Άρθρο του Αρντασές Γιαγουπιάν
Έξι χρόνια πέρασαν από την τριμερή διακήρυξη της 9ης Νοεμβρίου 2020, που σηματοδότησε την ήττα της Αρμενίας και την κατάρρευση της αποτροπής στο Αρτσάχ. Έξι χρόνια κατά τα οποία η κατάσταση όχι απλώς δεν βελτιώθηκε, αλλά σε πολλά επίπεδα χειροτέρεψε.
Η στρατιωτική επίθεση του Σεπτεμβρίου 2023, η βίαιη εκκένωση του Αρτσάχ, ο εκτοπισμός περισσότερων από 120.000 γηγενών Αρμενίων από την ιστορική τους πατρίδα και η σύλληψη της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας του Αρτσάχ αποτελούν μία από τις πιο δραματικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών στον Νότιο Καύκασο.
Κι όμως, παρά το μέγεθος αυτής της τραγωδίας, τα ελληνικά ΜΜΕ εξακολουθούν να καλύπτουν το αρμενικό ζήτημα αποσπασματικά, άχρωμα και απολιτικά, σαν να μην υπάρχουν ευθύνες ή θύτες. Η συζήτηση έχει μετατραπεί σε μια τεχνοκρατική ουδετεροποίηση, όπου η εθνοκάθαρση, μια πράξη που πρέπει να εξεταστεί και υπό το πρίσμα της Σύμβασης του ΟΗΕ για τη Γενοκτονία, ιδίως ως προς την πρόθεση εξάλειψης της αρμενικής παρουσίας στην περιοχή, παρουσιάζεται ως ακόμη μία περιφερειακή κρίση ενώ ο επιτιθέμενος και εκείνος που αμύνεται αντιμετωπίζονται ως ισότιμα υπεύθυνοι για τη σύγκρουση.
Η πολιτική ορθότητα λειτουργεί συχνά ως φίλτρο αποσιώπησης, εξομοίωσης και αποδυνάμωσης των εθνικών αντανακλαστικών. Το πρόβλημα δεν είναι οι Βρυξέλλες. Είναι ότι η Ελλάδα φαίνεται να υιοθετεί ευρωπαϊκές προτεραιότητες χωρίς να διαθέτει ή να εφαρμόζει ένα δικό της, ανεξάρτητο στρατηγικό φίλτρο.
Και ενώ η Αρμενία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τις συνέπειες της καταστροφής, η Αθήνα προχωρά σε μια όλο και στενότερη προσέγγιση με το Αζερμπαϊτζάν.
Στις 12 Νοεμβρίου 2026, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης συναντήθηκε με τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ, στο περιθώριο της Συνόδου της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας στο Δουβλίνο. Στο επίκεντρο βρέθηκαν η ενεργειακή συνεργασία, οι σχέσεις Αζερμπαϊτζάν – Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι περιφερειακές εξελίξεις. Ο Έλληνας πρωθυπουργός χαιρέτισε, μάλιστα, την πρόοδο στις σχέσεις Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν.
Λίγες ημέρες νωρίτερα, η υφυπουργός Εσωτερικών Βιβή Χαραλαμπογιάννη επισκέφθηκε το Μπακού, συμμετέχοντας σε διεθνή διοργάνωση και πραγματοποιώντας επαφές με Αζέρους αξιωματούχους.
Είχε προηγηθεί, την 1η Οκτωβρίου 2026, η 6η Σύνοδος της Μικτής Διυπουργικής Επιτροπής Ελλάδας – Αζερμπαϊτζάν στην Αθήνα, η πρώτη από το 2013, καθώς και επιχειρηματικό φόρουμ με περισσότερες από εκατό επιχειρηματικές συναντήσεις. Στο επίκεντρο βρέθηκαν η ενέργεια, οι επενδύσεις, οι μεταφορές, η διασυνδεσιμότητα και ο τουρισμός.
Ασφαλώς, η Ελλάδα έχει κάθε δικαίωμα να αναπτύσσει οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις με κράτη της περιοχής. Το ερώτημα, όμως, είναι με ποιους όρους το κάνει και αν υπερασπίζεται ταυτόχρονα τις αρχές που υποτίθεται ότι αποτελούν τη βάση της εξωτερικής της πολιτικής.
