Υπάρχουν μύθοι που χάνονται με το πέρασμα των αιώνων. Και υπάρχουν άλλοι που αρνούνται να πεθάνουν.
Του Χρήστου Κωνσταντινίδη
Ένας από τους ισχυρότερους θρύλους της Ρωμιοσύνης αφορά όσα βρίσκονται κάτω από την Αγιά Σοφιά.
Επί αιώνες, οι Ρωμιοί μετέφεραν από γενιά σε γενιά ιστορίες για κρυφές στοές, υπόγεια περάσματα και χώρους που παρέμεναν απρόσιτοι κάτω από τη Μεγάλη Εκκλησία.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι πίσω από τουλάχιστον ένα μέρος αυτής της παράδοσης υπάρχει μια πραγματική βάση! Κάτω και γύρω από την Αγία Σοφία πράγματι υπάρχουν υπόγειοι χώροι, δεξαμενές, αγωγοί και περάσματα. Η Κωνσταντινούπολη άλλωστε διέθετε ένα εξαιρετικά σύνθετο υπόγειο υδραυλικό σύστημα από δεξαμενές και κανάλια. Αυτοί οι δαιδαλώδεις υπόγειοι διάδρομοι εξυπηρετούσαν όμως και τα πρωτόκολα ασφάλειας γύρω από την προστασία των Αυτοκρατόρων, των οποίων η παρουσία των οποίων κάθε Κυριακή στον ναό-σύμβολο της Ορθοδοξία αποτελούσε μέρος της παράδοσης.
Και τώρα έρχεται η ίδια η Τουρκία να στρέψει τους προβολείς σε αυτόν τον υπόγειο κόσμο.
Οι Τούρκοι μιλούν για διαδρομές έως 9 χιλιομέτρων
Ο Τούρκος υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού Μεχμέτ Νουρί Ερσόι αποκάλυψε ότι πραγματοποιούνται εργασίες καθαρισμού και αποκατάστασης στα προσβάσιμα υπόγεια τμήματα της Αγίας Σοφίας.
Σύμφωνα με όσα δήλωσε, γίνεται λόγος για υπόγειες διαδρομές που μπορεί να φτάνουν συνολικά έως και τα εννέα χιλιόμετρα, αν και μετά από ορισμένα σημεία υπάρχουν καταρρεύσεις και περιοχές στις οποίες σήμερα δεν είναι δυνατή η πρόσβαση.
Το σημαντικότερο είναι ότι η Άγκυρα εξετάζει, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, να ανοίξει για το κοινό όσα τμήματα κριθούν κατάλληλα και ασφαλή.
Και κάπου εδώ η ιστορία συναντά τον θρύλο.
Η «Κλειστή Πύλη»
Μία από τις παλαιότερες παραδόσεις που συνδέονται με την Αγία Σοφία μιλά για μια μυστηριώδη «Κλειστή Πύλη».
Σύμφωνα με παραδόσεις που έχουν καταγραφεί τόσο σε ελληνικές όσο και σε τουρκικές αφηγήσεις, στο νότιο τμήμα του μνημείου υπάρχει στενός διάδρομος που οδηγεί σε μια παλιά, κλειστή πύλη.
Ο θρύλος τη συνδέει απευθείας με τις τελευταίες δραματικές ώρες της Κωνσταντινούπολης το 1453.
Όταν οι Οθωμανοί εισέβαλαν στην Αγία Σοφία, σύμφωνα με την παράδοση, ο ιερέας –σε άλλες παραλλαγές ο Πατριάρχης με τη συνοδεία του– που τελούσε τη Θεία Λειτουργία δεν συνελήφθη.
Χάθηκε.
Πέρασε μέσα από μια πόρτα και ο τοίχος έκλεισε πίσω του.
Η παράδοση για την «Κλειστή Πύλη» αναφέρει ότι ο κρυμμένος ιερέας παραμένει εκεί, περιμένοντας την ημέρα κατά την οποία θα μπορέσει να επιστρέψει στον ναό και να συνεχίσει τη Θεία Λειτουργία από το σημείο ακριβώς όπου διακόπηκε.
«Όταν ανοίξει η Πύλη…»
Εδώ βρίσκεται και το πλέον συμβολικό κομμάτι του θρύλου.
Η λαϊκή παράδοση συνέδεσε την επανεμφάνιση του ιερέα με την αποκατάσταση της χριστιανικής λατρείας στην Αγία Σοφία και, σε ευρύτερες ελληνικές παραλλαγές των θρύλων της Άλωσης, με την επιστροφή της Κωνσταντινούπολης σε ελληνικά χέρια.
Σε καταγεγραμμένη παραλλαγή της παράδοσης για την «Κλειστή Πύλη», όταν αυτή ανοίξει θα ακουστούν ξανά μέσα στη Μεγάλη Εκκλησία οι ελληνορθόδοξες ψαλμωδίες.
Πρόκειται ασφαλώς για λαϊκή παράδοση και όχι για ιστορική προφητεία που μπορεί να επαληθευτεί επιστημονικά. Όμως η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στο ότι επέζησε επί σχεδόν έξι αιώνες.
Ο παπάς που δεν τελείωσε ποτέ τη Λειτουργία
Η ελληνική εκδοχή του θρύλου είναι ακόμη πιο χαρακτηριστική.
Όταν οι Οθωμανοί μπήκαν στην Αγία Σοφία, ο ιερέας που λειτουργούσε πήρε τα Άγια και κατευθύνθηκε προς το Ιερό. Μια πόρτα ή άνοιγμα στον τοίχο παρουσιάστηκε μπροστά του, εκείνος πέρασε μέσα και ο τοίχος έκλεισε.
