Οι Δύο Εκ Διαμέτρου Διαφορετικές Ιστορικές Συνιστώσες Μεταξύ της Ελληνικής και της Τουρκικής Πολιτισμικής Συνείδησης
Του Μάριου Αηδονίδη
Έχω κάνει επανειλημμένως αναφορά στην έννοια του πολιτισμικού χάσματος, καθώς αναφέρομαι ακριβώς στο γεγονός ότι οι δύο πόλοι αντίληψης (μεταξύ της ελληνικής και της τουρκικής) αντλούν την οπτική τους από διαφορετικές ιστορικοπολιτισμικές συνιστώσες.
Οι Δύο Κόσμοι Αντίληψης
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η ελληνική αντίληψη – το ελληνικό πνεύμα – η οποία ανατρέχει στο παρελθόν σε θεμελιώδεις προσωπικότητες της Ιστορίας, αντλώντας πληροφορίες περί της ελληνικής πραγματικότητας. Από την αρχαιότητα, με τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και ιστορικούς, από τον Σωκράτη έως τον Αριστοτέλη, τον Ηρόδοτο έως τον Θουκυδίδη, και όλα αυτά μέχρι τη νεότερη ιστορία, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Ρήγας Βελεστινλής. Όλοι εθνικοί – πνευματικοί ευεργέτες μεταξύ πολλών άλλων ο Ιωάννης Καποδίστριας ως ένας αρχιτέκτονας αυτού του οικοδομήματος, διασώστες της ελληνικότητας.
Οι άνθρωποι που πρόσκεινται στον ελληνισμό αντιλαμβάνονται και βιώνουν τον εαυτό τους ως μέρος ενός αδιάσπαστου ιστορικού και πολιτισμικού συνεχούς, του οποίου ο ελληνισμός συνιστά τον θεμελιώδη πυρήνα. Πρόκειται για τον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο μέσα στον οποίο ο ελληνικός πολιτισμός γεννήθηκε και επεκτάθηκε ως πολιτισμική επιρροή, διαμορφώνοντας διαχρονικά την παρουσία του σε ολόκληρη την περιοχή.

Από την άλλη πλευρά βρίσκεται ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ιδρυτής και πρώτος πρόεδρος της σύγχρονης τουρκικής Τζουμχουριέτ (Türkiye Cumhuriyeti), δηλαδή του τουρκικού «αβασίλευτου» πολιτεύματος – και όχι Δημοκρατίας – (↗ Θέμα προσεχούς ανάλυσης: η διάκριση «Cumhuriyet» και Δημοκρατίας, της οποίας εξαίρετος τεκμηριωτής είναι ο κ. Δημήτριος Σταθακόπουλος).
Σύμφωνα με τη σύγχρονη τουρκική εθνική αντίληψη που εδραίωσε ο Μουσταφά Κεμάλ με τη σύσταση του νέου κράτους, οι πληθυσμοί που προέρχονται από τον ευρύτερο αυτοκρατορικό οθωμανικό ιστό και χώρο και συγκροτούν τη σύγχρονη Δημοκρατία της Τουρκίας, παρουσιάζονται ως οι φυσικοί κληρονόμοι αυτού του τόπου.
Αγνοούν, όμως, ότι βρίσκονται στον ιστορικό χώρο των Χετταίων, των Αρμενικών βασιλείων, των Φοινίκων, όπως και των Ιώνων. Μακριά (και οριακά στο πιο απομακρυσμένο σημείο) από τη γεωγραφική κοιτίδα των τουρκογενών φυλών (απόρροια των τουρκικών προελάσεων και κατακτήσεων). Από την πορεία των ιστορικών εξελίξεων και την ενσωμάτωση χαρακτηριστικών, των θεσμών της ελληνιστικής Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (αντίστοιχα απόρροια της ρωμαϊκής κατάκτησης) και στοιχείων του τοπικού πληθυσμού όπως: παραδόσεις, διατροφικές συνήθειες, γνωσιακές και πολιτισμικές αξίες, θεωρούνται μέρος μιας ενιαίας και συνεχιζόμενης ιστορικής διαδρομής που οι Τούρκοι εκλαμβάνουν ως κληρονομιά τους, ίσως και ξεχνώντας πως όλα τα υιοθέτησαν.
Το Σημείο Επαφής και η Σύνθετη Πραγματικότητα των Ταυτοτήτων
Έτσι, ερχόμαστε αντιμέτωποι με αυτούς τους δύο αντίθετους πόλους, ανάμεσα στους οποίους βρίσκονται οι μεικτοί πληθυσμοί, οι διασταυρούμενες πολιτισμικές επιρροές, αλλά και οι φορείς που επιχειρούν να προσεταιριστούν ή να καπηλευτούν αυτές τις επιρροές, εντάσσοντάς τες μονομερώς στη μία ή στην άλλη εθνική αφήγηση.
