Με μια ομιλία βαθιά ιστορική, συγκινησιακά φορτισμένη και πολιτικά αιχμηρή, ο Σάββας Καλεντερίδης μίλησε στην Κω, στην εκδήλωση με τίτλο «Πατρίδα στην Καρδιά», για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και συνολικά για τη μοίρα του ελληνισμού της Ανατολής.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με τη συνδιοργάνωση του Συλλόγου Ποντίων Κω «Ο Ξενιτέας», της Ιεράς Μητροπόλεως Κω και Νισύρου και της Αστικής Εταιρείας «Ιπποκράτης», σε ένα νησί που, όπως υπενθύμισε ο ομιλητής, έχει βαθιές ρίζες στην αρχαία δωρική παρουσία και στη μεγάλη ιστορική συνέχεια του ελληνισμού.
Ο Σάββας Καλεντερίδης ξεκίνησε με προσωπική αναφορά στη συγκίνησή του, όταν ο Μητροπολίτης του έδειξε ότι το ποιμαντορικό του σκήπτρο προέρχεται από την Παναγία Σουμελά του Πόντου. Η στιγμή αυτή λειτούργησε ως συμβολική γέφυρα ανάμεσα στον Πόντο, την Κω και τη συλλογική μνήμη του ελληνισμού.
Στον πυρήνα της ομιλίας του βρέθηκε η ιστορική διαδρομή των Ελλήνων της Ανατολίας. Ο Καλεντερίδης παρουσίασε την παρουσία του ελληνισμού από τους αρχαίους αποικισμούς στις μικρασιατικές ακτές και τον Εύξεινο Πόντο, υπογραμμίζοντας ότι οι Έλληνες δεν πήγαν εκεί με τα όπλα, αλλά με το εμπόριο, τον πολιτισμό, την παιδεία και τη συνύπαρξη με τους άλλους λαούς της περιοχής.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην άνθηση των ελληνικών κοινοτήτων στην Ανατολία, στις εκκλησίες, στα σχολεία, στα μοναστήρια, στην οικονομική δραστηριότητα και στον πολιτισμό που αναπτύχθηκε επί αιώνες. Όπως τόνισε, αυτός ο κόσμος δεν ήταν περιφερειακός ή τυχαίος. Ήταν ένας ζωντανός, οργανωμένος και δημιουργικός ελληνισμός, που αποτέλεσε βασικό κομμάτι της ιστορικής ταυτότητας του έθνους.
Στη συνέχεια, ο ομιλητής πέρασε στις βαθύτερες αιτίες της Γενοκτονίας. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οικονομική άνοδος των χριστιανικών πληθυσμών, η χρεοκοπία της οθωμανικής διοίκησης και η εμφάνιση του κινήματος των Νεοτούρκων διαμόρφωσαν το έδαφος για το σχέδιο εξόντωσης.
Ο Καλεντερίδης υποστήριξε ότι οι Νεότουρκοι, οι οποίοι αρχικά εμφανίστηκαν ως μεταρρυθμιστές και κέρδισαν ακόμη και την εμπιστοσύνη χριστιανικών πληθυσμών, είχαν στην πραγματικότητα έναν διαφορετικό στόχο: τη δημιουργία ενός κράτους στην Ανατολία χωρίς χριστιανούς και την αρπαγή του πλούτου που είχαν δημιουργήσει οι ελληνικές, αρμενικές και ασσυριακές κοινότητες.
Στο σημείο αυτό, η ομιλία έγινε ιδιαίτερα αιχμηρή. Ο Σάββας Καλεντερίδης τόνισε ότι η Γενοκτονία δεν υπήρξε ένα τυχαίο ξέσπασμα βίας, ούτε προϊόν στιγμιαίων αντιποίνων. Κατά την ανάλυσή του, σχεδιάστηκε με ψυχρότητα από τους Νεότουρκους και εφαρμόστηκε σταδιακά, σε τρεις φάσεις: από το 1913 έως την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από τον πόλεμο έως την Ανακωχή του Μούδρου το 1918 και από το 1918 έως το 1922-23, με πρωταγωνιστικό ρόλο πλέον του Μουσταφά Κεμάλ.
Ιδιαίτερο βάρος έδωσε και στις ευθύνες του ελληνικού κράτους. Ο Καλεντερίδης υπογράμμισε ότι η Ελλάδα δεν κατάφερε να προστατεύσει τους Έλληνες της Ανατολής την ώρα που σφαγιάζονταν, ενώ ο εθνικός διχασμός υπονόμευσε κάθε δυνατότητα σοβαρής εθνικής στρατηγικής. Κατά την εκτίμησή του, η αδυναμία αυτή δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά αποτελεί διαχρονικό μάθημα για τον ελληνισμό.
Συγκλονιστική ήταν η αναφορά του στο πρώτο μνημόσυνο που επιχείρησαν να τελέσουν πρόσφυγες στην Αθήνα το 1924 για τα θύματα της Γενοκτονίας. Όπως ανέφερε, η αστυνομία εισέβαλε στη Μητρόπολη, ανέτρεψε τα κόλλυβα, συνέλαβε τους πρωτεργάτες και τους οδήγησε στο κρατητήριο, με το επιχείρημα ότι θα διαταράσσονταν οι σχέσεις με την Τουρκία.
Για τον Σάββα Καλεντερίδη, αυτή η ιστορία δείχνει ότι το ελληνικό κράτος έστειλε τότε στους πρόσφυγες ένα σκληρό μήνυμα: «Σας απαγορεύουμε να θυμάστε». Η ανάκτηση του δικαιώματος στη μνήμη, όπως είπε, ήρθε δεκαετίες αργότερα, χάρη κυρίως στο ποντιακό κίνημα και στους συλλόγους που πίεσαν το πολιτικό σύστημα μέχρι την αναγνώριση της 19ης Μαΐου ως Ημέρας Μνήμης.
Σημαντικό σημείο της ομιλίας ήταν και η ανάγκη ενιαίας στρατηγικής. Ο Καλεντερίδης τόνισε ότι οι Νεότουρκοι δεν σχεδίασαν «τρεις διαφορετικές γενοκτονίες», αλλά μία γενοκτονία των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολίας. Γι’ αυτό, όπως είπε, οι Έλληνες πρέπει να πάψουν να διασπώνται σε Ποντίους, Μικρασιάτες και Θρακιώτες και να κινηθούν ενιαία, μαζί με Αρμένιους και Ασσυρίους, για τη διεθνή αναγνώριση και δικαίωση.
Ο ομιλητής στάθηκε και στο παράδειγμα της Γερμανίας, υπενθυμίζοντας τη γονυκλισία του Βίλι Μπραντ στο μνημείο του γκέτο της Βαρσοβίας. Όπως είπε, η πράξη αυτή έκοψε το νήμα της ναζιστικής μνήμης μέσα στο γερμανικό κράτος. Αντίστοιχα, υποστήριξε, η Τουρκία δεν έχει κάνει ποτέ την αναγκαία πράξη ιστορικής μετάνοιας για τα εγκλήματα που διέπραξε.
Το τελικό μήνυμα του Σάββα Καλεντερίδη ήταν ξεκάθαρο: οι Έλληνες πρέπει να μάθουν να πορεύονται μαζί με την ιστορία. Να την σέβονται, να τη μελετούν και να την αξιοποιούν ως εργαλείο εθνικής αυτογνωσίας και στρατηγικής. «Η ιστορία όταν τη σέβεσαι σε προστατεύει και σε ανταμείβει. Όταν την αγνοείς, σε εκδικείται», ήταν το νόημα της καταληκτικής του παρέμβασης.
Η εκδήλωση «Πατρίδα στην Καρδιά» στην Κω δεν ήταν απλώς μια επετειακή εκδήλωση για τη 19η Μαΐου. Ήταν μια υπενθύμιση ότι η μνήμη της Γενοκτονίας δεν είναι μουσειακό αντικείμενο. Είναι ζωντανό πολιτικό και εθνικό ζήτημα. Είναι χρέος απέναντι στους νεκρούς, αλλά και ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές.