Σε μια συνέντευξη βαθιά πολιτική, ιστορική και γεωστρατηγική, η καθηγήτρια και υποψήφια διδάκτωρ του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μαγδαληνή Αθανασιάδη, παρουσίασε στον Σταύρο Καλεντερίδη τις βασικές θέσεις του Παναγιώτη Κονδύλη για την εθνική ανεξαρτησία, την αποτροπή και την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση.
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε το επίμετρο του έργου του Κονδύλη «Θεωρία του Πολέμου», ένα κείμενο που γράφτηκε στον απόηχο της κρίσης των Ιμίων, αλλά, όπως επισήμανε η Αθανασιάδη, εξακολουθεί σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα να περιγράφει με ανατριχιαστική ακρίβεια τη θέση της Ελλάδας.
Η Ελληνίδα ακαδημαϊκός χαρακτήρισε τον Παναγιώτη Κονδύλη κορυφαία μορφή της σύγχρονης ευρωπαϊκής φιλοσοφίας, τονίζοντας ότι το ιδιαίτερο γνώρισμα της σκέψης του ήταν η σύνθεση της Ιστορίας, της Φιλοσοφίας, της Κοινωνιολογίας, της Πολιτικής και της Στρατηγικής.
Παρά τη διεθνή αναγνώρισή του, ο Κονδύλης δεν κατόρθωσε να βρει τη θέση που του άρμοζε στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Κατά την Αθανασιάδη, η ενασχόλησή του με το ελληνικό εθνικό ζήτημα και η σφοδρή κριτική του απέναντι στις κυρίαρχες ακαδημαϊκές και πολιτικές αντιλήψεις τού έκλεισαν τις πόρτες του εγχώριου κατεστημένου.
Το γεωπολιτικό δυναμικό Ελλάδας και Τουρκίας
Κεντρική θέση στη σκέψη του Κονδύλη κατέχει η έννοια του γεωπολιτικού δυναμικού. Πρόκειται για το σύνολο της δημογραφικής, οικονομικής, στρατιωτικής, πολιτισμικής και πολιτικής ισχύος που καθορίζει τη θέση ενός κράτους στο διεθνές σύστημα.
Η Αθανασιάδη υπογράμμισε ότι, σύμφωνα με την κονδύλεια ανάλυση, η διαφορά του γεωπολιτικού δυναμικού Ελλάδας και Τουρκίας διευρύνεται συνεχώς εις βάρος της ελληνικής πλευράς. Η πίεση της Άγκυρας δεν οφείλεται απλώς στον Ερντογάν, στον ισλαμισμό ή σε κάποια συγκυριακή τουρκική κυβέρνηση. Πηγάζει από μια βαθύτερη ανατροπή του συσχετισμού ισχύος.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτήν την εξέλιξη διαδραματίζει το δημογραφικό πρόβλημα. Η Ελλάδα συρρικνώνεται πληθυσμιακά, ενώ δέχεται δημογραφική πίεση τόσο από την Τουρκία όσο και από την Αλβανία. Ένα κράτος χωρίς πληθυσμιακή ζωτικότητα, παραγωγική βάση και εθνικούς στόχους αδυνατεί σταδιακά να εκπληρώσει τη βασικότερη αποστολή του: την υπεράσπιση του έθνους και των κυριαρχικών του δικαιωμάτων.
Η παθητική αυτοσυντήρηση, κατά την ανάλυση που παρουσίασε η Αθανασιάδη, δεν οδηγεί τελικά στη διατήρηση του υπάρχοντος, αλλά στη σταδιακή συρρίκνωση. Ο Ελληνισμός χρειάζεται εξωστρέφεια, πολιτιστική ακτινοβολία, δημογραφική ανάκαμψη και στόχους που υπερβαίνουν τη διαχείριση της παρακμής.
Πώς η Τουρκία αξιοποιεί τις μεγάλες δυνάμεις
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία λειτουργεί ως μεσαία περιφερειακή δύναμη. Η Άγκυρα μπορεί να συνεργάζεται με τις ΗΠΑ ή άλλες μεγάλες δυνάμεις, χωρίς όμως να μετατρέπεται σε άβουλο εντολοδόχο τους.
Αντιθέτως, χρησιμοποιεί κάθε συμμαχική σχέση για να αποκτά πρόσβαση σε προηγμένη στρατιωτική τεχνολογία, να συμμετέχει στα κέντρα λήψης αποφάσεων και να προωθεί τα δικά της εθνικά συμφέροντα.
Αυτό, σύμφωνα με την Αθανασιάδη, είναι το μάθημα που οφείλει να διδαχθεί και η Ελλάδα. Δεν χρειάζεται να αποχωρήσει από τις συμμαχίες της, αλλά να αυξήσει την αξία της μέσα σε αυτές.
