Δύο τουρκικές παρεμβάσεις, μέσα σε ελάχιστες ημέρες, συνθέτουν μία εικόνα που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη από την Αθήνα.
Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
Από τη μία πλευρά, το τουρκικό μέσο GZT αποκάλυψε ότι χρησιμοποίησε φωτογραφίες από την επίσκεψη του Κυριάκου Μητσοτάκη στο Αγαθονήσι και εμπορικές δορυφορικές εικόνες για να προσδιορίσει τη θέση του ελληνικού στρατιωτικού φυλακίου, να καταγράψει την εξέλιξη των εγκαταστάσεών του και, κατά τους ισχυρισμούς του, να εντοπίσει υπόγειο καταφύγιο και θέσεις συγκεκριμένων οπλικών συστημάτων.
Από την άλλη, ο Τούρκος απόστρατος υποστράτηγος Nejat Eslen δημοσίευσε στην κεμαλική Cumhuriyet μία εξαιρετικά συγκεκριμένη ανάλυση των σημείων που ο ίδιος θεωρεί «στρατηγικές ευαισθησίες» της Ελλάδας.
Και ο κατάλογος προκαλεί εύλογη προσοχή: απομακρυσμένα ελληνικά νησιά, γραμμές εφοδιασμού, ενεργειακές διασυνδέσεις, υποθαλάσσια καλώδια επικοινωνιών, κρίσιμα λιμάνια και αυτοματοποιημένα συστήματα ενεργειακών δικτύων.
Το σημαντικότερο είναι ότι ο Eslen δεν σταματά στην καταγραφή τους. Στο ίδιο άρθρο εισάγει την έννοια της «ασύμμετρης απάντησης» ως εργαλείου εξισορρόπησης και αποτροπής για την προάσπιση όσων η Τουρκία θεωρεί ζωτικά συμφέροντά της σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Κύπρο.
Από τη θεωρία στην πράξη: Το παράδειγμα του Αγαθονησίου
Η σημασία του άρθρου του Τούρκου υποστράτηγου γίνεται πολύ μεγαλύτερη εάν διαβαστεί παράλληλα με όσα αποκάλυψε το Geopolitico για το Αγαθονήσι στις 16 Αυγούστου.
Η GZT παρουσίασε στις 15 Αυγούστου ειδικό βίντεο με αντικείμενο το φυλάκιο επιτήρησης που είχε επισκεφθεί ο Κυριάκος Μητσοτάκης στις 29 Ιουλίου.
Το τουρκικό μέσο υποστήριξε ότι πραγματοποίησε έρευνα ανοικτών πηγών πληροφοριών –OSINT– χρησιμοποιώντας τις ίδιες τις δημόσιες φωτογραφίες της πρωθυπουργικής επίσκεψης. Ως σημεία αναφοράς χρησιμοποίησε ένα δορυφορικό κάτοπτρο, ένα σύστημα επικοινωνιών και μία δεξαμενή νερού που διακρίνονταν στο βάθος και τα συνέκρινε με δορυφορικές απεικονίσεις του νησιού.
Η GZT ισχυρίστηκε ότι με αυτή τη διαδικασία κατάφερε να γεωεντοπίσει με ακρίβεια το ελληνικό φυλάκιο.
Δεν σταμάτησε εκεί.
Ανέτρεξε σε δορυφορικές εικόνες διαφορετικών χρονικών περιόδων και παρουσίασε τρεις φάσεις της εξέλιξης των εγκαταστάσεων: το έδαφος πριν από την κατασκευή, την περίοδο κατά την οποία εμφανίζεται η είσοδος μιας εγκατάστασης και την τελική εικόνα, στην οποία το έργο έχει καλυφθεί με χώμα. Το τουρκικό μέσο υποστήριξε ότι πρόκειται για υπόγειο καταφύγιο, φθάνοντας μάλιστα στο σημείο να διαφημίζει την έρευνά του με τον τίτλο «Βρήκαμε το μυστικό καταφύγιο στο Αγαθονήσι που επισκέφθηκε ο Έλληνας πρωθυπουργός Μητσοτάκης».
