Νέα διάσταση στη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας δίνει ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αποκαλύπτοντας ότι η φιλοδοξία της Άγκυρας ξεπερνά κατά πολύ τη σημερινή τριμερή συνεργασία Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν.
Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Asharq Al-Awsat, ο Τούρκος πρόεδρος περιγράφει ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο διεύρυνσης της συμφωνίας, με απώτερο στόχο τη δημιουργία μιας μεγάλης περιφερειακής «ομπρέλας» ασφάλειας.
Το μήνυμα του Ερντογάν είναι σαφές: οι τρεις χώρες αποτελούν την αφετηρία και όχι κατ’ ανάγκη τα τελικά όρια του νέου σχήματος.
«Να φέρουμε όλες τις χώρες κάτω από αυτή την ομπρέλα»
Ο Ερντογάν συνδέει την πρωτοβουλία με μια πάγια θέση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής των τελευταίων ετών: ότι οι περιφερειακές δυνάμεις πρέπει να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την ασφάλεια και τη διαχείριση των κρίσεων στην περιοχή τους.
«Πάντα υποστηρίζαμε ότι τα περιφερειακά ζητήματα πρέπει να αναλαμβάνονται και να επιλύονται από τις χώρες της περιοχής», δηλώνει.
Η Συμφωνία της Μέκκας παρουσιάζεται συνεπώς από την Άγκυρα ως ένα πρώτο βήμα για τη δημιουργία μιας περισσότερο αυτόνομης περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.
Ο Τούρκος πρόεδρος, όμως, πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα:
«Το όραμά μας δεν είναι να περιοριστούμε σε αυτές τις τρεις χώρες, αλλά να διευρυνθούμε ακόμη περισσότερο και, εάν είναι δυνατόν, μια μέρα να φέρουμε όλες τις χώρες της περιοχής κάτω από αυτή την ομπρέλα».
Πρόκειται για μια δήλωση με ιδιαίτερο γεωπολιτικό βάρος, καθώς για πρώτη φορά περιγράφεται τόσο ανοικτά η φιλοδοξία μετατροπής της τριμερούς συνεργασίας σε έναν πολύ μεγαλύτερο μηχανισμό περιφερειακής ασφάλειας.
Κατά τον Ερντογάν, μάλιστα, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να αποτελέσει «το σημαντικότερο βήμα» προς τη μόνιμη σταθερότητα.
Η αρχή της συλλογικής ασφάλειας
Στον πυρήνα της συμφωνίας βρίσκεται μία ιδιαίτερα σημαντική αρχή: η ασφάλεια κάθε συμβαλλόμενου κράτους αποτελεί ζήτημα και των υπολοίπων.
Ο Ερντογάν τη συνοψίζει χαρακτηριστικά:
«Η ασφάλεια του ενός είναι η ασφάλεια όλων μας».
Η συγκεκριμένη διατύπωση παραπέμπει σε λογική συλλογικής ασφάλειας, αν και ο ίδιος ο Τούρκος πρόεδρος επιχειρεί να καταστήσει σαφές ότι η συμφωνία δεν εξαντλείται σε μια αμιγώς στρατιωτική δέσμευση.
Σύμφωνα με όσα περιγράφει, η συνεργασία θα επεκτείνεται στην αποτροπή, στην αμυντική βιομηχανία, σε κοινά προγράμματα και στην αντιμετώπιση της τρομοκρατίας.
Το στοιχείο αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία εάν εξεταστεί υπό το πρίσμα των δυνατοτήτων των τριών ιδρυτικών κρατών.
Η Τουρκία διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ και μια ταχύτατα αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία. Η Σαουδική Αραβία διαθέτει τεράστιες οικονομικές δυνατότητες και βρίσκεται σε διαδικασία εκσυγχρονισμού και ανάπτυξης της εγχώριας αμυντικής της βιομηχανίας. Το Πακιστάν, από την πλευρά του, αποτελεί πυρηνική δύναμη με έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς του μουσουλμανικού κόσμου.
Η εμβάθυνση της συνεργασίας τους δημιουργεί επομένως έναν συνδυασμό στρατιωτικής ισχύος, κεφαλαίων, αμυντικής τεχνολογίας και πυρηνικής αποτροπής με σημαντικό γεωπολιτικό αποτύπωμα.
«Δεν στρεφόμαστε εναντίον καμίας χώρας»
Ο Τούρκος πρόεδρος επιχειρεί παράλληλα να διασκεδάσει τις εντυπώσεις ότι το νέο σχήμα συγκροτείται εναντίον συγκεκριμένης δύναμης.
Ιδιαίτερα απορρίπτει την ερμηνεία ότι πρόκειται απλώς για αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης ΗΠΑ–Ιράν.
Ο Ερντογάν αναγνωρίζει ότι οι σχέσεις Ουάσινγκτον και Τεχεράνης επηρεάζουν καθοριστικά το περιβάλλον ασφαλείας της Μέσης Ανατολής, επιμένει όμως ότι η δημιουργία του τριμερούς μηχανισμού είχε συζητηθεί πολύ πριν από την τελευταία κρίση.
Τον παρουσιάζει ως «στρατηγική απόφαση» που απαντά στις μακροπρόθεσμες αλλαγές του περιφερειακού συστήματος.
