθέτει πιστοποιήσεις OSCP, CEH και CCNA, εμπειρία σε περισσότερα από 90 έργα αξιολόγησης ασφάλειας και έχει συγγράψει ένα από τα πρώτα ελληνικά βιβλία για το Ethical Hacking. Το αντικείμενό του περιλαμβάνει δοκιμές διείσδυσης, επιχειρήσεις Red Team και προσομοίωση της συμπεριφοράς πραγματικών επιτιθέμενων.
Η άποψή του έχει σημασία ακριβώς επειδή εξετάζει το ζήτημα από τη σκοπιά του επιτιθέμενου. Δεν περιορίζεται στο ερώτημα ποιος έχει την πρόθεση να πλήξει την Ελλάδα. Αναζητεί τα ίχνη, τα λάθη και τις πληροφορίες που θα μπορούσε να αξιοποιήσει κάποιος για να το πράξει.
Ο Κασίμης δεν ισχυρίζεται ότι η Τουρκία δικαιολογείται. Υπογραμμίζει κάτι πολύ πιο δυσάρεστο: ότι ο αντίπαλος κάνει αυτό που οφείλει να κάνει κάθε σοβαρή υπηρεσία πληροφοριών. Συλλέγει, διασταυρώνει, χαρτογραφεί και αξιοποιεί ό,τι αφήνεται εκτεθειμένο.
Οι φωτογραφίες δεν είναι «αθώες»
Μια φωτογραφία στρατιωτικού προσωπικού μπορεί να αποκαλύψει πολύ περισσότερα από ένα πρόσωπο. Στο φόντο ενδέχεται να διακρίνονται χάρτες, οθόνες, έγγραφα, αριθμοί μονάδων, πινακίδες, ειδικός εξοπλισμός ή ιδιαίτερα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά.
Ακόμη και όταν δεν υπάρχουν γεωγραφικά μεταδεδομένα, ένας εκπαιδευμένος αναλυτής μπορεί να εντοπίσει την τοποθεσία από δρόμους, κτίρια, βουνά, κεραίες, βλάστηση, σκιές και καιρικές συνθήκες. Εάν προστεθούν οι αναρτήσεις συναδέλφων, συγγενών, τοπικών μέσων ή επίσημων στρατιωτικών λογαριασμών, τα μεμονωμένα ίχνη μετατρέπονται σε ολοκληρωμένο ψηφιακό φάκελο.
Δεν πρόκειται για θεωρητικό κίνδυνο. Ο αμερικανικός στρατός προειδοποιεί επισήμως (Social Media Safety) το προσωπικό του να απενεργοποιεί τη γεωσήμανση και να ελέγχει προσεκτικά κάθε φωτογραφία, ώστε να μην αποκαλύπτονται θέσεις στρατευμάτων, εξοπλισμός, στοιχεία μονάδων και αριθμοί προσωπικού. Για τις επίσημες αναρτήσεις (Official Use Guidelines) προβλέπεται ακόμη και προηγούμενος έλεγχος επιχειρησιακής ασφάλειας.
Ο Κασίμης, επομένως, έχει δίκιο όταν λέει ότι πρέπει να σταματήσουμε να παριστάνουμε τους έκπληκτους. Εάν στρατιωτικοί φωτογραφίζονται δίπλα σε εγκαταστάσεις, δημοσιοποιούν τις μονάδες στις οποίες υπηρετούν ή αφήνουν στο φόντο υπηρεσιακές πληροφορίες, το πρόβλημα δεν είναι απλώς «κακή χρήση του Facebook». Είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας.
Η αντίφαση της ελληνικής αναμετάδοσης
Υπάρχει και μία σοβαρή δημοσιογραφική αντίφαση. Δεν μπορεί ένα μέσο να χαρακτηρίζει το τουρκικό υλικό προϊόν ψυχολογικής επιχείρησης και ταυτόχρονα να δημοσιεύει ολόκληρο τον κατάλογο των φερόμενων στόχων.
Με αυτόν τον τρόπο:
- αυξάνει την απήχηση της τουρκικής ενέργειας,
- διευκολύνει την περαιτέρω αντιγραφή των στοιχείων,
- ενδέχεται να επιβεβαιώσει εμμέσως πληροφορίες,
- προσφέρει στην Άγκυρα δωρεάν επικοινωνιακή αναμετάδοση,
- μετατρέπει μια ξένη επιχείρηση επιρροής σε ελληνικό πρωτοσέλιδο.
Το σωστό δημοσιογραφικό καθήκον είναι να αναφερθεί το γεγονός, όχι να αναπαραχθεί το επιχειρησιακά ευαίσθητο υλικό. Οι συντεταγμένες πρέπει να αποκρύπτονται, οι σχετικές εικόνες να θολώνονται και κάθε ισχυρισμός περί «απόρρητων εγκαταστάσεων» να παρουσιάζεται με σαφή επιφύλαξη, εφόσον δεν έχει επιβεβαιωθεί από αρμόδια ελληνική αρχή.
Τι πρέπει να κάνει η Ελλάδα
Η απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία καταγγελία προς την Τουρκία. Απαιτείται συστηματική πολιτική επιχειρησιακής ασφάλειας:
- Υποχρεωτική εκπαίδευση στρατιωτικών, πολιτικού προσωπικού και συνεργαζόμενων εταιρειών στην ασφαλή χρήση κοινωνικών δικτύων.
- Αυστηρός έλεγχος πριν από τη δημοσίευση επίσημων φωτογραφιών και βίντεο.
- Αφαίρεση μεταδεδομένων και απενεργοποίηση της γεωσήμανσης από υπηρεσιακές συσκευές.
- Τακτικές ασκήσεις OSINT και Red Team, ώστε η Ελλάδα να βλέπει τι ακριβώς μπορεί να εντοπίσει ένας αντίπαλος.
- Έλεγχος της ψηφιακής έκθεσης στρατιωτικών εγκαταστάσεων, στελεχών και προμηθευτών.
- Πρωτόκολλο ενημέρωσης των μέσων για τη διαχείριση ευαίσθητου υλικού.
- Ενίσχυση της διασποράς, της παραλλαγής, της προστασίας και της ανθεκτικότητας των κρίσιμων υποδομών.
Η Τουρκία φέρει ακέραιη την ευθύνη για την απειλητική αξιοποίηση του υλικού. Η Ελλάδα, όμως, φέρει την ευθύνη να μην της το προσφέρει έτοιμο.
Το πραγματικό σκάνδαλο δεν είναι ότι η Άγκυρα συλλέγει πληροφορίες για τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις. Αυτό θα έπρεπε να θεωρείται δεδομένο. Το σκάνδαλο είναι ότι, ακόμη και σήμερα, συζητούμε για την ανάγκη μιας στοιχειώδους κουλτούρας ασφαλείας σαν να πρόκειται για κάτι καινούργιο.
Στην εποχή των δορυφόρων, των κοινωνικών δικτύων και της τεχνητής νοημοσύνης, η απροσεξία δεν είναι αθωότητα. Είναι επιχειρησιακή αδυναμία.