Σε ευθεία επίθεση εναντίον της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας προχώρησε ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, από αιγυπτιακό έδαφος, σε μια παρέμβαση με σαφή στόχο να επηρεάσει τις περιφερειακές ισορροπίες και να προσελκύσει το Κάιρο στο υπό διαμόρφωση σχήμα Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας–Πακιστάν.
Ο επικεφαλής της τουρκικής διπλωματίας, ο οποίος πραγματοποιεί διήμερη επίσκεψη στην Αίγυπτο με βασική επιδίωξη την πλήρη αποκατάσταση των τουρκοαιγυπτιακών σχέσεων, επέλεξε στις δηλώσεις του στο Ελ Αλαμέιν, παρουσία του Αιγύπτιου ομολόγου του, Μπαντρ Αμπντελατί, να βάλει στο στόχαστρο το τριμερές σχήμα Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ.
Η παρέμβασή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς πραγματοποιήθηκε ενώ η Άγκυρα επιχειρεί να πείσει τη μεγαλύτερη αραβική χώρα να συμμετάσχει στη λεγόμενη Συμφωνία της Μέκκας, ενισχύοντας σημαντικά το πολιτικό και στρατηγικό βάρος του νέου σχήματος.
Ο Φιντάν βάζει Ελλάδα και Κύπρο στο κάδρο
Σύμφωνα με τουρκικά μέσα ενημέρωσης, ο Χακάν Φιντάν ισχυρίστηκε ότι πριν από τη Συμφωνία της Μέκκας, η Τριμερής Ελλάδας, της –όπως αποκάλεσε την Κυπριακή Δημοκρατία– «Ελληνοκυπριακής Διοίκησης στην Κύπρο» και του Ισραήλ επιχείρησε να «τραβήξει μια γραμμή ακριβώς στη μέση στην Ανατολική Μεσόγειο», αφήνοντας στη μία πλευρά την Τουρκία και στην άλλη την Αίγυπτο.
Η συγκεκριμένη τοποθέτηση μόνο τυχαία δεν μπορεί να θεωρηθεί.
Ο Τούρκος ΥΠΕΞ επιχειρεί ουσιαστικά να παρουσιάσει στο Κάιρο την περιφερειακή συνεργασία Αθήνας, Λευκωσίας και Ιερουσαλήμ όχι απλώς ως ανταγωνιστική προς την Τουρκία, αλλά ως ένα σχήμα το οποίο υποτίθεται ότι λειτουργεί εις βάρος και των αιγυπτιακών συμφερόντων.
Αμέσως μετά, πάντως, ο Φιντάν έσπευσε να υποστηρίξει ότι η Συμφωνία της Μέκκας δεν στρέφεται εναντίον καμίας χώρας, αλλά αποσκοπεί στη δημιουργία ενός πλαισίου συνεργασίας και στην εγκαθίδρυση αποτροπής.
Εδώ βρίσκεται και η βασική αντίφαση της τουρκικής επιχειρηματολογίας: από τη μία πλευρά η Άγκυρα παρουσιάζει την τριμερή συνεργασία Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ ως απειλή και από την άλλη επιχειρεί να εμφανίσει το νέο σχήμα στο οποίο πρωταγωνιστεί ως αμιγώς αμυντικό και μη ανταγωνιστικό.
Προσπάθεια να απομακρυνθεί η Αίγυπτος από Ελλάδα και Κύπρο
Η επιλογή του Φιντάν να πραγματοποιήσει αυτές τις δηλώσεις μέσα στην ίδια την Αίγυπτο έχει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος.
Το Κάιρο έχει οικοδομήσει τα τελευταία χρόνια στενή στρατηγική σχέση τόσο με την Ελλάδα όσο και με την Κυπριακή Δημοκρατία, ενώ οι τριμερείς συνεργασίες στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν σημαντικό τμήμα της αιγυπτιακής περιφερειακής πολιτικής.
Ο Φιντάν επιχείρησε έτσι να εισαγάγει μια διαφορετική αφήγηση στο εσωτερικό της Αιγύπτου: ότι δηλαδή το Κάιρο έχει περισσότερα να κερδίσει από τη συμμετοχή του στο νέο σχήμα της Μέκκας παρά από την υφιστάμενη αρχιτεκτονική συνεργασιών με Ελλάδα, Κύπρο και Ισραήλ.
