Τα πανεπιστήμια, αν δεν αλλάξουν, δεν θα έχουν λόγο ύπαρξης
Το πανεπιστήμιο βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπο με μια βαθιά κρίση, η οποία δεν περιορίζεται στην υποχρηματοδότηση, στις ελλείψεις προσωπικού ή στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι φοιτητές. Πρόκειται για μια κρίση πολύ βαθύτερη: μια κρίση του ίδιου του θεσμού, της αποστολής του, των κριτηρίων λειτουργίας του και, τελικά, της κοινωνικής του νομιμοποίησης.
Οι καταλήψεις, οι απεργίες, οι διακοπές μαθημάτων και οι διαμαρτυρίες αποτελούν συχνά την ορατή εκδήλωση αυτής της κρίσης. Δεν πρέπει, ωστόσο, να συγχέουμε τα συμπτώματα με τις αιτίες. Είναι ασφαλώς υπαρκτά τα προβλήματα της υποχρηματοδότησης, της επισφάλειας των νέων ερευνητών, των χαμηλών αμοιβών των συμβασιούχων διδασκόντων και της υποβάθμισης των υποδομών. Είναι παράλογο ένας νέος επιστήμονας να αφιερώνει δέκα ή και περισσότερα χρόνια στην εκπαίδευσή του και στην έρευνα και να αμείβεται με μισθούς που δεν του επιτρέπουν να ζήσει με αξιοπρέπεια. Είναι επίσης απαράδεκτο να ζητείται από τα πανεπιστήμια να παράγουν έρευνα υψηλού επιπέδου χωρίς τους αναγκαίους πόρους.
Αλλά η διαρκής επίκληση της χρηματοδότησης δεν μπορεί να υποκαθιστά τη συζήτηση για τα διαρθρωτικά προβλήματα του πανεπιστημίου. Περισσότερα χρήματα σε ένα προβληματικό σύστημα δεν συνεπάγονται αυτομάτως καλύτερη εκπαίδευση, καλύτερη έρευνα ή καλύτερους επιστήμονες. Μπορούν, αντιθέτως, να συντηρήσουν επ’ αόριστον τις παθογένειές του.
Το πρώτο μεγάλο πρόβλημα είναι η σταδιακή αποσύνδεση της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης από την αξιολόγηση της πραγματικής γνώσης. Η πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση παρουσιάζεται όλο και περισσότερο ως αυτονόητο δικαίωμα, ανεξάρτητα από την προετοιμασία, τις ικανότητες και τις πραγματικές επιδόσεις του υποψηφίου. Η ισότητα των ευκαιριών μετατρέπεται έτσι, συχνά, σε εξίσωση των αποτελεσμάτων. Όμως, η ισότητα δεν σημαίνει ότι όλοι πρέπει να καταλήγουν στο ίδιο σημείο, ανεξάρτητα από τις προσπάθειες και τις επιδόσεις τους.
Ένα πανεπιστήμιο που αδυνατεί να διακρίνει την επαρκή από την ανεπαρκή προετοιμασία, την κατάκτηση της γνώσης από την απλή παρακολούθηση μαθημάτων και την επιστημονική επάρκεια από την τυπική απόκτηση ενός τίτλου σπουδών, κινδυνεύει να ακυρώσει τον ίδιο του τον ρόλο.
Η μαζικοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης δεν είναι από μόνη της πρόβλημα. Αντιθέτως, η διεύρυνση της πρόσβασης στη γνώση αποτελεί σημαντική κοινωνική κατάκτηση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αύξηση του αριθμού των φοιτητών δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη αναβάθμιση της διδασκαλίας, των υποδομών και των ακαδημαϊκών απαιτήσεων. Όταν τα πανεπιστήμια μετατρέπονται σε χώρους μαζικής εγγραφής χωρίς ουσιαστική εκπαιδευτική διαδικασία, τα πτυχία χάνουν σταδιακά την αξία τους. Και όταν ένας τίτλος σπουδών παύει να αποτελεί αξιόπιστη ένδειξη γνώσεων και δεξιοτήτων, η κοινωνία δικαιολογημένα αρχίζει να αμφισβητεί τη χρησιμότητά του.
