Σαν σήμερα, στις 17 Απριλίου 1922, στο Βερολίνο, γράφτηκε ένα από τα πιο εμβληματικά κεφάλαια της αρμενικής ιστορικής μνήμης, αλλά και ένα από τα πιο ηχηρά επεισόδια μεταπολεμικής τιμωρίας εγκληματιών της Οθωμανικής περιόδου. Οι Αρσαβίρ Σιρακιάν και Αράμ Γιεργκανιάν, δύο από τους εκτελεστές της μυστικής Επιχείρησης «Νέμεσις», εκτέλεσαν τον Τζεμάλ Αζμί, πρώην νομάρχη Τραπεζούντας, έναν άνθρωπο που το όνομά του συνδέθηκε με ειδεχθή εγκλήματα κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
Δεν επρόκειτο για μια μεμονωμένη πράξη εκδίκησης. Ήταν μέρος μιας οργανωμένης επιχείρησης, σχεδιασμένης από Αρμενίους που επέζησαν του μαζικού εγκλήματος και αποφάσισαν να αναζητήσουν δικαιοσύνη εκεί όπου η διεθνής κοινότητα απέτυχε να την επιβάλει.
Η ημέρα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και για τον Πόντο. Όχι μόνο επειδή ο Τζεμάλ Αζμί υπήρξε διοικητής της Τραπεζούντας, αλλά και επειδή ο ίδιος ο ποντιακός χώρος γνώρισε από κοντά τον μηχανισμό της βίας, των εκτοπισμών και της εξόντωσης που πρώτα χτύπησε τους Αρμενίους και στη συνέχεια έπληξε ευθέως και τον Ελληνισμό της Ανατολής. Γι’ αυτό και η μνήμη της 17ης Απριλίου 1922 δεν αφορά μόνο έναν αρμενικό ιστορικό σταθμό. Αφορά συνολικά τη μνήμη των χριστιανικών λαών της Ανατολής που βρέθηκαν αντιμέτωποι με το ίδιο οργανωμένο σχέδιο βαρβαρότητας.
Ο Τζεμάλ Αζμί και η Τραπεζούντα του αίματος
Ο Τζεμάλ Αζμί δεν ήταν ένας δευτερεύων τοπικός αξιωματούχος. Ήταν ένας από εκείνους τους κρατικούς μηχανισμούς που μετέτρεψαν την πολιτική εξόντωσης των Νεοτούρκων σε καθημερινή πράξη τρόμου. Ως νομάρχης Τραπεζούντας, το όνομά του συνδέθηκε με ωμότητα που ακόμη και έναν αιώνα μετά σοκάρει.
Σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές, κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας, ο Αζμί θεωρήθηκε υπεύθυνος για τον πνιγμό περίπου 15.000 αρμενόπουλων. Η Τραπεζούντα μετατράπηκε σε τόπο μαρτυρίου. Η θάλασσα, που για αιώνες σήμαινε εμπορική κίνηση, ζωή και επικοινωνία για τους λαούς της Μαύρης Θάλασσας, μεταβλήθηκε σε τόπο θανάτου. Παιδιά, γυναίκες, άμαχοι, ολόκληρες οικογένειες εξαφανίζονταν κάτω από το βάρος μιας κρατικής πολιτικής που επιδίωκε όχι μόνο την εκτόπιση, αλλά την εξαφάνιση.
Αυτή η εικόνα της Τραπεζούντας δεν είναι θεωρητική. Τη βρίσκουμε και μέσα από την ποντιακή μαρτυρία, μέσα από τα κείμενα και τις καταγραφές που διασώζουν την ιστορική αλήθεια. Και σε αυτό το σημείο αποκτά τεράστια σημασία όσα έγραψε ο Δημήτρης Ψαθάς στη «Γη του Πόντου».
Τι έγραψε ο Δημήτρης Ψαθάς για τη σφαγή των Αρμενίων
Ο Ψαθάς δεν γράφει ψυχρά. Δεν παραθέτει ξερά δεδομένα. Μεταφέρει τη φρίκη μέσα από ντοκουμέντα, μαρτυρίες και επίσημα κείμενα που αποκαλύπτουν όχι μόνο το μέγεθος του εγκλήματος, αλλά και την υποκρισία με την οποία αυτό οργανώθηκε.
Στη «Γη του Πόντου», ο Ψαθάς περιγράφει πώς οι Νεότουρκοι, το 1915, βρήκαν ως πρόσχημα ένα κίνημα των Αρμενίων στο Βαν και αποφάσισαν τη γενική σφαγή. Δεν προχώρησαν όμως απροκάλυπτα. Ενήργησαν «με σύστημα, σοφά, μελετημένα», όπως γράφει. Πρώτα δημοσίευσαν επίσημη «δήλωση» που υποσχόταν προστασία, προσωρινή μετεγκατάσταση, ασφάλεια, τάξη και κρατική μέριμνα για τους Αρμενίους. Στη γλώσσα του κράτους, όλα έμοιαζαν διοικητικά, προσωρινά, σχεδόν πολιτισμένα. Στην πράξη, επρόκειτο για οργανωμένο σχέδιο αφανισμού.