Γράφει ο Νικόλαος Μπόχτης, Ταξίαρχος Πεζικού ε.α.
Το καλοκαίρι του 1943 αποτέλεσε μια από τις πιο αιματηρές σελίδες της Κατοχής στην Ήπειρο. Στην περιοχή του Φαναρίου, οι δυνάμεις του Άξονα σε πλήρη σύμπραξη με ένοπλα τμήματα Μουσουλμάνων Τσάμηδων, διεξήγαγαν κυρίως τον Αύγουστο, εκκαθαριστικές επιχειρήσεις ακραίας βιαιότητας. Στόχος των συντονισμένων αυτών ενεργειών ήταν ο τοπικός Χριστιανικός πληθυσμός, ο οποίος βρέθηκε στο επίκεντρο μιας συστηματικής εκστρατείας τρόμου, καταστροφής και εξόντωσης, οι συνέπειες της οποίας χάραξαν ανεξίτηλα τη συλλογική μνήμη της περιοχής.
Αντικειμενικοί σκοποί
H διαταγή των υπόψη επιχειρήσεων με την κωδική ονομασία
«Augustus», εκδόθηκε την 7Αυγούστου και καθόριζε ως αποστολή την εκκαθάριση της περιοχής Μαργαρίτι- Πάργα- Αμμουδιά- Σκεπαστό- Γλυκή με αντικειμενικούς σκοπούς τον έλεγχο της οδού Παραμυθιά-Πρέβεζα και την
εξασφάλιση των παρακείμενων ακτών προς αποφυγή ενδεχόμενης απόβασης συμμαχικών δυνάμεων. Με το πέρας της επιχείρησης είχε προβλεφθεί η αμυντική οργάνωση-οχύρωση των ακτών.
Η παραπάνω διαταγή προέβλεπε την εκτέλεση των ανταρτών και των συνεργατών τους, τη σύλληψη-εκτοπισμό ανδρών 16-60 ετών δυνάμενων να φέρουν οπλισμό, την καταστροφή υποδομών-αγαθών ώστε να μην χρησιμοποιηθούν από τους αντάρτες, την πυρπόληση των χωριών στα οποία εκδηλώνονταν πυρά ενάντιων των Γερμανών και την σύλληψη των προεστών ως εγγυητών της φιλειρηνικής στάσης του πληθυσμού.
Η έναρξη των επιχειρήσεων καθορίστηκε για την 10 Αυγούστου 1943.
Η εκκένωση του μάχιμου πληθυσμού των Χριστιανών από την εύφορη πεδιάδα του Φαναρίου, που αποτελούσε το σιτοβολώνα της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας, και η ανάθεση της διοίκησης στο «Εθνικό Αλβανικό Συμβούλιο Τσαμουριάς» (ΞΙΛΙΑ) ήταν oi επιδιώξεις των Γερμανών, οι οποίες ικανοποιούσαν και τις αλυτρωτικές τάσεις των Μουσουλμάνων Τσάμηδων.
Δυνάμεις
Οι εχθρικές δυνάμεις που συμμετείχαν αποτελούνταν από:
Α. Τo 99 Σύνταγμα Ορεινών Καταδρομών (έδρα Παραμυθιά) με δύναμη κάλυψης Τάγμα του 98 Συντάγματος (έδρα Φιλιππιάδα) υπό τον Γερμανό αντισυνταγματάρχη Remold.
Β. Την 2η Ομάδα Αλπινιστών Valle (έδρα τα Ιωάννινα) ενισχυμένη με Τάγμα της Μεραρχίας Modena (έδρα την Άρτα), υπό τον Ιταλό συνταγματάρχη Manfredini.
Γ. Οργανωμένα ένοπλα αποσπάσματα Μουσουλμάνων Τσάμηδων από την Παραμυθιά και το Μαργαρίτι υπό τους Νούρι Ντίνο, Μαζάρ Ντίνο και Αβδουλά Κασίμ .