Όπως συνοψίζεται στη σκέψη του Κονδύλη, οι σύμμαχοι αξίζουν για μια χώρα όσο αξίζει και η ίδια γι’ αυτούς. Ένα αδύναμο και εξαρτημένο κράτος δεν μπορεί να απαιτεί από τρίτους να υπερασπιστούν συμφέροντα που το ίδιο δεν είναι αποφασισμένο να προστατεύσει.
Ο κατακερματισμένος ελληνικός χώρος
Η γεωγραφία αποτελεί ακόμη έναν καθοριστικό παράγοντα. Η Τουρκία διαθέτει μια μεγάλη και κατά βάση συμπαγή επικράτεια, ενώ ο ελληνικός χώρος είναι κατακερματισμένος, με εκατοντάδες νησιά στο Αιγαίο, τον Έβρο, τη Θράκη και την απομακρυσμένη Κύπρο.
Η Αθανασιάδη εξήγησε ότι αυτός ο κατακερματισμός μπορεί να οδηγήσει σε ένα θανάσιμο στρατηγικό λάθος: στη διασπορά των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων σε πολλά διαφορετικά σημεία, στην προσπάθεια να προστατευθεί ταυτόχρονα ολόκληρη η επικράτεια.
Η τουρκική πλευρά, έχοντας αριθμητική υπεροχή, μπορεί να πραγματοποιήσει παραπλανητικές κινήσεις και να αναγκάσει την Ελλάδα να διασπάσει τις δυνάμεις της. Κατά την κονδύλεια αντίληψη, ο βασικός στόχος πρέπει να είναι η συγκέντρωση ισχύος και η συντριβή του κύριου όγκου των εχθρικών δυνάμεων, πριν αυτός προλάβει να αναπτυχθεί πλήρως.
Παράλληλα, η ελληνική δύναμη πυρός θα πρέπει να μπορεί να καλύψει ολόκληρη την τουρκική επικράτεια. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται τα πυραυλικά συστήματα μεγάλου βεληνεκούς, η ισχυρή Πολεμική Αεροπορία και η δυνατότητα εναέριου ανεφοδιασμού.
Τι σημαίνει «πρώτο μαζικό πλήγμα»
Ένα από τα πλέον επίμαχα σημεία της συνέντευξης αφορούσε το πρώτο μαζικό πλήγμα. Η Αθανασιάδη διευκρίνισε ότι ο Κονδύλης δεν εισηγούνταν έναν επιθετικό ή τυχοδιωκτικό πόλεμο.
Αναφερόταν στην περίπτωση κατά την οποία ένας γενικευμένος πόλεμος έχει καταστεί αναπόφευκτος και ο αντίπαλος έχει ήδη αρχίσει να προετοιμάζει την επίθεσή του. Σε μια τέτοια περίπτωση, η εκχώρηση της πρωτοβουλίας και του πλεονεκτήματος του πρώτου μαζικού πλήγματος στον εχθρό μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική.
Το πρώτο πλήγμα δεν είναι απλώς ο πρώτος πυροβολισμός. Είναι μια συντονισμένη και ακαριαία ενέργεια όλων των κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων, με στόχο την εξουδετέρωση των ζωτικών σημείων του αντίπαλου πολεμικού μηχανισμού και της δυνατότητάς του να αντεπιτεθεί.
Η ανάπτυξη των drones και των σύγχρονων συστημάτων επιτήρησης, όπως παρατήρησε η Αθανασιάδη, δεν ακυρώνει τη συγκεκριμένη ανάλυση. Αντίθετα, ενισχύει τη θέση ότι το κέντρο βάρους του πολέμου έχει μεταφερθεί στον αέρα και ότι οι στρατιωτικές δυνάμεις δεν μπορούν πλέον να παραμείνουν κρυμμένες περιμένοντας να εξαντληθεί ο επιτιθέμενος.
Ελλάδα και Κύπρος ως ενιαίος στρατηγικός χώρος
Σημαντικό τμήμα της συζήτησης αφιερώθηκε στην Κύπρο. Η Αθανασιάδη υποστήριξε ότι Ελλάδα και Κυπριακή Δημοκρατία πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ενιαίος στρατηγικός χώρος.
Στο πλαίσιο που περιγράφει ο Κονδύλης, μια κυρίαρχη κυπριακή κυβέρνηση θα μπορούσε να ζητήσει από την Ελλάδα, ως εγγυήτρια δύναμη, την εγκατάσταση ελληνικών αεροπορικών δυνάμεων στην Κύπρο. Ωστόσο, κάθε τέτοια επιλογή πρέπει να στηρίζεται στην ανάλογη οικονομική, στρατιωτική και διπλωματική ισχύ.
