Στο προσκήνιο επανέρχεται η συζήτηση για τον αγωγό φυσικού αερίου Κατάρ-Τουρκίας, όχι επειδή το έργο έγινε ξαφνικά ευκολότερο, αλλά επειδή το διεθνές ενεργειακό περιβάλλον έγινε πολύ πιο ασταθές. Αυτό επισημαίνει σε ανάλυσή του στο Middle East Forum ο Umud Shokri, εξηγώντας ότι η ιδέα ενός χερσαίου αγωγού από τον Περσικό Κόλπο προς την Ευρώπη παραμένει ελκυστική στα χαρτιά, αλλά εξαιρετικά δύσκολη στην πράξη.
Το σχέδιο δεν είναι νέο. Προβλέπει τη μεταφορά φυσικού αερίου από το κοίτασμα South Pars/North Dome, ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα φυσικού αερίου στον κόσμο, μέσω Σαουδικής Αραβίας, Ιορδανίας και Συρίας, με τελικό προορισμό την Τουρκία και από εκεί τις ευρωπαϊκές αγορές.
Στη θεωρία, το έργο απαντά σε ένα πραγματικό πρόβλημα: πώς μπορεί το αέριο του Κόλπου να φτάσει στην Ευρώπη χωρίς να εξαρτάται από θαλάσσιες οδούς και ευάλωτα σημεία διέλευσης, όπως τα Στενά του Ορμούζ. Η πρόσφατη αστάθεια στην περιοχή επανέφερε στο τραπέζι το ερώτημα της ενεργειακής ασφάλειας και της ανάγκης εναλλακτικών διαδρομών.
Η Τουρκία έσπευσε να αξιοποιήσει τη συζήτηση. Ο υπουργός Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ παρουσιάζει τον αγωγό ως μέρος μιας ευρύτερης απάντησης στους κινδύνους διακοπής της ενεργειακής τροφοδοσίας. Για την Άγκυρα, το σχέδιο ταιριάζει απόλυτα με τη στρατηγική που ακολουθεί εδώ και χρόνια: να εμφανίζεται ως αναντικατάστατος ενεργειακός διάδρομος ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση.
Αν ο αγωγός προχωρούσε, θα ενίσχυε κατακόρυφα τον ρόλο της Τουρκίας ως χώρας διέλευσης, συνδέοντας τον Περσικό Κόλπο με την Ευρώπη. Θα της έδινε μεγαλύτερη επιρροή τόσο έναντι των παραγωγών φυσικού αερίου όσο και έναντι των ευρωπαίων καταναλωτών. Όμως, όπως τονίζει η ανάλυση, ακόμα και αν το έργο δεν κατασκευαστεί ποτέ, η Άγκυρα έχει ήδη στείλει το μήνυμά της: θέλει να βρίσκεται στο κέντρο κάθε νέας ενεργειακής χάραξης.
Η λογική των χερσαίων διαδρομών είναι εύκολα κατανοητή. Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν κρίσιμο πέρασμα για μεγάλο μέρος των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου. Κάθε φορά που η περιοχή δείχνει να απειλείται, οι αγωγοί εμφανίζονται ως πιο ασφαλής λύση, επειδή αποφεύγουν τους κινδύνους των θαλάσσιων οδών.
Ωστόσο, εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Η βασική αδυναμία του σχεδίου είναι η γεωγραφία και κυρίως η πολιτική. Ένας αγωγός από το Κατάρ προς την Τουρκία θα έπρεπε να περάσει από πολλές διαφορετικές δικαιοδοσίες. Η Σαουδική Αραβία και η Ιορδανία μπορούν, σε γενικές γραμμές, να θεωρηθούν διαχειρίσιμες. Η Συρία, όμως, είναι το μεγάλο αγκάθι.
Καμία σοβαρή επένδυση τέτοιας κλίμακας δεν μπορεί να βασιστεί σε μια χώρα με ασταθή θεσμική πραγματικότητα, άνισο έλεγχο εδαφών και έντονη εμπλοκή εξωτερικών δυνάμεων. Ένας αγωγός δεν χρειάζεται σταθερότητα για λίγους μήνες. Χρειάζεται προβλεψιμότητα για δεκαετίες. Και αυτό η σημερινή Συρία δεν μπορεί να το προσφέρει.
Από εκεί προκύπτει και ο δεύτερος μεγάλος κίνδυνος: η ασφάλεια. Οι αγωγοί είναι σταθερές υποδομές. Δεν μπορούν να αλλάξουν διαδρομή όταν ξεσπά σύγκρουση, όταν υπάρχει σαμποτάζ ή όταν μια τοπική δύναμη αποφασίζει να ασκήσει πίεση. Αν ένα τμήμα του αγωγού γίνει ευάλωτο, η ροή σταματά. Αυτό μεταφράζεται σε τεράστιο ρίσκο για επενδυτές, ασφαλιστικές εταιρείες και κυβερνήσεις.