Εξίσου προβληματική είναι η μετατροπή ορισμένων πανεπιστημιακών τμημάτων σε μηχανισμούς απορρόφησης της κοινωνικής δυσαρέσκειας και της ανεργίας των νέων. Η επιλογή ενός αντικειμένου σπουδών θα έπρεπε να συνδέεται με πραγματικό επιστημονικό ενδιαφέρον και με μια συγκροτημένη εκπαιδευτική διαδρομή. Αντί γι’ αυτό, συχνά το πανεπιστήμιο λειτουργεί ως χώρος προσωρινής παραμονής για νέους ανθρώπους που δεν έχουν άλλη διέξοδο, χωρίς σαφείς στόχους, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή και χωρίς προοπτική επαγγελματικής αποκατάστασης.
Ακόμη χειρότερα, η αμφισβήτηση κάθε μορφής αξιολόγησης και επιλογής έχει μετατραπεί σε ιδεολογικό δόγμα. Κάθε απαίτηση για αυστηρότερα κριτήρια χαρακτηρίζεται περίπου ως κοινωνικός αποκλεισμός, κάθε αξιολόγηση ως αυταρχισμός και κάθε διαφοροποίηση ως προσβολή της ισότητας. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, η ισότητα χρησιμοποιείται ως άλλοθι για την αποφυγή της ευθύνης. Διότι η πραγματική κοινωνική αδικία δεν βρίσκεται στην ύπαρξη απαιτήσεων, αλλά στο γεγονός ότι δεν προσφέρονται σε όλους οι κατάλληλες προϋποθέσεις για να ανταποκριθούν σε αυτές.
Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη αντίφαση, ίσως ακόμη σοβαρότερη: η στάση της ίδιας της πανεπιστημιακής κοινότητας απέναντι στον θεσμό που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται.
Πώς είναι δυνατόν πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, ερευνητές και συνδικαλιστικοί εκπρόσωποι να καταγγέλλουν την υποβάθμιση του πανεπιστημίου και ταυτόχρονα να ανέχονται ή ακόμη και να υποστηρίζουν πρακτικές που παραλύουν τη λειτουργία του; Πώς μπορεί να υπερασπίζεται κανείς το δικαίωμα στη μόρφωση, εμποδίζοντας τους άλλους να παρακολουθήσουν τα μαθήματά τους; Πώς μπορεί να απαιτείται σεβασμός στην επιστημονική εργασία, όταν η ίδια η πανεπιστημιακή κοινότητα αντιμετωπίζει τη διδασκαλία και την έρευνα ως δραστηριότητες που μπορούν να διακόπτονται επ’ αόριστον για λόγους πολιτικής διαμαρτυρίας;
Η απεργία και η διαμαρτυρία είναι θεμιτά δικαιώματα. Δεν είναι, όμως, αυτονόητο ότι κάθε μορφή κινητοποίησης υπηρετεί τον σκοπό που επικαλείται. Όταν μια μικρή ομάδα μπορεί να επιβάλλει τη διακοπή της εκπαιδευτικής διαδικασίας στη συντριπτική πλειονότητα των φοιτητών, τότε η συλλογική διεκδίκηση μετατρέπεται σε άσκηση εξουσίας εις βάρος των ίδιων των ανθρώπων τους οποίους υποτίθεται ότι εκπροσωπεί.