Ακολούθησε ακόμη πιο λεπτομερής ανάλυση.
Από φωτογραφίες της επίσκεψης, η GZT ισχυρίστηκε ότι αναγνώρισε και γεωεντόπισε θέση βαρέος πολυβόλου Browning M2HB, καθώς και αντιαρματικών κατευθυνόμενων βλημάτων 9M133 Kornet.
Δηλαδή, λίγες ημέρες πριν δημοσιοποιηθεί η σημερινή συζήτηση για τις «στρατηγικές ευαισθησίες» της Ελλάδας, ένα τουρκικό μέσο είχε ήδη παρουσιάσει στην πράξη πώς δημόσιες πληροφορίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εξαγωγή στρατιωτικά χρήσιμων συμπερασμάτων σχετικά με ένα μικρό ελληνικό ακριτικό νησί.
Οι Τούρκοι «ακτινογράφησαν» το φυλάκιο στο Αγαθονήσι μετά την επίσκεψη Μητσοτάκη (ΒΙΝΤΕΟ+ΦΩΤΟ)
Eslen: Τα απομακρυσμένα νησιά είναι «ευαίσθητα»
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αποκτά διαφορετικό βάρος το άρθρο του Nejat Eslen με τίτλο «Γειτονία και στρατηγικές ευαισθησίες», που δημοσιεύθηκε στις 12 Αυγούστου.
Ο Eslen, τον οποίο η Cumhuriyet παρουσιάζει ως απόστρατο υποστράτηγο, ξεκινά από τις γνωστές τουρκικές αιτιάσεις εναντίον της Ελλάδας. Χαρακτηρίζει τη χώρα μας «οπορτουνιστή» και «κακό γείτονα», αναφέρεται στις ελληνικές θέσεις για το Αιγαίο, την Ανατολική Μεσόγειο και την Κύπρο και επιχειρεί να τις παρουσιάσει μέσα από την τουρκική οπτική ως συνέχεια της «Μεγάλης Ιδέας».
Το πραγματικά ενδιαφέρον τμήμα του κειμένου αρχίζει όταν περνά από την πολιτική αντιπαράθεση στη στρατηγική τρωτότητα.
Ο Eslen υποστηρίζει ότι η Ελλάδα διαθέτει, λόγω γεωγραφικών και δημογραφικών χαρακτηριστικών, «στρατηγικές ευαισθησίες ασφαλείας» που μπορούν να αξιοποιηθούν.
Και πρώτα στον κατάλογό του βρίσκονται τα νησιά.
Ιδιαίτερα τα απομακρυσμένα ελληνικά νησιά του Αιγαίου, σύμφωνα με τη συλλογιστική του, παρουσιάζουν ευαισθησίες λόγω της γεωγραφικής τους θέσης και των μεγάλων γραμμών ανεφοδιασμού.
Αυτή η περιγραφή είναι εξαιρετικά σημαντική μετά την υπόθεση του Αγαθονησίου.
Ο Eslen δεν κατονομάζει το Αγαθονήσι και αυτό πρέπει να είναι σαφές. Περιγράφει όμως ακριβώς την κατηγορία στην οποία ανήκει: ένα μικρό, ακριτικό ελληνικό νησί, κοντά στις μικρασιατικές ακτές, του οποίου η ασφάλεια και η καθημερινή λειτουργία συνδέονται αναπόφευκτα με θαλάσσιες γραμμές επικοινωνίας και εφοδιασμού.
Στο μικροσκόπιο ενέργεια και υποθαλάσσια καλώδια
Η ανάλυση γίνεται ακόμη πιο συγκεκριμένη.