Η περίπτωση της Σύρου είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική αντίφαση.
Η Σύρος δεν αποτελεί έναν τυχαίο τουριστικό προορισμό για τον αρμενικό λαό. Είναι ένας τόπος με ιδιαίτερη ιστορική και ανθρωπιστική σημασία. Εκεί λειτούργησε το ορφανοτροφείο της Near East Relief, όπου βρήκαν καταφύγιο χιλιάδες παιδιά που επέζησαν από τη Γενοκτονία και τη Μικρασιατική Καταστροφή, μεταξύ των οποίων και Αρμένιοι πρόσφυγες.
Περίπου έναν αιώνα αργότερα, η Σύρος άνοιξε ξανά την αγκαλιά της στα παιδιά του Αρτσάχ. Πάνω από 500 παιδιά από τις οικογένειες που εκτοπίστηκαν φιλοξενήθηκαν στο νησί, σε μια συγκινητική πράξη αλληλεγγύης και ανθρωπισμού.
Κι όμως, στο πλαίσιο της νέας τουριστικής συνεργασίας Ελλάδας – Αζερμπαϊτζάν, η Σύρος εμφανίστηκε ως πιθανός προορισμός για την προσέλκυση Αζέρων επισκεπτών.
Δεν υπάρχει ασφαλώς αντίρρηση στην υποδοχή τουριστών από το Αζερμπαϊτζάν. Το ερώτημα είναι γιατί η Ελλάδα δεν επιδεικνύει αντίστοιχη διάθεση να αναπτύξει τις τουριστικές και πολιτιστικές σχέσεις με την Αρμενία. Γιατί δεν αξιοποιεί την ιστορική σχέση της Σύρου με τον αρμενικό λαό ως γέφυρα συνεργασίας; Γιατί η οικονομική και τουριστική διπλωματία προς το Μπακού προχωρά με συγκεκριμένα σχέδια, ενώ η αντίστοιχη προσέγγιση προς την Αρμενία παραμένει περιορισμένη;
Η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο εμφανής αν θυμηθούμε την τοποθέτηση του υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Δένδια στην εκδήλωση για την 111η επέτειο της Γενοκτονίας των Αρμενίων, στις 26 Απριλίου 2026, στο Ωδείο Αθηνών.
Εκπροσωπώντας τον πρωθυπουργό, ο κ. Δένδιας αναφέρθηκε στη Γενοκτονία, στην ιστορική ευθύνη και στη σημασία της διατήρησης της μνήμης, διατυπώνοντας μια σαφή θέση: η Ελλάδα θα βρίσκεται πάντα στο πλευρό της Αρμενίας.
Μια σημαντική δήλωση, που αξίζει να αναγνωριστεί. Αλλά ακριβώς γι’ αυτό δημιουργείται ένα εύλογο πολιτικό ερώτημα: Πώς συμβιβάζεται η διακηρυγμένη ελληνική συμπαράσταση προς την Αρμενία με την ολοένα στενότερη συνεργασία με το Αζερμπαϊτζάν, χωρίς αντίστοιχη πολιτική πίεση για τις εκκρεμότητες που εξακολουθούν να βαραίνουν τις σχέσεις των δύο χωρών;
Η Ελλάδα δεν μπορεί να βρίσκεται στα λόγια στο πλευρό της Αρμενίας και στην πράξη να αντιμετωπίζει το Μπακού σαν να μην υπάρχει το Αρτσάχ, σαν να μην υπάρχουν εκτοπισμένοι, σαν να μην υπάρχουν αιχμάλωτοι.
Και εδώ δεν μιλάμε για μια απλή διμερή διαφορά.
Μιλάμε για τους Αρμένιους πολιτικούς και στρατιωτικούς εκπροσώπους του Αρτσάχ που βρίσκονται φυλακισμένοι στο Μπακού. Για ανθρώπους όπως οι πρώην πρόεδροι Αραΐκ Χαρουτιουνιάν, Πακό Σαχακιάν και Αρκάντι Γουγκασιάν, ο πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης Ταβίτ Ισχανιάν, ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Ταβίτ Μπαμπαγιάν και ο πρώην κρατικός υπουργός Ρουμπέν Βαρτανιάν.