Το πανεπιστήμιο, άλλωστε, δεν είναι ούτε συνδικαλιστικό γραφείο ούτε πολιτικό ορμητήριο ούτε χώρος όπου η ιδεολογική συμφωνία υποκαθιστά την επιστημονική κρίση. Είναι ένας θεσμός παραγωγής και μετάδοσης γνώσης. Η αποστολή του προϋποθέτει ελευθερία σκέψης, αυστηρότητα μεθόδου, αντιπαράθεση επιχειρημάτων, αξιολόγηση και αναγνώριση της επιστημονικής αριστείας. Χωρίς αυτά, απομένει μόνο το κέλυφος του θεσμού.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η πανεπιστημιακή κοινότητα φαίνεται συχνά ανίκανη να αναγνωρίσει τις αντιφάσεις της. Διαμαρτύρεται για την υποβάθμιση της εκπαίδευσης, αλλά αποφεύγει να συζητήσει την υποβάθμιση των ακαδημαϊκών κριτηρίων. Καταγγέλλει την υποχρηματοδότηση, αλλά σπάνια αναρωτιέται αν οι υπάρχοντες πόροι αξιοποιούνται αποτελεσματικά. Υπερασπίζεται την ισότητα, αλλά δεν προβληματίζεται για την ισοπέδωση των απαιτήσεων. Ζητά αυτονομία από το κράτος, αλλά εξακολουθεί να θεωρεί αυτονόητο ότι το κράτος οφείλει να καλύπτει κάθε οικονομική απαίτηση χωρίς αντίστοιχη λογοδοσία.
Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη αντίφαση: ο πανεπιστημιακός κόσμος καταγγέλλει τις συνέπειες ενός συστήματος, ενώ εξακολουθεί να υπερασπίζεται τις αντιλήψεις και τις πρακτικές που τις παράγουν.
Η μεταρρύθμιση, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί στην αύξηση των κονδυλίων. Χρειάζεται μια συνολική επανεξέταση του πανεπιστημιακού μοντέλου: ουσιαστική αξιολόγηση των φοιτητών και των διδασκόντων, αναβάθμιση των προγραμμάτων σπουδών, σύνδεση της εκπαίδευσης με τις πραγματικές επιστημονικές και κοινωνικές ανάγκες, αξιοκρατία στις προσλήψεις, αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων και, κυρίως, αποκατάσταση της αξίας της γνώσης. Χρειάζεται επίσης μια νέα σχέση ανάμεσα στην ακαδημαϊκή ελευθερία και την ακαδημαϊκή ευθύνη. Η ελευθερία του πανεπιστημίου δεν μπορεί να σημαίνει απουσία κανόνων, ελέγχου και λογοδοσίας.
Δεν είναι δυνατόν να ζητάμε από την κοινωνία να χρηματοδοτεί ένα πανεπιστήμιο το οποίο δεν είναι διατεθειμένο να αξιολογήσει τον εαυτό του. Ούτε είναι δυνατόν να απαιτούμε από την κοινωνία να σέβεται τα πανεπιστημιακά πτυχία, όταν τα ίδια τα πανεπιστήμια δεν υπερασπίζονται με συνέπεια τα κριτήρια που προσδίδουν σε αυτά την αξία τους.
Το πανεπιστήμιο δεν κινδυνεύει μόνο από την έλλειψη χρημάτων. Κινδυνεύει κυρίως από την απώλεια του λόγου ύπαρξής του. Αν πάψει να είναι ένας χώρος όπου η γνώση κατακτάται με κόπο, όπου η αλήθεια αναζητείται μέσα από την αμφισβήτηση και όπου η επιστημονική αξία υπερισχύει των ιδεολογικών σκοπιμοτήτων, τότε δεν θα έχει πλέον τίποτε ουσιαστικό να προσφέρει.
Και τότε το ερώτημα δεν θα είναι αν χρειαζόμαστε περισσότερα πανεπιστήμια ή περισσότερα χρήματα για τα πανεπιστήμια. Θα είναι αν χρειαζόμαστε πανεπιστήμια με αυτή τη μορφή.
Γιατί ένα πανεπιστήμιο που δεν τολμά να αλλάξει, που δεν αξιολογεί τον εαυτό του και που δεν υπερασπίζεται τη γνώση απέναντι στην ιδεολογία, δεν κινδυνεύει απλώς να υποβαθμιστεί. Κινδυνεύει να καταστεί περιττό.
Le Figaro
14/11/26