Η προσπάθεια αυτή έφερε σε δύσκολη θέση την αιγυπτιακή πλευρά, καθώς ο Αιγύπτιος υπουργός Εξωτερικών απέφυγε να ακολουθήσει τη ρητορική του Τούρκου ομολόγου του απέναντι σε χώρες με τις οποίες το Κάιρο διατηρεί στρατηγικές σχέσεις.
«Η Αίγυπτος είναι φυσικός μας εταίρος»
Ο Φιντάν ήταν ακόμη πιο σαφής όταν αναφέρθηκε στη Συμφωνία της Μέκκας.
Όπως δήλωσε, η Αίγυπτος εξακολουθεί να εξετάζει «ορισμένες λεπτομέρειες», αλλά αποτελεί «φυσικό εταίρο» του σχήματος, εκφράζοντας μάλιστα την ελπίδα ότι σύντομα θα καταστεί και επίσημο μέλος του.
Η ένταξη της Αιγύπτου θα άλλαζε σημαντικά το ειδικό βάρος της συμμαχίας. Με την Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν ήδη στον πυρήνα της, η προσχώρηση της πολυπληθέστερης αραβικής χώρας θα δημιουργούσε ένα πολύ ισχυρότερο μπλοκ με τεράστια δημογραφική, στρατιωτική και γεωπολιτική βαρύτητα.
Το Κάιρο, όμως, εμφανίζεται ιδιαίτερα προσεκτικό.
Γιατί ο Σίσι κρατά αποστάσεις
Η Αίγυπτος έχει σοβαρούς λόγους να μην επιθυμεί μια βιαστική ένταξη σε ένα τέτοιο σχήμα.
Πρώτον, τόσο η Τουρκία όσο και η Σαουδική Αραβία διεκδικούν αυξημένο ηγετικό ρόλο στον μουσουλμανικό και αραβικό κόσμο. Η Αίγυπτος, λόγω ιστορίας, πληθυσμού και γεωπολιτικής θέσης, θεωρεί τον εαυτό της αυτοτελή περιφερειακή δύναμη και δεν επιθυμεί εύκολα να ενταχθεί σε μια αρχιτεκτονική στην οποία τον πρώτο λόγο θα έχουν άλλες πρωτεύουσες.
Δεύτερον, η συμμετοχή του Πακιστάν δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες. Το Ισλαμαμπάντ αποτελεί τον βασικό στρατηγικό αντίπαλο της Ινδίας, την ώρα που ο πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι έχει επενδύσει σημαντικά στην ανάπτυξη των σχέσεων με το Νέο Δελχί.
Τρίτον, η Αίγυπτος διατηρεί στενούς δεσμούς με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, έναν ακόμη παράγοντα που επηρεάζει τις επιλογές του Καΐρου στις νέες ισορροπίες της Μέσης Ανατολής.
Η αιγυπτιακή στρατηγική βασίζεται ακριβώς στη διατήρηση σχετικής αυτονομίας: καλές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ανοικτούς διαύλους με άλλες μεγάλες δυνάμεις και παράλληλα ισχυρές περιφερειακές συνεργασίες.
Σκληρή επίθεση Φιντάν στο Ισραήλ
Το δεύτερο βασικό σκέλος της παρέμβασης Φιντάν αφορούσε το Ισραήλ.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών προειδοποίησε ότι η άρνηση του Ισραήλ να επιτρέψει την εφαρμογή συμφωνίας για τη Γάζα μπορεί να οδηγήσει την Τουρκία και τους υπόλοιπους μεσολαβητές στη λήψη ενός «ριζικού βήματος».
Κάλεσε μάλιστα τις Ηνωμένες Πολιτείες να ασκήσουν πίεση στο Ισραήλ, προειδοποιώντας ότι διαφορετικά Τουρκία, Κατάρ και Αίγυπτος θα πρέπει να προχωρήσουν από κοινού σε δραστικότερες ενέργειες.
Η ρητορική αυτή ενισχύει την εικόνα ότι η Άγκυρα επιδιώκει να αποκτήσει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός νέου περιφερειακού πόλου απέναντι στο Ισραήλ.
Ωστόσο, ακριβώς σε αυτό το σημείο εμφανίζεται ένα ακόμη σοβαρό εμπόδιο για το Κάιρο.
