Μια διαφορετική, αιχμηρή και απομυθοποιητική προσέγγιση για την Άλωση της Κωνσταντινούπολης παρουσίασε ο Νίκος Δελαγραμμάτικας στο ΕΛΙΣΜΕ, σε επετειακή εκδήλωση αφιερωμένη στην 29η Μαΐου 1453.
Η ομιλία δεν κινήθηκε στη συνηθισμένη γραμμή των μνημοσύνων και της απλής συναισθηματικής αναφοράς στις «χαμένες πατρίδες». Αντίθετα, ο ομιλητής επιχείρησε να δει την Άλωση ως κοσμοϊστορική σύγκρουση, αλλά και ως αποτέλεσμα μακράς παρακμής, εσωτερικής φθοράς, στρατηγικών λαθών και αδυναμίας πρόβλεψης.
Στην αρχή της τοποθέτησής του, ο Δελαγραμμάτικας έθεσε το ζήτημα της συνέχειας του Ελληνισμού, υπογραμμίζοντας ότι ο ελληνικός πολιτισμός δεν πρέπει να τεμαχίζεται αυθαίρετα σε «αρχαίο», «βυζαντινό», «νεότερο» και «σύγχρονο», σαν να πρόκειται για ξένους μεταξύ τους κόσμους. Κατά την ανάλυσή του, ο πυρήνας του διαχρονικού ελληνικού πολιτισμού είναι ο ανθρωποκεντρισμός.
Για την ίδια την Άλωση, στάθηκε στη σημασία των λέξεων: αλώθηκε, παραδόθηκε, προδόθηκε, καταναλώθηκε; Όπως τόνισε, η Ιστορία δεν είναι άσπρο-μαύρο. Η πτώση της Κωνσταντινούπολης υπήρξε το αποτέλεσμα μιας πολιορκίας, αλλά και μιας ιστορικής πορείας που είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα, ιδίως μετά το καταστροφικό πλήγμα του 1204 από τους Σταυροφόρους.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον ρόλο της Δ΄ Σταυροφορίας, χαρακτηρίζοντας το 1204 πολιτική και πολιτιστική καταστροφή. Μετά την άλωση από τους Λατίνους, η αυτοκρατορία δεν επανήλθε ποτέ στην παλαιά της ακμή. Το 1453, όπως σημείωσε, η Κωνσταντινούπολη ήταν πλέον σκιά του παλαιού της εαυτού.
Ο ομιλητής ανέλυσε το στρατιωτικό σκέλος της πολιορκίας, με ιδιαίτερη έμφαση στο οθωμανικό πυροβολικό, το οποίο, όπως είπε, έδωσε ουσιαστικά τη νίκη στον Μωάμεθ. Τα τείχη διαλύθηκαν κυρίως στην περιοχή της Πύλης του Αγίου Ρωμανού, ενώ οι υπερασπιστές της Πόλης αναγκάζονταν καθημερινά να επισκευάζουν τις ρωγμές μέσα σε ασφυκτικές συνθήκες.
Σύμφωνα με την ομιλία, η Πόλη υπερασπίστηκε από έναν μικρό αριθμό μαχητών, με περίπου 5.000 Έλληνες και περίπου 2.000 Λατίνους, ενώ απέναντί τους βρισκόταν μια τεράστια οθωμανική δύναμη. Ο Δελαγραμμάτικας στάθηκε με σκληρή γλώσσα στο γεγονός ότι μια αυτοκρατορική πρωτεύουσα βρέθηκε με τόσο περιορισμένη στρατιωτική δυνατότητα, χαρακτηρίζοντας αυτή την κατάσταση ως ένδειξη βαθιάς κατάπτωσης.