Αξίζει να αναφερθεί ότι τα Γερμανικά Συντάγματα υπαγόταν στην 1η Μεραρχία «Εντελβάις» και ήταν ειδικές δυνάμεις, με μεγάλη εμπειρία από τις επιχειρήσεις στον Καύκασο.
Οι φίλιες δυνάμεις αποτελούνταν από ολιγομελείς ομάδες ανταρτών που δρούσαν ανεξάρτητα, έφεραν ελαφρύ οπλισμό, περιορισμένες επιχειρησιακές δυνατότητες και χώρους εξορμήσεως στους ευρύτερους ορεινούς όγκους Σουλίου, Σκαφιδωτής και Βαλανιδούσας. Η μικρή διαθεσιμότητα δυνάμεων αιτιολογείται και από τη συμμετοχή μεγάλου μέρους των ανταρτικών ομάδων στην Συμμαχική Επιχείρηση «Τα Ζώα» (4-30Ιουλίου 1943) που αφορούσε εφαρμογή σχεδίου παραπλάνησης των δυνάμεων του Άξονα για την περιοχή απόβασης.
Από τα παραπάνω προκύπτει η συντριπτική υπεροχή των εχθρικών δυνάμεων, «ανυπαρξία εχθρού» όπως έγραψε ο Γερμανός διοικητής.
Περιοχή Φαναρίου, Απόσπασμα Γερμανικού Στρατιωτικού Χάρτη, φύλλο Πάργα 1940 (1:100.000) Πηγή Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου UC Berkeley
Διεξαγωγή
Την 27 και 30Ιουλίου μέρος των εχθρικών δυνάμεων ξεκίνησε αναγνωριστικές επιχειρήσεις και εξουδετέρωσε αντιστάσεις Ελλήνων ανταρτών στο Μορφάτι, στη Γλυκή και στο Μποντάρι.
Την 10Αυγούστου το μείζον των δυνάμεων κινούμενο τακτικά από Μαργαρίτι, Παραμυθιά και Πρέβεζα εισήλθαν στο Φανάρι και αποκόπτοντας τις κύριες οδούς βόρεια και νότια, προέβησαν σε εκτελέσεις, λεηλασίες, πυρπολήσεις σπιτιών-αγρών, συλλήψεις και εκτοπισμούς ανδρών στα Ιωάννινα-Θεσσαλονίκη και από εκεί στη Γερμανία για καταναγκαστική εργασία. Η εκδηλωθείσα αντίδραση των φιλίων δυνάμεων δεν κατέστη δυνατό να προστατεύσει τους κατοίκους, αρκετοί από τους οποίους έντρομοι εγκατέλειψαν την περιοχή.
Την 11Αυγούστου το 99 Σύνταγμα αντιμετωπίζοντας περιορισμένες αντιστάσεις ανταρτών έφθασε χωρίς δυσκολία στις ακτές του Ιονίου, χωρίς να συλλάβει ή εξουδετερώσει κάποιον από αυτούς.
Την 13Αυγούστου ολοκληρώθηκε η επιχείρηση και αναφέρθηκε πέρας αυτής, ενώ την 14Αυγούστου τμήματα των Γερμανικών και Ιταλικών δυνάμεων αποχώρησαν κινούμενα προς τις έδρες τους. Εχθρικές δυνάμεις παρέμειναν στην περιοχή συνεχίζοντας τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις έως τα τέλη Οκτωβρίου.
