Γράφει ο Νικόλαος Λ. Μωραΐτης,Ph.D.
Υπάρχουν τόποι που βρίσκονται πάνω στον χάρτη και υπάρχουν τόποι που βρίσκονται βαθιά μέσα στη συνείδηση των ανθρώπων. Η Ιθάκη ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Το όνομά της δεν είναι απλώς μια γεωγραφική ονομασία, ούτε ένα ακόμη όνομα ενός νησιού στο Ιόνιο. Είναι ένα όνομα που ταξίδεψε μέσα στους αιώνες, πέρασε από γενιά σε γενιά και έγινε παγκόσμιο σύμβολο της αναζήτησης, της περιπέτειας, της δοκιμασίας, της νοσταλγίας και, πάνω απ’ όλα, της επιστροφής.
Πίσω από αυτό το όνομα στέκει ένας από τους μεγαλύτερους ήρωες της παγκόσμιας γραμματείας, ο Οδυσσέας. Και πίσω από τον Οδυσσέα στέκει ο Όμηρος. Πίσω από τον Όμηρο βρίσκεται ένας ολόκληρος ελληνικός κόσμος, ένας τρόπος σκέψης και ένας τρόπος να βλέπει ο άνθρωπος τον εαυτό του, τη ζωή, την πατρίδα, την απώλεια, την προσμονή και την επιστροφή.
Ο Όμηρος δεν μας παρέδωσε απλώς μια ιστορία περιπέτειας. Η «Οδύσσεια» δεν είναι ένα παλιό έπος που διασώθηκε από την αρχαιότητα για να το θαυμάζουν οι σύγχρονοι άνθρωποι. Είναι ένας ολόκληρος τρόπος να κατανοούμε τον άνθρωπο. Μέσα στις εκφράσεις και στις εικόνες του διακρίνεται ένας ολόκληρος τρόπος ύπαρξης. Δεν αφηγείται απλώς γεγονότα ούτε περιγράφει μόνο πρόσωπα και πράξεις. Κάθε στίχος κρύβει έναν τρόπο να βλέπει κανείς τον κόσμο, να βιώνει τη χαρά, τον πόνο, την απώλεια, την προσμονή και την επιστροφή. Αυτή η εσωτερική εμπειρία είναι που μεταμορφώθηκε σε ποίηση.
Γι’ αυτό και πίσω από κάθε λέξη του Ομήρου υπάρχει κάτι περισσότερο από το φανερό νόημά της. Υπάρχει μια αθέατη πραγματικότητα, ένα βίωμα που δεν διαβάζεται εύκολα, αλλά διακρίνεται μέσα από τον τρόπο με τον οποίο ο ποιητής εκφράζεται. Είναι σαν να υπάρχει μια δεύτερη όψη του έργου, αόρατη αλλά πάντοτε παρούσα· η άλλη πλευρά της σκέψης του, η άλλη πλευρά της πένας του.
Η «Οδύσσεια» είναι ένα από τα πλέον πολυμεταφρασμένα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Έχει αποδοθεί σε αμέτρητες γλώσσες και ιδιαίτερα στην αγγλική, μέσα από πολλές και διαφορετικές μεταφραστικές προσπάθειες. Κάθε μετάφραση έχει τη δική της αξία, αλλά και τα δικά της όρια, γιατί κάθε μετάφραση αποτελεί ταυτόχρονα και μια ερμηνεία. Καμία δεν μπορεί να αποδώσει ολοκληρωτικά το βάθος της ομηρικής σκέψης, τη σοφία, τη βιωματική γνώση και την ποιητική δύναμη που διαπερνούν κάθε στίχο του έργου.
Η πραγματική πρόκληση για όποιον επιχειρεί να μεταφράσει τον Όμηρο δεν είναι απλώς η αντικατάσταση των ελληνικών λέξεων με αντίστοιχες μιας άλλης γλώσσας. Το ουσιαστικό έργο του μεταφραστή είναι να αναζητήσει την πηγή από την οποία γεννήθηκαν αυτές οι λέξεις. Γιατί πριν υπάρξει ο λόγος, υπήρξε η σκέψη· και πριν από τη σκέψη υπήρξε η εμπειρία που τη διαμόρφωσε.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη δύναμη του ονόματος «Ιθάκη». Ο Οδυσσέας δεν αγωνίζεται απλώς για να φτάσει κάπου. Αγωνίζεται για να επιστρέψει εκεί όπου ανήκει. Η Ιθάκη γίνεται έτσι κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν τόπο. Γίνεται πατρίδα, μνήμη, ρίζα και εσωτερική πυξίδα του ανθρώπου που, όσο μακριά κι αν ταξιδέψει, δεν ξεχνά ποτέ από πού ξεκίνησε.
Η Ιθάκη είναι ο άξονας της Οδύσσειας. Χωρίς την Ιθάκη, η περιπλάνηση θα ήταν απλώς περιπλάνηση. Με την Ιθάκη, γίνεται Οδύσσεια. Ο Οδυσσέας μπορεί να χαθεί στους δρόμους του κόσμου, να δοκιμαστεί, να υποφέρει, να γνωρίσει τον φόβο, την απώλεια και την ήττα, όμως όσο διατηρεί μέσα του τον προορισμό, δεν έχει πραγματικά χαθεί. Η Ιθάκη είναι εκείνη που δίνει νόημα στο ταξίδι του.
Και γι’ αυτό το όνομα «Ιθάκη» δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν μια απλή λέξη χωρίς ιστορικό και πολιτισμικό βάρος. Είναι ένα από τα ονόματα που κουβαλούν μέσα τους την ελληνική μνήμη. Για τον Έλληνα, η Ιθάκη δεν είναι μια ξένη έννοια. Είναι βαθιά συνδεδεμένη με την παιδεία, τη γλώσσα, τη μυθολογία, την ποίηση και την παγκόσμια ακτινοβολία του ελληνικού πολιτισμού.
Η ελληνική ταυτότητα δεν είναι μόνο σύνορα και γεωγραφία. Είναι γλώσσα, μνήμη, ιστορία, πολιτισμός, ποίηση και τα ονόματα που άντεξαν στον χρόνο και εξακολουθούν να αναγνωρίζονται σε ολόκληρο τον κόσμο. Ένα από αυτά τα ονόματα είναι η Ιθάκη. Ένα όνομα που ξεκίνησε από τον ομηρικό κόσμο και έγινε παγκόσμιο σύμβολο, χωρίς όμως να χάσει ποτέ τη βαθιά ελληνική του ρίζα.
Δεν σημαίνει ότι η Ιθάκη ανήκει μόνο στους Έλληνες ως παγκόσμιο σύμβολο. Η μεγάλη πολιτιστική κληρονομιά, όταν γίνεται παγκόσμια, ανήκει στην ανθρωπότητα. Αλλά το γεγονός ότι έγινε παγκόσμια ξεκινά από κάπου. Και αυτό το «κάπου» έχει όνομα: Ιθάκη. Έχει ήρωα: Οδυσσέα. Έχει ποιητή: Όμηρο. Και έχει μια γλώσσα μέσα από την οποία γεννήθηκε αυτός ο κόσμος: την ελληνική.
Γι’ αυτό το όνομα της Ιθάκης απαιτεί σεβασμό. Όχι επειδή ανήκει σε μια εποχή που πέρασε, αλλά ακριβώς επειδή δεν πέρασε. Ο Όμηρος εξακολουθεί να διαβάζεται. Η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να μεταφράζεται. Ο Οδυσσέας εξακολουθεί να αποτελεί παγκόσμιο αρχέτυπο. Και η Ιθάκη εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους συμβολικούς τόπους της ανθρωπότητας.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, έχουμε ανάγκη να καταλάβουμε ότι ορισμένα ονόματα δεν είναι απλές λέξεις. Είναι μνήμη. Είναι ρίζες. Είναι ταυτότητα. Η Ιθάκη είναι ένα τέτοιο όνομα. Ένα όνομα που το είπε ο Όμηρος, το ταξίδεψε ο Οδυσσέας, το κράτησε ζωντανό η ελληνική γλώσσα και το παρέδωσε η Ελλάδα στην ανθρωπότητα.