Δεν αρκεί το δίκαιο ή η επίκληση της διεθνούς νομιμότητας. Χωρίς πραγματική δύναμη, πολιτική βούληση και συμμαχίες, ακόμη και ο νομιμότερος εθνικός στόχος κινδυνεύει να παραμείνει ευχολόγιο.
Η οικονομία ως θεμέλιο της εθνικής ανεξαρτησίας
Η αποτροπή, σύμφωνα με τη σκέψη που παρουσιάστηκε, δεν αρχίζει από τα οπλικά συστήματα αλλά από την οικονομία. Η χώρα χρειάζεται παραγωγική και βιομηχανική βάση, αυτάρκεια, απτά αγαθά και τη δυνατότητα να παράγει όσα καταναλώνει.
Η Αθανασιάδη αντιπαρέβαλε αυτό το πρότυπο στον «παρασιτικό καταναλωτισμό», δηλαδή στην κατανάλωση χωρίς αντίστοιχη παραγωγή, η οποία στηρίζεται σε δανεικά, επιδοτήσεις και ξένους πόρους.
Η οικονομική ανάπτυξη δεν πρέπει να αποτελεί αυτοσκοπό για την εξασφάλιση μιας εύκολης καταναλωτικής ζωής. Οφείλει να υπηρετεί τη βιωσιμότητα του κράτους, την άμυνα και την εθνική ανεξαρτησία. Αυτό προϋποθέτει σκληρό εργασιακό ήθος, περιορισμό του παρασιτικού καταναλωτισμού και αποδοχή υποχρεώσεων από τους πολίτες.
Οι μεγάλες αυταπάτες για την Τουρκία
Η Αθανασιάδη παρουσίασε ακόμη τις αντιλήψεις που, σύμφωνα με τον Κονδύλη, εμποδίζουν την Ελλάδα να αντιμετωπίσει ρεαλιστικά την τουρκική απειλή.
Η πρώτη είναι η πεποίθηση ότι το εμπόριο και η οικονομική αλληλεξάρτηση θα εξαλείψουν τον πόλεμο. Η Ιστορία, όμως, δεν επιβεβαιώνει ότι οι οικονομικές σχέσεις αρκούν για να σταματήσουν τις επεκτατικές επιδιώξεις ενός κράτους.
Η δεύτερη είναι το ιδεολόγημα ότι «οι λαοί δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν» και ότι ο τουρκικός επεκτατισμός αποτελεί αποκλειστικά κατασκευή της τουρκικής άρχουσας τάξης. Η Αθανασιάδη υπενθύμισε ότι δεν εκδηλώθηκε μαζική αντίδραση της τουρκικής κοινωνίας κατά των διωγμών του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου ή κατά του εποικισμού των κατεχομένων.
Η τρίτη αυταπάτη είναι ότι η ένταξη της Τουρκίας στους ευρωπαϊκούς θεσμούς θα την «εκπολιτίσει» και θα εξαλείψει τον αναθεωρητισμό της. Κατά την ανάλυση του Κονδύλη, η Άγκυρα θα επιχειρούσε να αποσπάσει όσα περισσότερα μπορούσε από την Ευρώπη, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση, αδυνατώντας να ικανοποιήσει όλες τις τουρκικές απαιτήσεις, θα προσπαθούσε να κατευνάσει την Τουρκία με ελληνικές παραχωρήσεις στο Αιγαίο και στην Κύπρο.
«Χώρα περιορισμένων κυριαρχικών δικαιωμάτων»
Το πλέον ηχηρό συμπέρασμα της συζήτησης ήταν ότι η Ελλάδα κινδυνεύει να μεταβληθεί σε κράτος περιορισμένων κυριαρχικών δικαιωμάτων: σε μια χώρα, δηλαδή, η άσκηση των νόμιμων δικαιωμάτων της οποίας εξαρτάται από τις αντιδράσεις της Τουρκίας ή τη συγκατάθεση των συμμάχων της.
Ο Σταύρος Καλεντερίδης συνέδεσε αυτήν την προειδοποίηση με την αδυναμία πόντισης του Great Sea Interconnector και με την αναζήτηση ξένης συνδρομής για την άσκηση νόμιμων ελληνικών και κυπριακών δικαιωμάτων.
Το τελικό μήνυμα της Μαγδαληνής Αθανασιάδη ήταν ότι η απαισιοδοξία του Κονδύλη δεν πρέπει να οδηγήσει σε παραίτηση. Η Ελλάδα μπορεί να ανατρέψει την πορεία της, εφόσον αποτινάξει τις αυταπάτες, αποκαταστήσει την παραγωγική της βάση, ενισχύσει την αποτρεπτική της ισχύ και αποκτήσει την πολιτική βούληση να ενεργεί ως πραγματικά κυρίαρχο κράτος.