Ένα νέο κεφάλαιο στη γεωπολιτική και ενεργειακή αρχιτεκτονική της Ανατολικής Μεσογείου άνοιξε στο Χιούστον των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του East Med Energy Center, ενός θεσμού που φιλοδοξεί να αποτελέσει τον βασικό μηχανισμό συνεργασίας μεταξύ ΗΠΑ, Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ.
Η δημιουργία του Κέντρου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προβλέψεις του EastMed Act του 2019 και σηματοδοτεί τη μετάβαση του σχήματος 3+1 από ένα πλαίσιο πολιτικού διαλόγου σε έναν πιο θεσμοθετημένο και μόνιμο μηχανισμό συνεργασίας, με συγκεκριμένες προτεραιότητες στους τομείς της ενέργειας, της καινοτομίας, των υποδομών και της περιφερειακής ασφάλειας.
Το East Med Energy Center εδρεύει στο Baker Institute for Public Policy του Πανεπιστημίου Rice, ενός από τα πλέον αναγνωρισμένα αμερικανικά κέντρα στρατηγικής ανάλυσης σε θέματα ενέργειας και γεωπολιτικής. Στόχος του είναι να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ κυβερνήσεων, πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων και επιχειρηματικών φορέων, προωθώντας την έρευνα, την τεχνολογική καινοτομία και τον στρατηγικό διάλογο για το μέλλον της Ανατολικής Μεσογείου.
Ιδιαίτερο βάρος στην πρωτοβουλία έδωσε ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας Κρις Ράιτ, ο οποίος χαρακτήρισε την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ ως χώρες που μετασχηματίζουν όχι μόνο το δικό τους ενεργειακό μέλλον, αλλά και τις προοπτικές ολόκληρης της περιοχής.
Ο Ράιτ συνέδεσε τη δημιουργία του Κέντρου με τη στρατηγική αντίληψη της κυβέρνησης Τραμπ περί «ενεργειακής αφθονίας», υποστηρίζοντας ότι οι επενδύσεις, το εμπόριο και η ανάπτυξη ενεργειακών πόρων μπορούν να λειτουργήσουν ως παράγοντες σταθερότητας και συνεργασίας. Όπως τόνισε, η οικονομική συνεργασία δημιουργεί αμοιβαία οφέλη και συμβάλλει στην οικοδόμηση ενός πλαισίου συνεννόησης μεταξύ των χωρών της περιοχής.
Ξεχωριστή σημασία είχαν οι δηλώσεις του για τον Great Sea Interconnector, το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, το οποίο εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες λόγω των τουρκικών αντιδράσεων. Ο Αμερικανός υπουργός επανέλαβε την αμερικανική στήριξη στο έργο, σημειώνοντας ότι η Ουάσιγκτον επιθυμεί την ανάπτυξη περισσότερων ενεργειακών υποδομών μεταξύ συμμάχων και φίλων χωρών.
Από ελληνικής πλευράς, ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου χαρακτήρισε τα εγκαίνια του East Med Energy Center ως «ιστορική στιγμή» για τη συνεργασία των τεσσάρων χωρών.
Ο κ. Παπασταύρου υπογράμμισε ότι η ενέργεια δεν πρέπει να εργαλειοποιείται και έστειλε σαφές μήνυμα κατά των μονομερών ενεργειών και των απειλών που υπονομεύουν τη σταθερότητα στην περιοχή. Παράλληλα, επισήμανε ότι το σχήμα 3+1 εξελίσσεται πλέον σε καταλύτη για τη νέα γενιά μεγάλων ενεργειακών και διασυνδετικών έργων.
Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν ο Κάθετος Διάδρομος φυσικού αερίου, που ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης, ο Great Sea Interconnector, που φιλοδοξεί να τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου και του Ισραήλ, αλλά και ο φιλόδοξος Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας – Μέσης Ανατολής – Ευρώπης (IMEC), ο οποίος θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα γεωοικονομικά σχέδια της επόμενης δεκαετίας.