Ο Τούρκος υποστράτηγος αναφέρεται στις ενεργειακές συνδέσεις των ελληνικών νησιών και στα υποθαλάσσια καλώδια επικοινωνιών, τα οποία εντάσσει στις υποδομές που θεωρεί ευαίσθητες σε «ασύμμετρες παρεμβάσεις».
Το σημείο αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε διαδικασία μεγάλης επέκτασης των ηλεκτρικών διασυνδέσεων των νησιών με το ηπειρωτικό σύστημα. Ταυτόχρονα, η λειτουργία των σύγχρονων νησιωτικών κοινωνιών εξαρτάται από ένα πλέγμα υποθαλάσσιων ενεργειακών και τηλεπικοινωνιακών δικτύων.
Στην παραδοσιακή αντίληψη άμυνας ενός νησιού, το ενδιαφέρον επικεντρωνόταν κυρίως στη στρατιωτική φρουρά, στα οπλικά συστήματα και στις δυνατότητες ενίσχυσης.
Στη σύγχρονη υβριδική πραγματικότητα, όμως, η ανθεκτικότητα ενός νησιού εξαρτάται εξίσου από το εάν εξακολουθεί να έχει ηλεκτρικό ρεύμα, τηλεπικοινωνίες, πρόσβαση σε δεδομένα, λιμενικές εγκαταστάσεις και ανεφοδιασμό.
Τα ελληνικά λιμάνια στο κάδρο
Ο Eslen επεκτείνει στη συνέχεια την ανάλυσή του στην ηπειρωτική Ελλάδα και αναφέρεται στα «κρίσιμα λιμάνια».
Δεν κατονομάζει συγκεκριμένους λιμένες και επομένως δεν πρέπει να του αποδοθεί αναφορά στον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη ή στην Αλεξανδρούπολη.
Η επιλογή όμως της συγκεκριμένης κατηγορίας έχει αυτονόητη στρατηγική σημασία.
Τα μεγάλα ελληνικά λιμάνια αποτελούν ταυτόχρονα εμπορικούς, εφοδιαστικούς και ενεργειακούς κόμβους, ενώ ορισμένα έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία και για τις μετακινήσεις συμμαχικών δυνάμεων.
Και ακριβώς εδώ ο Eslen περνά από τη φυσική στη ψηφιακή διάσταση της απειλής.
Κυβερνοεπιθέσεις και «ψηφιακό σαμποτάζ»
Η διατύπωσή του είναι εντυπωσιακά συγκεκριμένη.
Ο απόστρατος υποστράτηγος υποστηρίζει ότι τα κρίσιμα λιμάνια και τα συστήματα αυτοματισμού των ελληνικών δικτύων διανομής ενέργειας είναι ευαίσθητα σε κυβερνοεπιθέσεις και ψηφιακά σαμποτάζ.
Εδώ η συζήτηση περνά καθαρά στο πεδίο του υβριδικού πολέμου.
Μία σοβαρή κυβερνοεπίθεση δεν χρειάζεται να καταστρέψει φυσικά έναν σταθμό παραγωγής ενέργειας ή ένα λιμάνι για να προκαλέσει στρατηγικό αποτέλεσμα. Αρκεί να διαταράξει τη λειτουργία των συστημάτων ελέγχου, των επικοινωνιών, της εφοδιαστικής αλυσίδας ή των αυτοματισμών.
Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που τα δίκτυα SCADA, οι ενεργειακές εγκαταστάσεις, οι τηλεπικοινωνίες και οι υποδομές μεταφορών αντιμετωπίζονται πλέον σε ολόκληρη την Ευρώπη ως κρίσιμα στοιχεία εθνικής ασφάλειας.
Το ανησυχητικότερο σημείο: «Ασύμμετρη απάντηση»
Η μεγαλύτερη σημασία του άρθρου βρίσκεται όμως στη σύνδεση όλων των παραπάνω με το στρατηγικό του συμπέρασμα.
Ο Eslen χαρακτηρίζει τα συμφέροντα της Τουρκίας στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Κύπρο «ζωτικής σημασίας».