Ο Δημήτριος Μαγκριώτης το 1949 στο βιβλίο του «Θυσίαι της Ελλάδος και Εγκλήματα Κατοχής 1941-1944» περιγράφοντας τις υπόψη ωμότητες αναφέρει σελ. 262 «Οι Τουρκαλβανοί (σ.σ. εννοεί τους Μουσουλμάνους Τσάμηδες) υπερβαλόντες εις θηριωδίαν και τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, ουδέν εσεβάσθησαν. Εξετέλεσαν φιλησύχους και φιλονόμους πολίτας ανεξαρτήτως ηλικίας και κατά τρόπον απάνθρωπον. Εβίασαν κοράσια και ησέλγησαν επί υπάνδρων γυναικών. Καθ’ ολόκληρον τον μήνα Αύγουστον 1943 ουδέν άλλο παρετήρει τις εις την περιφέρειαν εκείνην ει μή καπνούς εκ των πυρποληθεισών οικιών και ουδέν άλλο ήκουεν ειμή θρήνους και κοπετούς των θυμάτων της θηριωδίας των επιδρομέων» και συνεχίζει σελ. 263 «Το μέγεθος της καταστροφής την οποίαν υπέστη η περιοχή εκείνη είναι τοιούτον ώστε και εάν τις σήμερον επισκεφθή την περιοχήν ταύτην θα μείνη κατάπληκτος πρό της αθλιότητος την οποίαν θα συναντήση. Ουδέν θα παρατηρήση εκεί, ειμή ερείπια εν μέσω δε αυτών ρακένδυτους διαβιούντας υπό συνθήκας πλήρους εξαθλιώσεως, ευρισκομένους εις το μεταίχμιον μεταξύ ζωής και θανάτου.»
Χαρακτηριστικό της αγριότητας είναι και η αναφορά σε Υπόμνημα κατοίκων της Πάργας προς την Ερευνητική Επιτροπή του ΟΗΕ (25 Φεβρουαρίου1947) για αποκεφαλισμένο πτώμα Έλληνα.
Απώλειες
Σύμφωνα με τον παραπάνω συγγραφέα, οι απώλειες του Χριστιανικού πληθυσμού στο Φανάρι από τη δράση των Μουσουλμάνων Τσάμηδων (1941-1944) προσδιορίζονται σε 600 φονευθέντες, ενώ ο Θ. Παπαμανώλης στο βιβλίο
«Κατακαϋμένη Ήπειρος» παραθέτει έκθεση (Απρίλιος1944) στην οποία καταγράφονται νεκροί 137, απαχθέντες 321, γυναίκες απαχθείσες-βιασθείσες 231, πυρποληθέντα οικήματα 519 και αρπαγέντα ζώα 32.535 (η υπόψη έκθεση αναγνωρίζει την υποεκτίμηση των απωλειών). Ο H.F.Meyer στο βιβλίο του
«Αιματοβαμμένο Εντελβάις» αναφέρει ότι από 10 έως 13Αυγούστου δολοφονήθηκαν 250 άμαχοι και πυρπολύθηκαν 20 χωριά, ενώ από 29Ιουλίου έως 31Αυγούστου καταγράφει εκτελεσθέντες συνολικά 300 Έλληνες και 1000 κατεστραμμένα σπίτια. Οι απώλειες των Γερμανών ελάχιστες, 3 νεκροί και 12 τραυματίες.
Η γεωργική παραγωγή λεηλατήθηκε με αποτέλεσμα την περαιτέρω εξαθλίωση των κατοίκων τον επόμενο χειμώνα. Τα περισσότερα θύματα καταγράφονται σε Σταυροχώρι, Κορωνόπουλο, Καναλάκι και Τσουκνίδα, ενώ οι μεγαλύτερες καταστροφές σε Βουβοπόταμο, Νάρκισσο, Ποταμιά και Γλυκή.
Ο Hans Bickel επικεφαλής της Διεθνoύς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού σε αυτοψία του στην περιοχή διαπίστωσε την τραγική κατάσταση των κατοίκων και την έκταση των καταστροφών.