Στην ομιλία του απέρριψε τις απλουστευτικές ερμηνείες περί «προδοσίας» ή αποκλειστικά περί «Κερκόπορτας», σημειώνοντας ότι οι πηγές δεν στηρίζουν πάντα τους δημοφιλείς μύθους που επαναλαμβάνονται επί δεκαετίες. Επισήμανε επίσης ότι η αντίθεση ενωτικών και ανθενωτικών έχει συχνά υπερτονιστεί, ενώ στις πηγές εμφανίζεται πολύ πιο έντονη η αντιπαλότητα Γενουατών και Βενετών.
Από τα πιο αιχμηρά σημεία της ομιλίας ήταν η αναφορά στην ευθύνη εκείνου που υφίσταται μια μεγάλη καταστροφή. Ο Δελαγραμμάτικας υποστήριξε ότι πριν αναζητηθούν οι ευθύνες στους εχθρούς, στους συμμάχους που δεν βοήθησαν ή στους εξωτερικούς παράγοντες, πρέπει πρώτα να εξεταστεί τι δεν προέβλεψε και τι δεν έκανε ο ίδιος ο Ελληνισμός.
Στο ίδιο πλαίσιο, μίλησε για τη διχόνοια, την απομόνωση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, τα συνθήματα της εποχής και τη νοοτροπία που υπονόμευε την άμυνα της Πόλης. Ιδιαίτερη μνεία έκανε στο σύνθημα «καλύτερα σαρίκι παρά παπική τιάρα», υποστηρίζοντας ότι τέτοιες αντιλήψεις επηρέασαν το ηθικό και τη συνοχή σε μια στιγμή υπαρξιακού κινδύνου.
Το συμπέρασμα της ομιλίας ήταν σαφές: η Άλωση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως ημέρα πένθους, αλλά ως μάθημα εθνικής αυτογνωσίας. Όχι για να αναπαράγεται ένα τελετουργικό θρήνου, αλλά για να κατανοηθούν οι αιτίες της ήττας: η παρακμή, η έλλειψη στρατηγικής, η απουσία πρόβλεψης, η εσωτερική διάσπαση και η εξάρτηση από ξένες υποσχέσεις.
Ο Νίκος Δελαγραμμάτικας δεν χάιδεψε αυτιά. Αντί να μιλήσει μόνο για το μεγαλείο της τελευταίας άμυνας, έθεσε το δύσκολο ερώτημα: τι κάνουμε με την Ιστορία; Τη χρησιμοποιούμε για μνημόσυνα ή για να βάλουμε μυαλό;
Και αυτό είναι ίσως το πιο ισχυρό μήνυμα της παρέμβασής του στο ΕΛΙΣΜΕ: η μνήμη της Άλωσης έχει αξία μόνο όταν γίνεται εργαλείο αυτογνωσίας, όχι όταν μετατρέπεται σε επαναλαμβανόμενο θρήνο χωρίς συμπέρασμα.
Ο Νίκος Δελαγραμμάτικας γεννήθηκε στον Πειραιά και είναι απόφοιτος της Ιωνιδείου Προτύπου Σχολής. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Από το 1996 έως το 2008 υπήρξε σπουδαστής του Κέντρου Διπλωματικών και Στρατηγικών Σπουδών Αθήνας-Παρισιού, ενώ παράλληλα, από το 1996 έως το 2020, παρακολούθησε σπουδές και κύκλους μαθημάτων στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, με έμφαση στις Ιστορικές και Βυζαντινές Σπουδές.
Από το 2006 έως το 2012 υπήρξε ακροατής του Λαϊκού Πανεπιστημίου σε διάφορους θεματικούς κύκλους, ενώ από το 2008 έως το 2020 παρακολούθησε μαθήματα στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο της Στοάς του Βιβλίου.
Την περίοδο 2018-2021 σπούδασε στο New York College στον κύκλο «Υβριδικές Απειλές – Γεωπολιτική – Leadership – Management». Είναι επίσης κάτοχος δύο πτυχίων στον τομέα του digital marketing.
Ομιλεί πολύ καλά Αγγλικά, Γαλλικά και Ιταλικά, καθώς και σε μέτριο επίπεδο Ισπανικά, Γερμανικά και Αλβανικά.