Κατά τη διάρκεια της επίθεσης του Σεπτεμβρίου 2023 και της μαζικής φυγής του πληθυσμού, οι εκπρόσωποι του Αρτσάχ βρέθηκαν μπροστά σε μια δραματική επιλογή. Ορισμένοι παρέμειναν στον τόπο τους, παρά τον κίνδυνο σύλληψης, προκειμένου να συμβάλουν στην προστασία όσων είχαν απομείνει, στην αναζήτηση αγνοουμένων και στην ασφαλή αποχώρηση των κατοίκων. Άλλοι συνελήφθησαν κατά την προσπάθειά τους να εγκαταλείψουν την περιοχή ή παραδόθηκαν στις αζερικές αρχές.
Δεν πρόκειται απλώς για πολιτικούς που έχασαν την εξουσία τους. Πρόκειται για εκπροσώπους ενός λαού (και υπήρχαν μέσα ενημέρωσης στην Ελλάδα που τους ονόμαζαν αυτονομιστές) ο οποίος εκδιώχθηκε από την ιστορική του πατρίδα, όπου οι Αρμένιοι έχουν παρουσία χιλιάδων ετών και σήμερα βλέπει τους ηγέτες του να αντιμετωπίζουν βαριές ποινές και ισόβια κάθειρξη σε διαδικασίες που έχουν προκαλέσει σοβαρές διεθνείς ανησυχίες για την τήρηση των εγγυήσεων μιας δίκαιης δίκης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη τοποθετηθεί. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με το ψήφισμά του της 13ης Μαρτίου 2025, καταδίκασε τις παράνομες κρατήσεις και τις δίκες των Αρμενίων αιχμαλώτων, ζητώντας την άμεση και άνευ όρων απελευθέρωσή τους.
Παράλληλα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει επανειλημμένα ασχοληθεί με παραβιάσεις που αποδίδονται στο Αζερμπαϊτζάν. Η υπόθεση Μακουτσιάν και Μινασιάν κατά Αζερμπαϊτζάν και Ουγγαρίας, σχετικά με την υπόθεση του δολοφόνου του Αρμένιου αξιωματικού Γκούργκεν Μαργκαριάν και την απονομή χάριτος στον Ραμίλ Σαφάροφ, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι δικαστικές παρεμβάσεις για τον διάδρομο του Λατσίν, όπως και οι αποφάσεις που αφορούν άλλες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αποτελούν επίσης μέρος ενός ευρύτερου ιστορικού που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η πρόσφατη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην υπόθεση του Αρμένιου ταγματάρχη Χάικ Τορογιάν, ο οποίος βασανίστηκε και αποκεφαλίστηκε κατά τον Πόλεμο των Τεσσάρων Ημερών, τον Απρίλιο του 2016. Το ΕΔΑΔ διαπίστωσε παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή και της απαγόρευσης των βασανιστηρίων, καθώς και την οδύνη που υπέστη η οικογένειά του. Η απόφαση κατέστη οριστική στις 2 Νοεμβρίου 2026.
Και υπάρχει μια ακόμη κρίσιμη λεπτομέρεια: από τις 22 σχετικές προσφυγές κατά του Αζερμπαϊτζάν, οι 21 εξακολουθούν να εκκρεμούν. Δεν πρόκειται, επομένως, για μεμονωμένες καταγγελίες που μπορούν να παραμεριστούν ως ισχυρισμοί της μιας πλευράς, αλλά για μια υπόθεση στην οποία το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει ήδη διαπιστώσει συγκεκριμένες παραβιάσεις. Η Ελλάδα οφείλει να λαμβάνει υπόψη αυτές τις αποφάσεις στις σχέσεις της με το Μπακού.
Η Ελλάδα, ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Συμβουλίου της Ευρώπης, δεν μπορεί να αντιμετωπίζει αυτά τα ζητήματα ως κάτι που αφορά αποκλειστικά το Γερεβάν και το Μπακού. Έχει υποχρέωση να υπερασπίζεται την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ανεξάρτητα από τις οικονομικές ή ενεργειακές της σχέσεις.