Ο παπάς, σύμφωνα με τον θρύλο, δεν ολοκλήρωσε ποτέ τη Θεία Λειτουργία.
Θα επιστρέψει για να την ολοκληρώσει όταν η Αγία Σοφία γίνει ξανά χριστιανικός ναός. Η συγκεκριμένη παράδοση έχει καταγραφεί επανειλημμένα στις αφηγήσεις γύρω από την Άλωση και την Αγία Σοφία.
Τα κειμήλια που κρύφτηκαν κάτω από τον ναό
Υπάρχει και δεύτερος μεγάλος κύκλος θρύλων.
Λίγο πριν από την Άλωση, ιερείς φέρονται να μετέφεραν ιερά σκεύη, εικόνες και βυζαντινά κειμήλια σε κρύπτες και υπόγειους χώρους της Αγίας Σοφίας, προκειμένου να μην πέσουν στα χέρια των κατακτητών.
Δεν υπάρχουν επαρκή ιστορικά στοιχεία που να αποδεικνύουν την ιστορία αυτή. Ωστόσο, η παράδοση περί κρυμμένων κειμηλίων κάτω από τον ναό είναι παλιά και έχει καταγραφεί μαζί με τους υπόλοιπους θρύλους του μνημείου.
Και ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς
Δίπλα στους θρύλους της Αγίας Σοφίας στέκεται αναπόφευκτα ο μεγαλύτερος ελληνικός θρύλος της Άλωσης: ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς.
Η λαϊκή παράδοση αρνήθηκε ουσιαστικά να δεχθεί ότι ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος χάθηκε οριστικά στις 29 Μαΐου 1453.
Ο τελευταίος αυτοκράτορας «μαρμάρωσε» και περιμένει να ξυπνήσει όταν έρθει η ώρα. Διαφορετικές παραλλαγές τοποθετούν την ιστορία σε διαφορετικά σημεία και τη συνδέουν γενικότερα με την επιστροφή στην Πόλη.
Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς και ο κρυμμένος παπάς της Αγιάς Σοφιάς έγιναν έτσι δύο όψεις της ίδιας λαϊκής προσδοκίας: ο αυτοκράτορας περιμένει να επιστρέψει και ο ιερέας περιμένει να τελειώσει τη Λειτουργία του.
Σημειωτέον, ότι πίσω από τους μύθους και τους θρύλους υπάρχουν συμβολισμοί, πολλές φορές ακατανόητοι. Και για αυτό το ακατανόητο της ιστορίας, να προσθέσουμε, ότι κατά κάποιον τρόπο ο “Μαρμαρωμένος Βασιλιάς” ξύπνησε! Τον Δεκέμβριο του 2024, η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως μια εξαιρετικά σημαντική ανακάλυψη στο Καθολικό της Ιεράς Μονής Παμμεγίστων Ταξιαρχών Αιγιαλείας, κοντά στο Αίγιο. Η αρχαιολόγος Δρ. Αναστασία Κουμούση εντόπισε μια σπάνια και μοναδική τοιχογραφία-προσωπογραφία του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου, ο οποίος έχει μείνει στην ελληνική λαϊκή παράδοση ως ο θρυλικός «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς».
Ο θρύλος και η πραγματικότητα
Οι σημερινές έρευνες δεν αποδεικνύουν ότι υπάρχει κρυμμένος ιερέας, ούτε φυσικά ότι κάποια πύλη συνδέεται με προφητεία για το μέλλον της Κωνσταντινούπολης.
Επιβεβαιώνουν όμως κάτι πολύ σημαντικότερο για την ιστορική αφετηρία αυτών των αφηγήσεων:
Ο υπόγειος κόσμος της Αγίας Σοφίας δεν είναι αποκύημα της φαντασίας. Υπάρχει.
Η ίδια η Κωνσταντινούπολη είναι γεμάτη δεξαμενές, αγωγούς και υπόγειες κατασκευές διαφορετικών εποχών. Ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα περιηγητές κατέγραφαν ότι η Πόλη ήταν γεμάτη ιστορίες για μυστικά περάσματα προς την Αγία Σοφία, επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι πολλά από αυτά μπορούσαν να εξηγηθούν από το τεράστιο βυζαντινό σύστημα ύδρευσης και δεξαμενών.
Δεν έχει, αντίθετα, αποδειχθεί η δημοφιλής εικόνα ενός ενιαίου μυστικού δικτύου που συνέδεε όλα τα μεγάλα μνημεία της βυζαντινής πρωτεύουσας. Οι αρχαιολογικές ενδείξεις δείχνουν μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα από αυτήν του θρύλου.
Και ακριβώς γι’ αυτό η απόφαση να εξερευνηθούν, να καθαριστούν και ενδεχομένως να ανοίξουν στο κοινό οι υπόγειοι χώροι αποκτά ξεχωριστό ενδιαφέρον.
Γιατί για πρώτη φορά ίσως μπορέσουμε να δούμε συστηματικά τι πραγματικά βρίσκεται πίσω από τις ιστορίες που ο Ελληνισμός κουβαλά από το 1453.
Οι στοές υπάρχουν.
Οι υπόγειοι χώροι υπάρχουν.
Οι έρευνες συνεχίζονται.
Όσο για την «Κλειστή Πύλη», τον κρυμμένο παπά και την παλιά υπόσχεση ότι κάποτε η διακοπείσα Λειτουργία θα συνεχιστεί;
Εκεί αρχίζει ο θρύλος.
Και ο θρύλος της Αγιάς Σοφιάς, σχεδόν έξι αιώνες μετά την Άλωση, παραμένει ζωντανός.
