Με βάση ορισμένους δείκτες, η Κίνα έχει ήδη προσπεράσει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως η μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο. Παρ’ όλα αυτά, το αμερικανικό δολάριο διατηρεί αδιαμφισβήτητα τον ηγετικό του ρόλο στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα και το παγκόσμιο εμπόριο.
Για πόσο ακόμα μπορεί να διατηρηθεί αυτή η ισορροπία; Ανατρέχοντας στα διδάγματα της ιστορίας, ο διακεκριμένος καθηγητής Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Barry Eichengreen, επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα αυτό μέσα από το νέο του βιβλίο Money Beyond Borders.«Αυτό δεν είναι το πρώτο βιβλίο για τα διεθνή νομίσματα. Δεν είναι καν το δικό μου πρώτο βιβλίο για αυτά», σημειώνει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας στην εισαγωγή του.
Η διαχρονική διαδοχή των ηγεμονικών νομισμάτων
Η ιστορική αναδρομή αποδεικνύει ότι η επικράτηση ενός κυρίαρχου νομίσματος στις διεθνείς συναλλαγές αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση.
| Εποχή / Αυτοκρατορία | Νόμισμα | Βασικά Χαρακτηριστικά & Αίτια Κυριαρχίας |
| Αρχαία Ελλάδα | Αθηναϊκή «Γλαύκα» | Σταθερό βάρος, καθαρότητα μετάλλου και εμπορική ισχύς της Δηλιακής Συμμαχίας. |
| Ρωμαϊκή Εποχή | Ρωμαϊκό Δηνάριο (Denarius) | Χρησιμοποιήθηκε ως διεθνές μέσο πληρωμών ακόμα και εκτός των ορίων της αυτοκρατορίας (έως το 117 μ.Χ.). |
| Βυζάντιο | Χρυσός Σόλιδος (Solidus) | Το κυρίαρχο νόμισμα του διεθνούς εμπορίου από τη Βρετανία έως την Ινδία κατά τον 5ο αιώνα. |
| Αναγέννηση | Φλωρινιανό Φιορίνι | Η Φλωρεντία αναδείχθηκε σε τραπεζικό κέντρο· σταθερή περιεκτικότητα σε χρυσό για 3 αιώνες. |
| Αποικιακή Περίοδος | Ισπανικό Ρεάλ (Pieces of Eight) | Το πρώτο πραγματικά παγκόσμιο νόμισμα. |
| 17ος – 18ος Αιώνας | Ολλανδικό Γκίλντερ | Το Άμστερνταμ κατέστη το επίκεντρο των αγορών συναλλάγματος μέσω της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. |
| 18ος – 20ός Αιώνας | Βρετανική Λίρα Στερλίνα | Κυριάρχησε παράλληλα με την εξάπλωση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και την άνοδο του Λονδίνου. |
Όλα τα κράτη που εξέδωσαν τα παραπάνω νομίσματα μοιράζονταν κοινά δομικά στοιχεία: ήταν μεγάλα κέντρα διεθνούς εμπορίου, διέθεταν πολιτική σταθερότητα, προηγμένη οικονομία και, συχνά, εκτεταμένο αποικιακό δίκτυο.
Η εδραίωση του δολαρίου και το «υπερβολικό προνόμιο»
Η διεθνής κυριαρχία του αμερικανικού δολαρίου άρχισε να διαμορφώνεται μετά την ίδρυση της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ (Fed) το 1913 και την εξασθένηση της Βρετανίας από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το σημείο καμπής ήρθε το 1944 με τη Συμφωνία του Μπρέτον Γουντς (Bretton Woods), η οποία καθιέρωσε έναν έμμεσο κανόνα χρυσού: η τιμή του χρυσού κλειδώθηκε στο δολάριο, και τα υπόλοιπα νομίσματα συνδέθηκαν σταθερά με αυτό.