Η απελευθέρωση των Αρμενίων κρατουμένων, η προστασία της πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς του Αρτσάχ και το δικαίωμα των εκτοπισμένων να επιστρέψουν με ασφάλεια και αξιοπρέπεια δεν είναι διαπραγματευτικές λεπτομέρειες. Είναι ζητήματα δικαιοσύνης και διεθνούς νομιμότητας.
Η κατάρρευση της αρμενικής αποτροπής θα έπρεπε να είχε λειτουργήσει ως συναγερμός για την Ελλάδα. Έδειξε τι μπορεί να συμβεί όταν οι συμμαχίες αποδεικνύονται ασταθείς, όταν οι μεγάλες δυνάμεις προτάσσουν τα ενεργειακά και γεωπολιτικά τους συμφέροντα και όταν ένα αναθεωρητικό κράτος διαπιστώνει ότι μπορεί να επιβάλλει διά της ισχύος τα τετελεσμένα του χωρίς ουσιαστικό κόστος.
Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν δεν αποτελούν δύο άσχετους μεταξύ τους παράγοντες. Η στρατηγική, πολιτική και στρατιωτική τους σύμπλευση είναι δεδομένη. Η Αθήνα οφείλει να κατανοήσει ότι η προσέγγιση προς το Μπακού δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με εμπορικά και ενεργειακά κριτήρια.
Η πίστη ότι οι διεθνείς θεσμοί και οι διπλωματικές διακηρύξεις θα προστατεύσουν αυτομάτως ένα μικρό κράτος αποτελεί επικίνδυνη αυταπάτη. Οι θεσμοί έχουν σημασία, αλλά χωρίς αποτρεπτική ισχύ, στρατηγικές συμμαχίες και πολιτική βούληση, η αποτελεσματικότητά τους έχει συγκεκριμένα όρια.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό στρατηγικό μάθημα για την Ελλάδα.
Η χώρα μας βρίσκεται σε μια περιοχή όπου ο τουρκικός αναθεωρητισμός δεν αποτελεί θεωρητική απειλή. Η εμπειρία της Αρμενίας θα έπρεπε να έχει οδηγήσει σε μεγαλύτερη εγρήγορση, σε ουσιαστικότερη συνεργασία με χώρες που αντιμετωπίζουν ανάλογες προκλήσεις και σε μια εξωτερική πολιτική που δεν θα περιορίζεται στην παρακολούθηση των εξελίξεων.
Αντί γι’ αυτό, παρακολουθούμε μια σταδιακή αποδυνάμωση των στρατηγικών αντανακλαστικών, μια δημόσια συζήτηση που αποφεύγει τις δύσκολες αλήθειες και μια διπλωματία που δείχνει να αντιμετωπίζει τις σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν κυρίως μέσα από το πρίσμα της ενέργειας και των οικονομικών ευκαιριών.
Πέντε χρόνια μετά, η Αρμενία είναι πιο ευάλωτη, το Αρτσάχ έχει εκκενωθεί, χιλιάδες άνθρωποι ζουν μακριά από τις εστίες τους, οι εκπρόσωποί τους παραμένουν φυλακισμένοι και η Τουρκία με το Αζερμπαϊτζάν έχουν ενισχύσει τη γεωπολιτική τους θέση.
Το βασικό δίδαγμα παραμένει αμείλικτο:
Αν η Ελλάδα δεν ενδιαφερθεί έμπρακτα για την τύχη των Αρμενίων, αν δεν αντιληφθεί ότι η ασφάλεια και τα δικαιώματα ενός μικρού λαού δεν μπορούν να θυσιάζονται στον βωμό των γεωπολιτικών και οικονομικών συμφερόντων, δεν πρέπει να περιμένει ότι κάποιος άλλος θα ενδιαφερθεί για τη δική της τύχη όταν βρεθεί αντιμέτωπη με ανάλογες συνθήκες.
Η αλληλεγγύη προς την Αρμενία δεν είναι απλώς ζήτημα ιστορικής μνήμης, συναισθηματικής εγγύτητας ή κοινών πολιτιστικών δεσμών.
Είναι ζήτημα αρχών, αξιοπιστίας και, πάνω απ’ όλα, ελληνικού εθνικού συμφέροντος.