Την πεποίθηση ότι η αντοχή του Ελληνισμού στηρίζεται πρωτίστως στον πολιτισμό του διατυπώνει ο Γιάννης Σμαραγδής στη συνέντευξή του στον Κανέλλο Πάτσιο. Με αφετηρία την ταινία «Καποδίστριας», ο σκηνοθέτης εξηγεί γιατί στρέφεται στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και συνδέει την ιστορική μνήμη με τη σημερινή ανάγκη για αυτογνωσία και εθνική αυτοπεποίθηση.
«Οι Έλληνες δεν επιζήσανε από τους πολιτικούς τους», υποστηρίζει, αποδίδοντας καθοριστική σημασία στην πνευματική και πολιτιστική τους συνέχεια. Στη συζήτηση συνυπάρχουν η καλλιτεχνική του προσέγγιση, οι προσωπικές μεταφυσικές πεποιθήσεις του και αιχμηρές πολιτικές εκτιμήσεις για τη διαδρομή του ελληνικού κράτους.
Ο «Καποδίστριας» ως «αγωγή ψυχής»
Ο Σμαραγδής περιγράφει τις βιογραφικές ταινίες του ως προσπάθεια προσέγγισης του εσωτερικού κόσμου των προσώπων που επιλέγει. Γνωρίζει ότι άλλοι αντιμετωπίζουν αυτή την προσέγγιση θετικά και άλλοι τη χαρακτηρίζουν αγιογραφική. Για τον ίδιο, η αφετηρία παραμένει συγκεκριμένη: «Αν δεν αγαπήσεις πολύ κάτι, καλύτερα να μην το ακουμπάς».
Στην περίπτωση του Καποδίστρια, εξηγεί ότι το δυσκολότερο ήταν να αποδοθούν η αθωότητα, η δοτικότητα και η βαθιά θρησκευτικότητά του. Η βασική του αγωνία ήταν να μην προδώσει το πνευματικό μέγεθος του πρώτου Κυβερνήτη.
Χρησιμοποιεί επανειλημμένα τον όρο «αγωγή ψυχής», περιγράφοντας μια τέχνη που καλλιεργεί τον άνθρωπο μέσα από τη συγκίνηση. Θυμάται στιγμές των γυρισμάτων κατά τις οποίες ο ίδιος και άλλοι παρευρισκόμενοι δάκρυζαν ή χειροκροτούσαν. Παραδέχεται, ωστόσο, ότι δεν είχε προβλέψει τις διαστάσεις της ανταπόκρισης που θα συναντούσε το έργο.
Δωρεάν πολιτιστικές προβολές για τις επόμενες γενιές
Μία από τις συγκεκριμένες ειδήσεις της συνέντευξης αφορά τη διάθεση της ταινίας για πολιτιστικές προβολές. Όπως αναφέρει, οι συντελεστές αποφάσισαν να την παραχωρούν από την 1η Σεπτεμβρίου δωρεάν σε σχολεία, πανεπιστήμια, ιδρύματα και πολιτιστικούς συλλόγους που τη ζητούν, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Ο σκηνοθέτης χαρακτηρίζει την επιλογή υποχρέωση απέναντι στις επόμενες γενιές. Αναφέρεται σε προβολή στην Κέρκυρα, στην οποία, σύμφωνα με την αφήγησή του, συμμετείχαν περίπου 800 μαθητές ηλικίας 12 έως 18 ετών, περιγράφοντας το χειροκρότημά τους ως ένδειξη της επικοινωνίας της ταινίας με τα παιδιά.
Παράλληλα, χαρακτηρίζει την προσέλευση του κοινού πρωτίστως πνευματική πράξη, συνδέοντάς τη με την ανάγκη των θεατών να συναντήσουν κάτι που τους αφορά βαθύτερα.
Η αυτοθυσία του Κυβερνήτη
Στην προσέγγιση του Σμαραγδή, ο Καποδίστριας αποτελεί πρότυπο ανιδιοτελούς προσφοράς: ένας εύπορος άνθρωπος και διεθνώς αναγνωρισμένος διπλωμάτης που αφιέρωσε την περιουσία και τη ζωή του στην πατρίδα. Ο σκηνοθέτης εκφράζει μάλιστα την προσωπική του πεποίθηση ότι ήρθε στην Ελλάδα γνωρίζοντας πως θα δολοφονούνταν.
Αναφέρεται επίσης σε συνομιλία του με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, από τον οποίο, όπως λέει, πληροφορήθηκε ότι είχε υποβληθεί πρόταση από το Άγιον Όρος για την αγιοκατάταξη του Καποδίστρια. Πρόκειται για δική του μαρτυρία σχετικά με τη συνομιλία τους, χωρίς να ανακοινώνεται επίσημη εκκλησιαστική απόφαση.
Γιατί ακολουθεί ο Κολοκοτρώνης
Ο Σμαραγδής χαρακτηρίζει τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη «alter ego του Καποδίστρια». Στη δική του ανάγνωση, ο Κυβερνήτης εκφράζει τον οραματισμό και τη διπλωματική σκέψη, ενώ ο Γέρος του Μοριά τη στρατηγική ιδιοφυΐα, την αγωνιστικότητα και τον ψυχικό κόσμο του λαού.
Στο πλαίσιο αυτής της ερμηνείας, αποδίδει στον Καποδίστρια ρόλο κρυφού καθοδηγητή της Φιλικής Εταιρείας και υποστηρίζει ότι οι δύο άνδρες είχαν συνεννοηθεί για την Επανάσταση, αναφέροντας ακόμη ότι είχαν γίνει αδελφοποιητοί.
Για τον Κολοκοτρώνη ξεχωρίζει τα Δερβενάκια ως παράδειγμα επικράτησης της στρατηγικής ευφυΐας απέναντι σε ισχυρότερη δύναμη. Πιστεύει ότι πολλοί σημερινοί Έλληνες μπορούν να αναγνωρίσουν στοιχεία του εαυτού τους στο πρόσωπό του και ελπίζει ότι η ταινία θα ενεργοποιήσει δυνάμεις που θεωρεί σήμερα αδρανείς. Δεν δίνει ημερομηνία κυκλοφορίας.
Ο ελληνικός ανθρωπισμός και η κριτική στο Χόλιγουντ
Ο σκηνοθέτης συνδέει τον ελληνικό πολιτισμό με την ανάγκη προστασίας του ανθρώπου σε έναν κόσμο τεχνητής νοημοσύνης και αυτοματισμών. Επικαλείται συμβολικά την απάντηση του Οιδίποδα στο αίνιγμα της Σφίγγας: τον άνθρωπο.
Με αφετηρία τον μύθο του σπηλαίου του Πλάτωνα, μιλά για τη δύναμη της εικόνας να συνεπαίρνει και να επηρεάζει. Από αυτή την οπτική ασκεί κριτική στο Χόλιγουντ, θεωρώντας ότι λειτουργεί και ως μηχανισμός πολιτιστικής επιβολής, διαμορφώνοντας πρότυπα και επανερμηνεύοντας τις ιστορίες άλλων λαών.
Καλεί τους Έλληνες δημιουργούς να αντλούν περισσότερο από τη δική τους παράδοση. Με αναφορές στον Σαββόπουλο, στον Παπαδιαμάντη και στους Έλληνες ποιητές, υποστηρίζει ότι η αξία ενός έργου δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη διεθνή του απήχηση.
Ιδιαίτερα επικριτικός εμφανίζεται απέναντι στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Αναγνωρίζει την κινηματογραφική αρτιότητά της, αλλά θεωρεί ότι η απόδοση του Οδυσσέα απομακρύνεται από την πνευματικότητα του ομηρικού έργου. Για τον ίδιο, ο ήρωας εκφράζει την επινοητικότητα, την αντοχή στις δοκιμασίες και την επιστροφή στην πατρίδα.
Ο ξένος παράγοντας και η εξάρτηση της Ελλάδας
Ερωτηθείς για την ξένη επιρροή στα χρόνια του Καποδίστρια, ο Σμαραγδής υποστηρίζει ότι η επιδίωξη ελέγχου της Ελλάδας συνεχίζεται με διαφορετικά κέντρα ισχύος και μέσα. Χρησιμοποιεί τον όρο «προτεκτοράτο» και συνδέει τη σημερινή εξάρτηση με δάνεια, μνημόνια και οικονομικούς μηχανισμούς.
Στη δική του πολιτική ερμηνεία, η δολοφονία του Κυβερνήτη συνδέεται με τη ματαίωση ενός σχεδίου ανεξάρτητης κρατικής συγκρότησης. Ασκεί επίσης κριτική στη γραφειοκρατία, την προέλευση της οποίας ανάγει στη βαυαρική περίοδο, και στην παγκοσμιοποίηση, την οποία αντιμετωπίζει ως δύναμη πνευματικής ισοπέδωσης.
Απέναντι σε αυτές τις τάσεις προτάσσει την πολιτιστική αυτογνωσία και την ελληνική γλώσσα.
«Αδερφές ψυχές» με τον Βαγγέλη Παπαθανασίου
Το πιο προσωπικό μέρος της συνέντευξης αφορά τον Βαγγέλη Παπαθανασίου. Ο Σμαραγδής μιλά για εννέα χρόνια στενής συναναστροφής και χαρακτηρίζει τη σχέση τους με τη φράση «αδερφές ψυχές».
Όπως αφηγείται, ο συνθέτης έγραψε χωρίς αμοιβή τη μουσική για τον «Καβάφη» και τον «El Greco», ενώ τον ενθάρρυνε να προχωρήσει τόσο στον «El Greco» όσο και στον «Καποδίστρια».
Περιγράφει μια στιγμή κατά την οποία ο Παπαθανασίου, έχοντας παρακολουθήσει σκηνή με τη μουσική που είχε συνθέσει, αποσύρθηκε σε διπλανό χώρο και έκλαιγε. Μιλά για το χιούμορ, την καλοσύνη και το εσωτερικό του βάθος, θεωρώντας τον καθοριστική επιρροή στη διαδρομή του.
Στον Νίκο Καζαντζάκη αναγνωρίζει την άλλη μεγάλη επιρροή του. Θυμάται ότι ως παιδί στην Κρήτη διάβαζε τα βιβλία του και στενοχωριόταν όταν τα εξαντλούσε. Αυτή τη βαθιά οικειότητα συνδέει με τη μετέπειτα απόφασή του να τον μεταφέρει στον κινηματογράφο.
Η διχόνοια και το κερί που πρέπει να μείνει αναμμένο
Ο Σμαραγδής στέκεται και στις εσωτερικές αδυναμίες των Ελλήνων. Μιλά για το «εμφυλιακό σύνδρομο» και τα ανεξέλεγκτα προσωπικά εγώ, υποστηρίζοντας ότι οι μεγάλες συλλογικές επιτυχίες ήρθαν όταν κυριάρχησε η ενότητα απέναντι στην απειλή.
Για τη δική του δουλειά χρησιμοποιεί την εικόνα της σποράς και ενός μικρού κεριού που πρέπει να παραμείνει αναμμένο. Με αυτή την εικόνα περιγράφει την προσδοκία του από τις ταινίες του: να αφήσουν κάτι που θα συναντήσει τις επόμενες γενιές.