Η Αίγυπτος δεν θέλει να κάψει τις γέφυρες με το Ισραήλ
Παρά τη βαθιά δυσαρέσκεια της αιγυπτιακής ηγεσίας για την πολιτική του Ισραήλ στη Γάζα, η Αίγυπτος δεν δείχνει διατεθειμένη να ενταχθεί εύκολα σε ένα αμιγώς αντιισραηλινό αμυντικό μέτωπο.
Το Κάιρο συνορεύει με το Ισραήλ και υπήρξε η πρώτη αραβική πρωτεύουσα που το αναγνώρισε διπλωματικά.
Η Αίγυπτος επιδιώκει να διατηρεί ανοικτούς διαύλους με το Ισραήλ, όχι μόνο για λόγους ασφαλείας, αλλά και επειδή αυτό της επιτρέπει να διαδραματίζει τον ρόλο του αναγκαίου μεσολαβητή στις περιφερειακές κρίσεις και ιδιαίτερα στο Παλαιστινιακό.
Μια πλήρης στοίχιση με έναν νέο αντιισραηλινό άξονα θα περιόριζε δραστικά αυτή τη δυνατότητα.
Από τους Αδελφούς Μουσουλμάνους στη νέα προσέγγιση
Παρά τις διαφορές, η επίσκεψη Φιντάν αποδεικνύει ότι οι σχέσεις Τουρκίας και Αιγύπτου έχουν εισέλθει σε νέα περίοδο.
Το βαθύ ρήγμα που ακολούθησε την ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι και της κυβέρνησης των Αδελφών Μουσουλμάνων από τον Σίσι είχε μετατρέψει Άγκυρα και Κάιρο σε αντιπάλους σε μια σειρά περιφερειακών μετώπων.
Σήμερα, όμως, και οι δύο πλευρές αναζητούν πεδία συνεννόησης.
Στις συνομιλίες του Φιντάν με την αιγυπτιακή ηγεσία, καθώς και στη συνάντησή του με τον πρόεδρο Σίσι, αναμένεται να τεθούν η Λιβύη, το Σουδάν, ο πόλεμος στο Ιράν και η Ανατολική Μεσόγειος.
Ιδιαίτερα στη Λιβύη καταγράφονται τα πρώτα σημάδια προσέγγισης έπειτα από χρόνια κατά τα οποία Τουρκία και Αίγυπτος στήριζαν αντίπαλες πλευρές.
Στο επίκεντρο η Ανατολική Μεσόγειος
Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την Αθήνα και τη Λευκωσία βρίσκεται, ωστόσο, στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τουρκικές πηγές αναφέρουν ότι το ζήτημα περιλαμβάνεται στην ατζέντα των συνομιλιών. Σε συνδυασμό με τις δημόσιες δηλώσεις Φιντάν, γίνεται εμφανές ότι η Άγκυρα επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τη θέση της Αιγύπτου στην περιφερειακή αρχιτεκτονική.
Η Τουρκία γνωρίζει ότι η στρατηγική σχέση Ελλάδας–Κύπρου–Αιγύπτου, σε συνδυασμό με τις συνεργασίες με το Ισραήλ, αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες των ισορροπιών που οικοδομήθηκαν στην Ανατολική Μεσόγειο την προηγούμενη περίοδο.
Γι’ αυτό και η μάχη που βρίσκεται σε εξέλιξη δεν αφορά απλώς τις διμερείς σχέσεις Άγκυρας–Καΐρου.
Αφορά το εάν η Αίγυπτος θα συνεχίσει την πολιτική των πολλαπλών και αυτόνομων συνεργασιών ή εάν θα δεχθεί να πλησιάσει περισσότερο έναν νέο άξονα με πυρήνα Τουρκία–Σαουδική Αραβία–Πακιστάν.
Οι δηλώσεις Φιντάν από το Ελ Αλαμέιν δείχνουν ότι η Άγκυρα έχει ήδη ξεκινήσει την πίεση. Και το γεγονός ότι επέλεξε να βάλει ευθέως στο κάδρο την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία αποκαλύπτει ότι η νέα τουρκική διπλωματική προσπάθεια στο Κάιρο συνδέεται άμεσα με τη μάχη για την επόμενη ημέρα στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή.