Μία διαφορετική, βαθιά ιστορική αλλά και έντονα επίκαιρη συζήτηση φιλοξένησε η εκπομπή «Geopolitics» με τον Σάββα Καλεντερίδη στη Ναυτεμπορική TV, με καλεσμένο τον διδάκτορα Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών Μελέτη Μελετόπουλο.
Με αφορμή την επέτειο της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης, η συζήτηση δεν περιορίστηκε στα γεγονότα του 1453, αλλά επιχείρησε να αναδείξει τις μακροχρόνιες ιστορικές διεργασίες που οδήγησαν στην παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αναζητώντας παράλληλα πιθανούς παραλληλισμούς με τη σύγχρονη Ελλάδα.
Ο Μελέτης Μελετόπουλος υποστήριξε ότι η καθοριστική καμπή για το Βυζάντιο δεν ήταν το 1453, αλλά ο 7ος αιώνας, όταν η αραβική επέκταση στέρησε από την αυτοκρατορία τεράστιες εκτάσεις στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Παρά τις απώλειες, όμως, το Βυζάντιο όχι μόνο επιβίωσε, αλλά εξελίχθηκε ξανά σε παγκόσμια υπερδύναμη κατά τον 9ο και 10ο αιώνα.
Σύμφωνα με τον ίδιο, το πρώτο μεγάλο πλήγμα ήρθε με τη μάχη του Μαντζικέρτ το 1071, όταν η αυτοκρατορία έχασε τον έλεγχο του εσωτερικού της Μικράς Ασίας. Ακολούθησαν οι εσωτερικές έριδες, η αποδυνάμωση των θεσμών, οι οικονομικές δυσκολίες και τελικά η καταστροφική Δ’ Σταυροφορία του 1204, που άνοιξε τον δρόμο για την τελική πτώση.
Ο Σάββας Καλεντερίδης έθεσε το ζήτημα των εσωτερικών θρησκευτικών διαιρέσεων, των αιρέσεων και των εθνοτικών διαφοροποιήσεων, ζητώντας να εξηγηθεί κατά πόσο οι παράγοντες αυτοί συνέβαλαν στην αποδυνάμωση της αυτοκρατορίας. Ο Μελετόπουλος τόνισε ότι μετά τον 8ο και 9ο αιώνα το Βυζάντιο απέκτησε μεγαλύτερη πολιτισμική και θρησκευτική συνοχή, εξελισσόμενο σε ένα ισχυρό ελληνορθόδοξο κράτος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε η ανάλυση για την παρακμή των τελευταίων αιώνων της αυτοκρατορίας. Ο Μελετόπουλος εντόπισε τρεις βασικούς παράγοντες που οδήγησαν στην κατάρρευση.
Πρώτον, την αποδυνάμωση του στρατεύματος μέσω της υποκατάστασης της στρατιωτικής υποχρέωσης από μισθοφορικά σώματα. Όπως ανέφερε, η εγκατάλειψη της μαζικής συμμετοχής των πολιτών στην άμυνα αποτέλεσε κομβικό λάθος που αποδυνάμωσε την αντοχή του κράτους.
Δεύτερον, την υπερφορολόγηση, η οποία αποστράγγισε τις παραγωγικές δυνάμεις της αυτοκρατορίας και υπονόμευσε τη γεωργία, τη βιοτεχνία και το εμπόριο.
Τρίτον, την εμφάνιση πολιτικών ηγεσιών χωρίς στρατηγικό όραμα, οι οποίες –κατά την εκτίμησή του– προτίμησαν τον κατευνασμό των εξωτερικών απειλών αντί της ενεργητικής αντιμετώπισής τους.
Στο σημείο αυτό η συζήτηση απέκτησε ιδιαίτερη επικαιρότητα, καθώς ο ιστορικός αναφέρθηκε στην ανάγκη προσεκτικής μελέτης των λαθών της παλαιολόγειας περιόδου, επισημαίνοντας ότι η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο, αλλά συχνά προσφέρει πολύτιμα διδάγματα.
Ξεχωριστή ήταν και η αναφορά του στις τουρκικές πανεπιστημιακές έρευνες γύρω από το Βυζάντιο. Όπως σημείωσε ο Σάββας Καλεντερίδης, στην Τουρκία εκπονούνται εκατοντάδες διδακτορικές διατριβές για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, γεγονός που αποδεικνύει ότι η μελέτη της ιστορικής αυτής περιόδου εξακολουθεί να έχει ιδιαίτερη σημασία για τη γειτονική χώρα.
Στο κλείσιμο της εκπομπής, ο Μελέτης Μελετόπουλος έστειλε ένα διπλό μήνυμα. Από τη μία πλευρά υποστήριξε ότι η Άλωση του 1453 δεν αποτελεί θρίαμβο ισχύος αλλά την κατάληψη μιας ήδη αποδυναμωμένης αυτοκρατορίας. Από την άλλη, τόνισε ότι το πραγματικό δίδαγμα για τον σύγχρονο ελληνισμό είναι η ανάγκη ιστορικής αυτογνωσίας, εθνικής συνοχής, ισχυρής άμυνας και αποφυγής των λαθών που οδήγησαν το Βυζάντιο στην παρακμή.
«Η Ιστορία είναι ο οδικός χάρτης ενός έθνους. Αν δεν γνωρίζουμε την Ιστορία μας, δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε το μέλλον μας», ήταν το μήνυμα με το οποίο ολοκληρώθηκε η συζήτηση.