Το οικονομικό κόστος είναι επίσης τεράστιο. Ένα τέτοιο έργο θα απαιτούσε δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια και πολλά χρόνια κατασκευής. Για να χρηματοδοτηθεί, θα έπρεπε να υπάρχουν μακροχρόνια συμβόλαια, σταθερή ρύθμιση, αξιόπιστη εφαρμογή συμφωνιών και πολιτική ασφάλεια σε όλες τις χώρες διέλευσης. Χωρίς αυτά, το σχέδιο μένει στη σφαίρα της θεωρίας.
Ακόμη και αν λυνόταν το ζήτημα της ασφάλειας, παραμένει αδύναμη η εμπορική λογική του έργου. Το Κατάρ έχει επενδύσει επί δεκαετίες στο υγροποιημένο φυσικό αέριο — LNG, το οποίο του δίνει ευελιξία. Μπορεί να στέλνει φορτία όπου υπάρχει καλύτερη τιμή, μεγαλύτερη ζήτηση ή πολιτικό συμφέρον. Ένας αγωγός, αντίθετα, δεσμεύει τον προμηθευτή σε μία σταθερή διαδρομή και σε συγκεκριμένους πελάτες.
Για τη Ντόχα, αυτή η απώλεια ευελιξίας δεν είναι μικρή υπόθεση. Ειδικά τώρα που το Κατάρ επεκτείνει την παραγωγή του μέσω του North Field expansion, η δυνατότητα να διαθέτει περισσότερο LNG στις διεθνείς αγορές γίνεται ακόμη πιο σημαντική. Περισσότερη παραγωγή σημαίνει περισσότερη ευελιξία, όχι ανάγκη για έναν ακριβό και πολιτικά επισφαλή αγωγό.
Η Ευρώπη, από την πλευρά της, θέλει διαφοροποίηση πηγών και διαδρομών, αλλά ήδη έχει στη διάθεσή της λειτουργικές λύσεις μέσω LNG. Οι τερματικοί σταθμοί εισαγωγής και οι πλωτές μονάδες επαναεριοποίησης προσφέρουν σχετικά γρήγορη πρόσβαση σε παγκόσμια προσφορά φυσικού αερίου. Το σύστημα δεν είναι τέλειο, αλλά λειτουργεί. Ένας αγωγός που θα χρειαζόταν ίσως μία δεκαετία για να ολοκληρωθεί δεν απαντά στις άμεσες ευρωπαϊκές ανάγκες.
Έτσι διαμορφώνεται μια βασική αναντιστοιχία. Η Τουρκία προωθεί τον αγωγό ως στρατηγική λύση. Το Κατάρ δεν έχει ισχυρό λόγο να δεσμευτεί. Η Ευρώπη μπορεί να καλύψει μεγάλο μέρος των αναγκών της μέσω υφιστάμενων υποδομών LNG. Οι επενδυτές βλέπουν υψηλό ρίσκο και αβέβαιες αποδόσεις. Αυτά τα συμφέροντα δεν συγκλίνουν αρκετά ώστε να παραχθεί ένα βιώσιμο έργο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ιδέα είναι άνευ σημασίας. Αντιθέτως, σύμφωνα με την ανάλυση, αυτό που κάνει η Τουρκία μοιάζει περισσότερο με δοκιμή πολιτικού κλίματος παρά με άμεσο κατασκευαστικό σχέδιο. Η Άγκυρα εξετάζει αν οι αναταράξεις στα Στενά του Ορμούζ έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι αγορές και οι κυβερνήσεις αντιλαμβάνονται το ρίσκο. Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι οποιαδήποτε νέα ενεργειακή αρχιτεκτονική στην περιοχή δεν μπορεί, κατά την ίδια, να αγνοήσει τον τουρκικό παράγοντα.
Η πρόταση λειτουργεί ήδη σε επίπεδο προσδοκιών. Στον Περσικό Κόλπο αναδεικνύει την ανάγκη σκέψης πέρα από τις θαλάσσιες διαδρομές. Στην Τουρκία ενισχύει το αφήγημα περί ενεργειακού κόμβου. Στην Ευρώπη προσθέτει ακόμα ένα επίπεδο στη συζήτηση για την ασφάλεια εφοδιασμού και την ανθεκτικότητα των διαδρομών.
Το τελικό συμπέρασμα του Middle East Forum είναι ξεκάθαρο: ο αγωγός Κατάρ-Τουρκίας δεν αποτυγχάνει κυρίως επειδή είναι τεχνικά δύσκολος. Αποτυγχάνει επειδή η περιοχή δεν μπορεί να εγγυηθεί τη σταθερότητα που απαιτεί ένα τέτοιο έργο.
Οι αναταράξεις γύρω από το Ορμούζ άνοιξαν ξανά τη συζήτηση. Δεν άλλαξαν, όμως, τα θεμελιώδη δεδομένα. Και αυτά δείχνουν ότι ο αγωγός, προς το παρόν, είναι περισσότερο εργαλείο γεωπολιτικής τοποθέτησης της Τουρκίας παρά ρεαλιστική ενεργειακή λύση για την Ευρώπη.