Γι’ αυτό, όταν μιλάμε για την Ιθάκη, δεν μιλάμε απλώς για ένα νησί του Ιονίου. Μιλάμε για ένα κομμάτι της μεγάλης ελληνικής αφήγησης. Μιλάμε για την πατρίδα του Οδυσσέα. Μιλάμε για τον κόσμο του Ομήρου. Μιλάμε για μια λέξη που έγινε παγκόσμιο σύμβολο. Και, τελικά, μιλάμε για κάτι ακόμη βαθύτερο: για την ανάγκη του ανθρώπου να ξέρει από πού ξεκίνησε, για ποιον λόγο ταξιδεύει και πού θέλει να επιστρέψει.
Αυτό είναι η Ιθάκη. Και γι’ αυτό η Ιθάκη δεν είναι απλώς ένας τόπος. Είναι Ελλάδα. Είναι Όμηρος. Είναι Οδυσσέας. Είναι μνήμη. Είναι η ίδια η ιδέα της επιστροφής. Και όσο ο άνθρωπος θα αναζητά τον δρόμο της επιστροφής του, το όνομα «Ιθάκη» θα συνεχίσει να ακούγεται όχι σαν ένας απόηχος του παρελθόντος, αλλά σαν μια ζωντανή φωνή της Ελλάδας μέσα στους αιώνες.
Και ίσως ακριβώς εδώ βρίσκεται η ουσία του ζητήματος. Όταν ένα όνομα κουβαλά πίσω του αιώνες ιστορίας, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν ένα απλό εργαλείο προβολής. Η Ιθάκη δεν απέκτησε τη σημασία της επειδή κάποιος αποφάσισε να την κάνει γνωστή. Έγινε παγκόσμιο σύμβολο επειδή πάνω στο όνομά της γράφτηκαν η ποίηση, ο μύθος, η περιπέτεια, η αναζήτηση και η επιστροφή. Αυτή η κληρονομιά δεν μας ανήκει για να την αλλάξουμε κατά το δοκούν· μας ανήκει για να την προστατεύσουμε και να την παραδώσουμε στους επόμενους.
Και το ίδιο ισχύει για ολόκληρο τον τόπο των Επτανήσων. Η ταυτότητά τους δεν δημιουργήθηκε από μια σύγχρονη καμπάνια ούτε χρειάζεται να κατασκευαστεί εκ νέου για να αποκτήσει αξία. Είναι ήδη εκεί, μέσα στη γλώσσα, στα μνημεία, στη μουσική, στη λογοτεχνία, στις ιστορίες των ανθρώπων και στη συλλογική μνήμη. Ο τουρισμός μπορεί και πρέπει να αναδεικνύει αυτή την κληρονομιά. Δεν μπορεί όμως να την υποκαθιστά. Γιατί όταν η Ιστορία μετατρέπεται σε εμπορικό εργαλείο, υπάρχει ο κίνδυνος να πάψει να είναι αυτό που πραγματικά είναι: η ζωντανή ταυτότητα ενός τόπου.
Τα Επτάνησα δεν χρειάζονται καινούργιο όνομα για να γίνουν γνωστά στον κόσμο. Έχουν ήδη όνομα. Έχουν ιστορία, πολιτισμό, αγώνες, ανθρώπους, μνήμες και μια ταυτότητα που διαμορφώθηκε μέσα στους αιώνες. Λέγονται Επτάνησα.
Και δεν είναι δυνατόν, στο όνομα μιας πρόσκαιρης τουριστικής επικαιρότητας, να επιχειρείται η αντικατάσταση μιας ιστορικής ονομασίας με ένα εμπορικό «brand». Ο Οδυσσέας δεν είναι διαφημιστικό σλόγκαν. Και η Ιθάκη δεν είναι ένα logo που μπορεί να τοποθετηθεί πάνω από έναν τουριστικό χάρτη και να μοιραστεί κατά βούληση.