Υποστηρίζει ότι για την προστασία τους απαιτείται αποτελεσματική αποτροπή και εισηγείται η τουρκική στρατηγική σκέψη να συνυπολογίζει την ικανότητα «ασύμμετρης απάντησης» ως εξισορροπητικό και αποτρεπτικό παράγοντα.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της υπόθεσης.
Στο ίδιο κείμενο προηγείται η καταγραφή των:
απομακρυσμένων νησιών, γραμμών ανεφοδιασμού, ενεργειακών διασυνδέσεων, υποθαλάσσιων καλωδίων, λιμανιών και ενεργειακών συστημάτων
και ακολουθεί η εισήγηση για:
«ασύμμετρη απάντηση».
Μπορεί το άρθρο του Eslen είναι δημόσια στρατηγική τοποθέτηση ενός απόστρατου υποστράτηγου και όχι επίσημο έγγραφο του τουρκικού υπουργείου Άμυνας, αυτό όμως δεν αναιρεί τη σοβαρότητα του γεγονότος ότι ένας πρώην ανώτατος Τούρκος αξιωματικός προσδιορίζει δημοσίως κατηγορίες ελληνικών υποδομών ως στρατηγικές ευαισθησίες και τις συνδέει με την έννοια της ασύμμετρης αποτροπής.
Και το «εσωτερικό μέτωπο» στην τουρκική ανάλυση
Το άρθρο έχει μία ακόμη διάσταση.
Ο Eslen εντάσσει στις δυνητικές ελληνικές «ευαισθησίες» και ζητήματα που αφορούν το εσωτερικό κοινωνικό πεδίο, αναφερόμενος σε μειονότητες και μετανάστες και στη δυνατότητα πρόκλησης κοινωνικών αναταράξεων.
Έτσι, η λογική του δεν περιορίζεται σε στρατιωτικούς στόχους.
Αφορά ταυτόχρονα φυσικές υποδομές, ψηφιακά συστήματα, επικοινωνίες, ενέργεια, εφοδιασμό και κοινωνική συνοχή.
Πρόκειται για την κλασική διεύρυνση του πεδίου αντιπαράθεσης που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες υβριδικές στρατηγικές.
Το Αγαθονήσι δείχνει πόσο έχει αλλάξει το πεδίο
Και εδώ τα δύο τουρκικά δημοσιεύματα συναντώνται.
Στην περίπτωση του Αγαθονησίου, το τουρκικό μέσο δεν χρειάστηκε κατασκοπευτικό αεροσκάφος ούτε πρόσβαση σε διαβαθμισμένες πληροφορίες για να ισχυριστεί ότι αποκάλυψε στρατιωτικές εγκαταστάσεις.
Χρησιμοποίησε δημόσιες φωτογραφίες της επίσκεψης του Έλληνα πρωθυπουργού, στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος και εμπορικά διαθέσιμες δορυφορικές εικόνες.
Το μήνυμα που επιχείρησε να εκπέμψει η GZT ήταν ουσιαστικά: «σας παρακολουθούμε και γνωρίζουμε τι υπάρχει απέναντί μας».
Λίγες ημέρες νωρίτερα, ένας Τούρκος υποστράτηγος είχε ήδη δημοσιεύσει μια θεωρητική χαρτογράφηση των ελληνικών «στρατηγικών ευαισθησιών».
Το ένα δεν αποδεικνύεται ότι αποτελεί συνέχεια ή εφαρμογή του άλλου.
Η παράλληλη ανάγνωσή τους, όμως, είναι αποκαλυπτική για το περιβάλλον ασφαλείας που διαμορφώνεται.
Στη μία περίπτωση έχουμε συλλογή και ανάλυση ανοικτών πληροφοριών για συγκεκριμένη ελληνική στρατιωτική εγκατάσταση σε ακριτικό νησί.