«Δεν στοχεύουμε καμία χώρα με αυτή τη συμφωνία. Μοναδικός μας στόχος είναι η περιφερειακή ειρήνη, η σταθερότητα και η ευημερία των λαών μας», αναφέρει.
Ωστόσο, ανεξάρτητα από τις επίσημες διαβεβαιώσεις της Άγκυρας, η δημιουργία ενός μηχανισμού συλλογικής ασφάλειας με προοπτική ένταξης περισσότερων κρατών αναπόφευκτα επηρεάζει τους υφιστάμενους συσχετισμούς ισχύος.
Μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας με την Τουρκία στον πυρήνα
Το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο των δηλώσεων Ερντογάν βρίσκεται ακριβώς στην προοπτική διεύρυνσης.
Εφόσον η συμφωνία παραμείνει ανοιχτή σε νέα μέλη, παύει να αποτελεί απλώς μια τριμερή αμυντική συνεργασία και αποκτά δυνητικά χαρακτηριστικά ευρύτερου οργανισμού ασφαλείας.
Η Τουρκία επιχειρεί με αυτόν τον τρόπο να βρεθεί στον πυρήνα μιας διαδικασίας αναδιοργάνωσης της περιφερειακής ασφάλειας, μαζί με δύο χώρες τεράστιας στρατηγικής σημασίας: τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν.
Και η φράση του Ερντογάν περί ένταξης «όλων των χωρών της περιοχής» δείχνει ότι η Άγκυρα βλέπει πολύ μακρύτερα από μια περιορισμένη τριμερή συνεννόηση.
Η εξέλιξη έχει αυτονόητο ενδιαφέρον και για Ελλάδα, Κύπρο και Ισραήλ, καθώς μια ενδεχόμενη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας με ισχυρό τουρκικό ρόλο θα μπορούσε να επηρεάσει τις ισορροπίες από την Ανατολική Μεσόγειο έως τον Περσικό Κόλπο και τη Νότια Ασία.
Ορμούζ: «Ζωτική αρτηρία της παγκόσμιας οικονομίας»
Στην ίδια συνέντευξη ο Ερντογάν αναφέρεται εκτενώς και στην κρίση στα Στενά του Ορμούζ, τα οποία χαρακτηρίζει «μία από τις ζωτικές αρτηρίες της παγκόσμιας οικονομίας».
Ο Τούρκος πρόεδρος επισημαίνει ότι οποιαδήποτε σοβαρή διατάραξη της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ δεν αποτελεί αποκλειστικά πρόβλημα των κρατών του Κόλπου.
Οι συνέπειες μεταφέρονται άμεσα στις διεθνείς αγορές, στον ενεργειακό εφοδιασμό και στις τιμές του πετρελαίου.
Για τον λόγο αυτό ζητά αποκλιμάκωση και επιστροφή των Στενών σε ασφαλή και αδιάλειπτη λειτουργία.
«Ο δρόμος για μια μόνιμη λύση στα Στενά του Ορμούζ, στην Ουκρανία ή στην Παλαιστίνη δεν περνά μέσα από τη σύγκρουση, αλλά μέσα από τη διπλωματία», υποστηρίζει.
Από την τριμερή συνεργασία σε μια μεγάλη περιφερειακή «ομπρέλα»
Οι δηλώσεις του Τούρκου προέδρου ξεκαθαρίζουν πλέον ότι η Συμφωνία της Μέκκας δεν αντιμετωπίζεται από την Άγκυρα ως ένα στατικό σχήμα τριών χωρών.
Το σχέδιο που περιγράφει ο Ερντογάν είναι σαφώς πιο φιλόδοξο.
Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν φιλοδοξούν να αποτελέσουν τον αρχικό πυρήνα μιας ευρύτερης περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφάλειας, η οποία θα μπορεί σταδιακά να δεχθεί και άλλες χώρες.
Εάν η φιλοδοξία αυτή αποκτήσει θεσμική και επιχειρησιακή υπόσταση, οι συνέπειες θα είναι σημαντικές.
Θα πρόκειται για έναν μηχανισμό στον οποίο θα συναντώνται η τουρκική στρατιωτική και αμυντική βιομηχανική ισχύς, τα σαουδαραβικά κεφάλαια και η οικονομική επιρροή του Ριάντ και οι στρατιωτικές –και πυρηνικές– δυνατότητες του Πακιστάν.
Και κυρίως, θα πρόκειται για μια προσπάθεια των περιφερειακών δυνάμεων να οικοδομήσουν μηχανισμούς ασφάλειας που δεν θα εξαρτώνται αποκλειστικά από τις παραδοσιακές δυτικές δομές.
Η φράση του Ερντογάν ότι στόχος είναι «μια μέρα να φέρουμε όλες τις χώρες της περιοχής κάτω από αυτή την ομπρέλα» είναι επομένως το σημείο που πρέπει να κρατηθεί από τη συνέντευξη.
Γιατί περιγράφει όχι μόνο το τι είναι σήμερα η Συμφωνία της Μέκκας, αλλά κυρίως το τι φιλοδοξεί η Τουρκία να γίνει αύριο.