Η σχέση του Οδυσσέα με την Ιθάκη αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα και διαχρονικότερα πολιτιστικά σύμβολα της ανθρωπότητας. Δεν μπορεί να «μεταφερθεί» από την Ιθάκη σε ένα συλλογικό τουριστικό προϊόν επειδή σήμερα η Οδύσσεια βρίσκεται ξανά στο διεθνές προσκήνιο. Αν θέλουμε να αξιοποιήσουμε τουριστικά τον Όμηρο, τον Οδυσσέα και την Οδύσσεια, ας το κάνουμε με τρόπο που να αναδεικνύει την Ιθάκη — όχι με τρόπο που να την εξαφανίζει μέσα σε ένα γενικό brand.
Τα Επτάνησα μπορούν να προβληθούν με χίλιους τρόπους. Η Κέρκυρα έχει τη δική της ιστορία, η Κεφαλονιά τη δική της, η Ζάκυνθος τη δική της, η Λευκάδα τη δική της, ενώ οι Παξοί, τα Κύθηρα και κάθε νησί έχουν τη δική τους ταυτότητα. Δεν χρειάζεται να πάρουμε την ταυτότητα του ενός για να προβάλουμε τους άλλους.
Και κυρίως, δεν πρέπει να κάνουμε το επικίνδυνο λάθος να πιστέψουμε ότι ό,τι είναι καλό για το marketing είναι αυτομάτως καλό και για την ιστορία. Γιατί το marketing αλλάζει κάθε λίγα χρόνια. Η ιστορία όμως δεν αλλάζει επειδή αλλάζει η τουριστική στρατηγική.
Σήμερα είναι «Νησιά του Οδυσσέα». Αύριο τι θα είναι; «Νησιά των Φαιάκων»; «Νησιά του Ομήρου»; Κάποιο άλλο εύηχο όνομα που θα εξυπηρετεί την εκάστοτε διαφημιστική καμπάνια; Δεν μπορεί η ιστορική ονομασία ενός τόπου να αντιμετωπίζεται σαν προϊόν προς επανασυσκευασία.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο σημαντικό: πριν αποφασίσει κάποιος να χρησιμοποιήσει την Ιθάκη ως όχημα για την προβολή ολόκληρης της Περιφέρειας, οφείλει να ακούσει την ίδια την Ιθάκη. Αυτό δεν είναι θέμα τοπικισμού. Είναι θέμα σεβασμού.
Η Ιθάκη δεν ζητά να στερήσει τίποτα από τα άλλα Επτάνησα. Ζητά μόνο να μη στερηθεί η ίδια αυτό που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής και πολιτιστικής της ταυτότητας. Ο Οδυσσέας έχει πατρίδα. Η πατρίδα του έχει όνομα. Και αυτό το όνομα είναι Ιθάκη.
Τα Επτάνησα έχουν επίσης όνομα. Επτάνησα. Ας τα κάνουμε γνωστά στον κόσμο γι’ αυτό που πραγματικά είναι — όχι γι’ αυτό που νομίζουμε ότι θα πουλήσει καλύτερα σε μια τουριστική έκθεση.
Γιατί ένας τόπος που σέβεται την ιστορία του δεν χρειάζεται να την αλλάξει για να γίνει ελκυστικός. Την αναδεικνύει. Και όποιος πραγματικά αγαπά τα Επτάνησα, δεν προσπαθεί να ξαναγράψει την ιστορία τους. Την προστατεύει.
Nikolaos L. Moraitis, Ph.D.
University of California, Berkeley
Διεθνείς Σχέσεις, Εξωτερική Πολιτική των ΗΠΑ,
Συγκριτική Πολιτική, Επανάσταση & Αντεπανάσταση,
Εξέλιξη του Παγκόσμιου Πολιτικο-Οικονομικού και
Κοινωνικού Συστήματος.