Σημαντική ήταν και η παρέμβαση της νέας πρέσβεως των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ελλάδα, Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, η οποία χαρακτήρισε το East Med Energy Center «ιστορικό ορόσημο» για την περιοχή.
Η Αμερικανίδα διπλωμάτης τόνισε ότι το Κέντρο θα αξιοποιήσει την τεχνογνωσία πανεπιστημίων, επιχειρήσεων και ερευνητικών οργανισμών, δημιουργώντας νέες επενδυτικές δυνατότητες και ενισχύοντας τη συνεργασία μεταξύ των τεσσάρων χωρών. Παράλληλα, υπενθύμισε ότι η πρωτοβουλία συνδέεται άμεσα με το EastMed Act του 2019, το οποίο είχε προωθήσει ο σημερινός υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο.
Από την πλευρά της Κυπριακής Δημοκρατίας, ο υπουργός Ενέργειας Μιχάλης Δαμιανός ανέδειξε τον ρόλο της Ανατολικής Μεσογείου ως κρίσιμου παράγοντα για την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης.
Ο Κύπριος υπουργός αναφέρθηκε στα κοιτάσματα φυσικού αερίου της κυπριακής ΑΟΖ, στην παρουσία ενεργειακών κολοσσών όπως η Chevron και η ExxonMobil, αλλά και στη σημασία των ενεργειακών διασυνδέσεων που θα επιτρέψουν στη Λευκωσία να ξεπεράσει τη σημερινή ενεργειακή απομόνωση.
Κατά τη διάρκεια της υπουργικής συνάντησης του σχήματος 3+1 συμφωνήθηκε επίσης η κατάρτιση ενός νέου οδικού χάρτη συνεργασίας, ενώ αποφασίστηκε η επόμενη υπουργική συνεδρίαση να πραγματοποιηθεί στο Ισραήλ μέχρι το τέλος του έτους.
Το νέο πλαίσιο θα περιλαμβάνει συγκεκριμένους στόχους και δράσεις στους τομείς της ενέργειας, των υποδομών, της καινοτομίας και της περιφερειακής συνδεσιμότητας, αποτυπώνοντας τη βούληση των τεσσάρων χωρών να εμβαθύνουν τη στρατηγική τους συνεργασία.
Στην κοινή ανακοίνωση που εκδόθηκε μετά τη συνάντηση, ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην αξιοποίηση των υπεράκτιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου, στην ενεργειακή καινοτομία, στις περιφερειακές υποδομές, αλλά και σε ζητήματα κυβερνοασφάλειας και προστασίας κρίσιμων εγκαταστάσεων.
Η αναφορά στον IMEC και σε άλλες πρωτοβουλίες συνδεσιμότητας δείχνει ότι η ατζέντα του 3+1 διευρύνεται πλέον πέρα από τα στενά ενεργειακά ζητήματα, αποκτώντας σαφή γεωπολιτική και γεωοικονομική διάσταση.
Παράλληλα, η ένταξη του νομοσχεδίου Eastern Mediterranean Gateway Act στην ημερήσια διάταξη της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων της αμερικανικής Γερουσίας ενισχύει ακόμη περισσότερο την εικόνα μιας διαρκώς αναβαθμιζόμενης αμερικανικής εμπλοκής στην περιοχή.
Για την Αθήνα, οι εξελίξεις αυτές επιβεβαιώνουν ότι διαμορφώνεται σταδιακά ένα νέο πλαίσιο περιφερειακής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο, με έντονο αμερικανικό αποτύπωμα και με επίκεντρο την ενέργεια, τις υποδομές και τη στρατηγική διασύνδεση των χωρών της περιοχής.
Το μήνυμα που εκπέμπεται από το Χιούστον είναι σαφές: Η Ελλάδα, η Κύπρος, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να μετατρέψουν την Ανατολική Μεσόγειο σε χώρο συνεργασίας, επενδύσεων και κοινής ανάπτυξης, περιορίζοντας τα περιθώρια για πολιτικές έντασης και αποσταθεροποίησης.