Απόδοση ευθυνών
Οι ευθύνες για τα παραπάνω εγκλήματα πολέμου, παρά τις προσπάθειες, ουδέποτε αποδόθηκαν πραγματικά. Συγκεκριμένα, στη δίκη της Νυρεμβέργης το 1947 καταδικάσθηκε σε 12 χρόνια κάθειρξη μόνο ο διοικητής του XXII Ορεινού Σώματος Στρατού στρατηγός Hubert Lanz ως υπεύθυνος για τα εγκλήματα στην Ήπειρο και στα Ιόνια νησιά, αποφυλακίστηκε όμως το 1951. Οι Μουσουλμάνοι Τσάμηδες και οι επικεφαλής τους,συνολικά 1931,
καταδικάσθηκαν ερήμην σε διάφορες ποινές στο Eιδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων στα Ιωάννινα το 1945, αλλά είχαν διαφύγει εκτός Ελληνικής επικράτειας.
Αξίζει να σημειωθεί γενικότερα ότι, ενώ ζητήθηκε από την Ελλάδα να εκδοθούν για να λογοδοτήσουν 1127 εγκληματίες πολέμου (Γερμανοί, Ιταλοί, Βούλγαροι, Αλβανοί), όπως αυτοί προσδιορίσθηκαν από την Συμμαχική Επιτροπή στο Λονδίνο, παραδόθησαν μόνο 9.
Η απόπειρα εθνοκάθαρσης στο Φανάρι, παρά τη συντριπτική υπεροχή του εχθρού και το βαρύ φόρο αίματος, κατέληξε σε αποτυχία. Απέναντι στη στρατιωτική ισχύ και το μένος, οι κάτοικοι αντέταξαν αξιοπρέπεια, φιλοπατρία, απαράμιλλη ανθεκτικότητα και ενότητα. Σήμερα, υπερήφανοι οι απόγονοί τους τιμούν αυτή την παρακαταθήκη, υψώνοντας τη Γαλανόλευκη στα σπίτια τους.
Στο σύγχρονο, έντονα ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον, η διατήρηση της ιστορικής μνήμης ξεπερνά τα όρια μιας τυπικής υποχρέωσης· αποτελεί ιερό χρέος και την ελάχιστη ένδειξη σεβασμού προς εκείνους που θυσιάστηκαν. Η ανάδειξη των τραγικών γεγονότων, η αναγνώριση των πρωταγωνιστών και των ιστορικών ευθυνών, συνθέτουν σήμερα την ισχυρότερη εγγύηση για το μέλλον.
Πηγές
Γενικό Επιτελείο Στρατού, Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού. (1989). Ευρετήριο πολεμικών γεγονότων του Ελληνικού έθνους.
Γκότοβος, Α. Ε. (2007). Η Παραμυθιά στο στόχαστρο: Νέα στοιχεία για τον μαύρο Σεπτέμβρη του 43. Φιλοπρόοδος Όμιλος Παραμυθιάς.
Γκότοβος, Α. Ε. (2015, Ιανουάριος–Μάρτιος). Ταυτότητες στην κατοχική Θεσπρωτία και ο ρόλος της μουσουλμανικής μειονότητας. Άρδην, 57–74.
Γκότοβος, Α. Ε. (2016). Τσαμουριά: Ταυτότητες στην κατοχική Θεσπρωτία και ο ρόλος της μουσουλμανικής μειονότητας. Εναλλακτικές Εκδόσεις.
Μάγερ, Χ. Φ. (2009). Αιματοβαμμένο Εντελβάις. Βιβλιοπωλείο της Εστίας.
Μαγκριώτης, Δ. Ι. (1996). Θυσίαι της Ελλάδος και Εγκλήματα Κατοχής. Φόρμιγξ. Παπαμανώλης, Θ. Γ. (1999). Κατακαϋμένη Ήπειρος. Ελεύθερη Σκέψις.
Τσάκας, Ν. Χ. (1992). Τα εγκλήματα των Τσάμηδων στην Πάργα.
Griechenland 1:100 000. (1940). [Map]. Digital Collections, University of California, Berkeley. https://digicoll.lib.berkeley.edu/record/269540