Στην άλλη έχουμε δημόσια στρατηγική ανάλυση ενός απόστρατου ανώτατου Τούρκου αξιωματικού για τις υποδομές και τα σημεία στα οποία θεωρεί ότι η Ελλάδα παρουσιάζει ευαισθησίες.
Από το φυλάκιο στο καλώδιο
Αυτό είναι ίσως και το σημαντικότερο συμπέρασμα.
Η άμυνα των ακριτικών νησιών δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με τους όρους του 20ού αιώνα.
Το φυλάκιο και τα οπλικά συστήματα παραμένουν κρίσιμα. Το ίδιο κρίσιμα όμως γίνονται πλέον:
το υποθαλάσσιο καλώδιο, η ηλεκτροδότηση, το δίκτυο επικοινωνιών, το λιμάνι, η εφοδιαστική αλυσίδα, το πληροφοριακό σύστημα και η προστασία των δημόσια διαθέσιμων πληροφοριών.
Το Αγαθονήσι αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση.
Η επίσκεψη Μητσοτάκη είχε σαφή συμβολισμό ελληνικής κυριαρχίας και παρουσίας σε ένα μικρό ακριτικό νησί απέναντι από τις τουρκικές ακτές. Η κυβέρνηση είχε συνδέσει μάλιστα την περιοδεία με την ανάπτυξη των ακριτικών νησιών, τις υποδομές τους, αλλά και την ασφάλεια και αποτρεπτική ικανότητα των Ενόπλων Δυνάμεων.
Η τουρκική αντίδραση έδειξε την άλλη πλευρά αυτής της πραγματικότητας: ακόμη και το επικοινωνιακό υλικό μιας επίσημης επίσκεψης μπορεί να μετατραπεί σε πρώτη ύλη πληροφοριών.
Και η ανάλυση Eslen προσθέτει τώρα μία ακόμη προειδοποίηση: στη σύγχρονη αντιπαράθεση, στόχος της στρατηγικής παρατήρησης δεν είναι μόνο η στρατιωτική μονάδα. Είναι ολόκληρο το σύστημα που κρατά ένα νησί και μια χώρα λειτουργικά.
Ένα προειδοποιητικό σήμα για την Αθήνα
Η Αθήνα δεν έχει λόγο να μετατρέψει ένα άρθρο γνώμης ενός απόστρατου αξιωματικού σε επίσημο τουρκικό πολεμικό σχέδιο.
Θα ήταν όμως εξίσου λάθος να αγνοήσει τη συλλογιστική που αποτυπώνεται σε αυτό.
Μέσα σε διάστημα λίγων ημερών, από την Τουρκία προέκυψαν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Το πρώτο έδειξε πώς μπορούν να συλλεχθούν πληροφορίες για ένα ελληνικό φυλάκιο με σύγχρονες μεθόδους OSINT.
Το δεύτερο κατέγραψε δημόσια ποιες κατηγορίες ελληνικών υποδομών θεωρούνται από έναν πρώην ανώτατο Τούρκο αξιωματικό στρατηγικά ευαίσθητες και πώς η «ασύμμετρη απάντηση» μπορεί, κατά την άποψή του, να ενταχθεί στην τουρκική αποτροπή.
Από το Αγαθονήσι μέχρι τα ελληνικά λιμάνια και από τα υποθαλάσσια καλώδια μέχρι τα ενεργειακά δίκτυα, η εικόνα δείχνει κάτι πολύ μεγαλύτερο:
Η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση δεν αφορά πλέον μόνο το ποιος διαθέτει περισσότερα πλοία, αεροσκάφη και πυραύλους. Αφορά επίσης ποιος γνωρίζει καλύτερα τον αντίπαλο, ποιος προστατεύει αποτελεσματικότερα τις κρίσιμες υποδομές του και ποιος μπορεί να διατηρήσει τη χώρα και τα ακριτικά νησιά λειτουργικά ακόμη και μέσα σε συνθήκες υβριδικής πίεσης.