Σήμερα, τα στατιστικά δεδομένα επιβεβαιώνουν την απόλυτη κυριαρχία του:
~90% των παγκόσμιων συναλλαγών στην αγορά συναλλάγματος περιλαμβάνουν το αμερικανικό δολάριο.
40% περίπου του παγκόσμιου εμπορίου τιμολογείται απευθείας σε δολάρια.
Το μεγαλύτερο μέρος των διεθνών διαθεσίμων των κεντρικών τραπεζών διακρατείται σε στοιχεία ενεργητικού δολαρίου.
Αυτή η ειδική θέση προσφέρει στις ΗΠΑ αυτό που έχει ονομαστεί «υπερβολικό προνόμιο» (exorbitant privilege): αυξημένη παγκόσμια ζήτηση για αμερικανικά ομόλογα, γεγονός που επιτρέπει στην αμερικανική κυβέρνηση και τις επιχειρήσεις να δανείζονται με αισθητά χαμηλότερα επιτόκια. Παράλληλα, το ισχυρό δολάριο ευνοεί τις εισαγωγές και τα ταξίδια των Αμερικανών στο εξωτερικό, αν και καθιστά τις αμερικανικές εξαγωγές λιγότερο ανταγωνιστικές.
Η γεωπολιτική αμφισβήτηση και τα εναλλακτικά νομίσματα
Η εξάρτηση από το δολάριο προκαλεί αυξανόμενη δυσαρέσκεια σε πολλές πρωτεύουσες του κόσμου. Η απόφαση αποκλεισμού της Ρωσίας από το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022 λειτούργησε ως καταλύτης. Όπως επισημαίνει ο Eichengreen, το γεγονός αυτό πυροδότησε:«[…] μια παγκόσμια αναθεώρηση της εξάρτησης από το δολάριο. Χώρες που αναλογίζονταν έστω και τη μακρινή πιθανότητα να βρεθούν σε αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ, άρχισαν να εξετάζουν βήματα απεξάρτησης για να αποφύγουν τη θέση της Ρωσίας.»
Παρά τις πιέσεις αυτές, τα εναλλακτικά νομίσματα παρουσιάζουν σοβαρούς δομικούς περιορισμούς:
Ευρώ: Παραμένει το δεύτερο πλέον χρησιμοποιούμενο νόμισμα, αλλά η αγορά ομολόγων της Ευρωζώνης είναι κατακερματισμένη μεταξύ διαφορετικών κρατών-μελών.
Κινεζικό Ρενμίνμπι (Γιουάν): Υπολείπεται σημαντικά λόγω των αυστηρών ελέγχων στην κίνηση κεφαλαίων από το Πεκίνο και της έλλειψης πλήρους ανεξαρτησίας της Κεντρικής Τράπεζας της Κίνας.
Κρυπτονομίσματα: Τα ιδιωτικά ψηφιακά στοιχεία ενεργητικού (όπως το Bitcoin) δεν επιτελούν λειτουργίες πραγματικού νομίσματος, καθώς δεν χρησιμοποιούνται σε ουσιαστικό βαθμό για αγορές αγαθών και υπηρεσιών, ενώ χαρακτηρίζονται από ακραία μεταβλητότητα.
Το «πιο καθαρό βρώμικο πουκάμισο»
Η ιστορική εμπειρία διδάσκει ότι το καθεστώς ενός διεθνούς ηγεμονικού νομίσματος δεν είναι αιώνιο. Ωστόσο, η αλλαγή σκυτάλης απαιτεί δεκαετίες —ή ακόμα και αιώνες— αφότου η εκδότρια χώρα χάσει την οικονομική της πρωτοκαθεδρία.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Eichengreen, κανένα άλλο νόμισμα αυτή τη στιγμή δεν διαθέτει τις προϋποθέσεις για να αντικαταστήσει το αμερικανικό νόμισμα. Για το ορατό μέλλον, το αμερικανικό δολάριο θα παραμείνει ,κατά τη χαρακτηριστική έκφραση του συγγραφέα, «το πιο καθαρό βρώμικο πουκάμισο στη στοίβα».
historyguild.org