Μια αθόρυβη αλλά σημαντική μεταβολή συντελείται στον οικονομικό χάρτη της Αφρικής, καθώς ορισμένοι από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες της Ινδίας επεκτείνουν με ταχύ ρυθμό την παρουσία τους στην ήπειρο.
Σύμφωνα με δημοσίευμα της αφρικανικής έκδοσης του Business Insider, οι Ινδοί δισεκατομμυριούχοι επενδύουν πλέον δισεκατομμύρια δολάρια σε μεταλλεία, τηλεπικοινωνίες, λιμάνια, βιομηχανικές εγκαταστάσεις και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, διεκδικώντας μερίδιο σε έναν χώρο στον οποίο η Κίνα διατηρεί μέχρι σήμερα σαφές προβάδισμα.
Η αφρικανική ήπειρος διαθέτει τεράστια κοιτάσματα λιθίου, χαλκού, κοβαλτίου, γραφίτη και σπάνιων γαιών. Πρόκειται για πρώτες ύλες απαραίτητες για την κατασκευή μπαταριών, ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ηλεκτρονικών συσκευών και συστημάτων καθαρής ενέργειας. Καθώς η παγκόσμια ζήτηση αυξάνεται, το ενδιαφέρον Πεκίνου και Νέου Δελχί για την εξασφάλιση σταθερών εφοδιαστικών αλυσίδων γίνεται εντονότερο.
Οι Ινδοί μεγιστάνες που επεκτείνονται στην Αφρική
Η ινδική διείσδυση δεν πραγματοποιείται με ένα ενιαίο κρατικό πρόγραμμα αντίστοιχο με εκείνο της Κίνας. Βασίζεται κυρίως στη δράση ισχυρών ιδιωτικών ομίλων, οι οποίοι προχωρούν σε εξαγορές, μακροχρόνιες συμφωνίες και μεγάλες επενδύσεις.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Σουνίλ Μπάρτι Μιτάλ. Μέσω της Airtel Africa, ο Ινδός δισεκατομμυριούχος ελέγχει ένα από τα μεγαλύτερα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας της ηπείρου, με παρουσία σε 14 χώρες. Ο όμιλος δεν περιορίζεται στις τηλεφωνικές υπηρεσίες, αλλά αναπτύσσει υποδομές ψηφιακών πληρωμών και χρηματοοικονομικών συναλλαγών, αποκτώντας πρόσβαση σε εκατομμύρια Αφρικανούς καταναλωτές.
Σημαντική παρουσία αναπτύσσει και ο όμιλος Adani του Γκαουτάμ Αντάνι, ο οποίος δραστηριοποιείται σε μεταλλεία, ναυτιλία, λιμάνια και ενεργειακά έργα. Οι συγκεκριμένοι κλάδοι είναι καθοριστικοί για τη διασύνδεση των αφρικανικών οικονομιών με την Ινδία και για τη μεταφορά πρώτων υλών προς τις ασιατικές αγορές.
Ο Λάκσμι Μιτάλ, μέσω της ArcelorMittal, διαθέτει μεταλλευτικές και μεταλλουργικές δραστηριότητες σε χώρες όπως η Λιβερία και η Νότια Αφρική. Παράλληλα, η Vedanta Resources του Ανίλ Αγκάρουαλ έχει επενδύσει σημαντικά ποσά στον τομέα του χαλκού στη Ζάμπια, κυρίως μέσω της Konkola Copper Mines.
Στον τομέα της πράσινης ενέργειας ξεχωρίζει η κίνηση του Ινδού επιχειρηματία Ρατζ Γκούπτα, ο οποίος εξασφάλισε έκταση περίπου 500 εκταρίων στη Νιγηρία για την ανάπτυξη μιας ιδιαίτερα μεγάλης ηλιακής εγκατάστασης. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, το έργο θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μία από τις μεγαλύτερες επενδύσεις του είδους της στην υποσαχάρια Αφρική.
Η Κίνα εξακολουθεί να κυριαρχεί
Παρά την ενίσχυση της Ινδίας, η Κίνα παραμένει ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Αφρικής. Εδώ και περισσότερα από 20 χρόνια το Πεκίνο χρηματοδοτεί δρόμους, σιδηροδρομικά δίκτυα, λιμάνια, σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής και μεταλλευτικές εγκαταστάσεις.
Η κινεζική πολιτική συνδυάζει κρατική χρηματοδότηση, δάνεια, κατασκευαστικά έργα και εμπορικά προνόμια. Καθοριστικό εργαλείο αποτελεί η κατάργηση των δασμών για προϊόντα από 53 αφρικανικά κράτη με τα οποία η Κίνα διατηρεί διπλωματικές σχέσεις.
Μοναδική εξαίρεση είναι το Εσουατίνι, εξαιτίας των σχέσεών του με την Ταϊβάν.
Το 2025 η Κίνα κατέγραψε εμπορικό πλεόνασμα περίπου 60 δισ. δολαρίων στις συναλλαγές της με την Αφρική. Οι κινεζικές εξαγωγές ανήλθαν στα 141 δισ. δολάρια, ενώ οι εισαγωγές από την αφρικανική ήπειρο έφτασαν τα 81 δισ. δολάρια.
Στο μεταλλευτικό πεδίο, η κινεζική CMOC Group ελέγχει μεγάλα έργα εξόρυξης χαλκού και κοβαλτίου στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Κινεζικές εταιρείες έχουν επίσης επενδύσει μεγάλα κεφάλαια στη βιομηχανία λιθίου της Ζιμπάμπουε, αποκτώντας σημαντική θέση στις παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής μπαταριών.
Η Ινδία μπαίνει στην παγκόσμια κούρσα των κρίσιμων ορυκτών
Η Νέα Δελχί επιχειρεί πλέον να καλύψει την απόσταση. Το Business Insider Africa αναφέρεται στην ινδική Εθνική Αποστολή Κρίσιμων Ορυκτών, ύψους 4 δισ. δολαρίων, η οποία αποσκοπεί στην εξασφάλιση πρόσβασης σε κοιτάσματα και αξιόπιστες πηγές εφοδιασμού.
Το ενδιαφέρον δεν είναι περιστασιακό. Η Ινδία χρειάζεται τεράστιες ποσότητες ορυκτών για την ανάπτυξη της βιομηχανίας, την ενεργειακή μετάβαση και την παραγωγή ηλεκτρονικών συστημάτων. Η εξάρτηση από αλυσίδες που βρίσκονται υπό κινεζικό έλεγχο θεωρείται οικονομικός και στρατηγικός κίνδυνος.
Η Αφρική μετατρέπεται, επομένως, σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα σε δύο ασιατικές δυνάμεις με διαφορετικά μοντέλα επέκτασης. Η Κίνα αξιοποιεί κυρίως κρατικά χρηματοδοτούμενα έργα μεγάλης κλίμακας, ενώ η Ινδία στηρίζεται περισσότερο στα ιδιωτικά κεφάλαια και στα διεθνή δίκτυα των επιχειρηματικών της ομίλων.
Η ευκαιρία και η παγίδα για τα αφρικανικά κράτη
Ο ανταγωνισμός προσφέρει στις αφρικανικές κυβερνήσεις τη δυνατότητα να διαπραγματεύονται καλύτερους όρους, να αναζητούν εναλλακτικούς χρηματοδότες και να απαιτούν τη μεταφορά τεχνογνωσίας και τη δημιουργία θέσεων εργασίας.
Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, είναι εάν η Αφρική θα εξακολουθήσει να εξάγει απλώς τις πρώτες ύλες της ή εάν θα δημιουργήσει δική της μεταποιητική και βιομηχανική βάση.
Ήδη αρκετές χώρες επιχειρούν να περιορίσουν την εξαγωγή ανεπεξέργαστων ορυκτών. Η Ζιμπάμπουε απαγόρευσε το 2023 την εξαγωγή ακατέργαστου λιθίου, ενώ η Ναμίμπια έλαβε αντίστοιχα μέτρα για κρίσιμες πρώτες ύλες. Η Νιγηρία πιέζει επίσης για την επεξεργασία των ορυκτών στο εσωτερικό της χώρας.
Στόχος είναι μεγαλύτερο μέρος της παραγόμενης αξίας να παραμένει στις αφρικανικές οικονομίες, μέσω της κατασκευής εργοστασίων, της δημιουργίας εξειδικευμένων θέσεων εργασίας και της παραγωγής προϊόντων υψηλότερης αξίας.
Η είσοδος της Ινδίας δημιουργεί νέες επιλογές για την Αφρική, αλλά δεν αλλάζει από μόνη της τους όρους του παιχνιδιού. Αν οι αφρικανικές χώρες περιοριστούν στην παραχώρηση μεταλλείων και την εξαγωγή πρώτων υλών, θα αλλάξουν απλώς αγοραστή. Εάν, όμως, εκμεταλλευτούν τον ανταγωνισμό για να επιβάλουν τοπική μεταποίηση και ουσιαστικές επενδύσεις, μπορούν να μετατρέψουν τον ορυκτό τους πλούτο σε πραγματική οικονομική και γεωπολιτική ισχύ.