Αυτός ακριβώς είναι και ο μεγάλος διαχωρισμός. Οι πολίτες που βρίσκονται στο μεταίχμιο διαφορετικών πολιτισμικών επιρροών συχνά έρχονται αντιμέτωποι με σύγχυση ή εσωτερική αντίθεση ως προς τον ίδιο τους τον αυτοπροσδιορισμό:
Από τη μία πλευρά, διακρίνουν ότι μια όμορη χώρα, όπως η Τουρκία, μοιράζεται μαζί τους τους ίδιους θρησκευτικούς δεσμούς, το Ισλάμ, το οποίο αποτέλεσε ένα μεταγενέστερο κλάδο, μέρος των βιβλικών – αβρααμικών θρησκειών, μετά την επέκταση της επιρροής των Αράβων και τη διάδοσή του από τον Μωάμεθ, τον 7ο αιώνα μ.Χ.
Από την άλλη, οι ίδιοι ανήκουν σε μια διακριτή εθνοπολιτισμική κοινότητα, όπως αυτή των Πομάκων, η πολιτισμική και πληθυσμιακή παρουσία της οποίας εκτείνεται πέραν των συνόρων. Μια περιοχή που περιλαμβάνει τμήμα του ελλαδικού κράτους, αλλά και το νότιο τμήμα της βουλγαρικής επικράτειας, η οποία χωρίστηκε με καθαρά γεωγραφικά κριτήρια, χωρίζοντας τα δύο κράτη μεταξύ των φυσικών εμποδίων της οροσειράς της Ροδόπης. Ενώ μετά και από τη διαδικασία ανταλλαγής των πληθυσμών μεταξύ τους (1920–1932), από αυτήν εξαιρέθηκαν οι Πομάκοι αυτού του γεωγραφικού χώρου, καθώς, παρά τη διασυνοριακή αυτή διάσπαση, έμεινε μια ευρύτερη ζώνη πολιτισμικής επαφής και μεικτής πολιτισμικής ταυτότητας, όπου διαφορετικές ιστορικές, γλωσσικές και πολιτισμικές επιρροές διατηρήθηκαν και η ακτίνα τους έμενε να διαπερνά τα de facto σύνορα που καθορίστηκαν από τις Διεθνείς Συνθήκες.
Αντίστοιχα, η κοινότητα των Ρομά αποτελεί επίσης αναπόσπαστο μέρος αυτής της σύνθετης πληθυσμιακής και πολιτισμικής πραγματικότητας. Παράλληλα, υπάρχει και η πληθυσμιακή συνιστώσα χωρίς κάποια άλλη αποκλειστική πολιτισμική ταυτότητα, με αποτέλεσμα να αυτοπροσδιορίζεται ως τουρκική ή τουρκογενής, κάτι που δημιουργεί σύγχυση έως και αμφιλεγόμενα ζητήματα, καθώς αν εξετάσουμε ειδικότερα, ακόμη και εντός της τουρκικής επικράτειας υπάρχουν πολίτες που χωρίζονται σε διαφορετικές εθνοτικές και γλωσσικές ταυτότητες – με χαρακτηριστικότερο τον κουρδικό πληθυσμό, γνωστό και ως τη μεγαλύτερη εθνοτική ομάδα στον κόσμο χωρίς δικό της κράτος («gelê herî mezin ê cîhanê yê bêdewlet»).
Ως έναν βαθμό, το θέμα του αυτοπροσδιορισμού είναι ένα ζήτημα προσωπικής επιλογής και ευχέρειας του καθενός. Η ελληνική θέση, όπως επίσημα διατυπώνεται στη Συνθήκη της Λωζάνης του 1923, είναι πως στη Θράκη αναγνωρίζεται μουσουλμανική θρησκευτική μειονότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ανταποκρίνεται στον τρόπο που εκλαμβάνει ο καθένας την πραγματικότητα, αλλά είναι σίγουρα απολύτως ταυτόσημη με αυτά που αναγράφει η διεθνώς αναγνωρισμένη Συνθήκη. Για τη σύγκριση, η μειονότητα σε Κωνσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο αναφέρεται ως ελληνική, ξεδιαλύνοντας το τοπίο μέσα από άλλους ομόδοξους χριστιανικούς πληθυσμούς και αφηγήματα.
Πολιτικές Εκφράσεις
Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι να παρατηρούμε στην πράξη φαινόμενα που αποτυπώνουν αυτή την ιδεολογική και πολιτισμική μετατόπιση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πρόσφατη επίσκεψη της Τουρκικής Ένωσης Ξάνθης (İskeçe Türk Birliği) στο μαυσωλείο του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ (Anıtkabir) στην Άγκυρα, ως ένδειξη τιμής προς έναν ιστορικό πολιτικό ηγέτη με τον οποίο τα μέλη της επιλέγουν να ταυτιστούν.

Η επίσκεψη αυτή, που πραγματοποιήθηκε στις 16 και 17 Νοεμβρίου 2026, συνοδεύτηκε από επίσημη τελετή κατάθεσης στεφάνου με την επιγραφή «Τουρκική Ένωση Ξάνθης» από τον πρόεδρο της Ένωσης και υπογραφή στο βιβλίο επισκεπτών του μαυσωλείου. Στη σχετική δήλωση της αντιπροσωπείας γίνεται ρητή αναφορά σε «Τούρκους της Δυτικής Θράκης» και στη συνέχιση της κληρονομιάς και των ιδεών του Ατατούρκ.
Αυτό, για όσους είναι λάτρες της Ιστορίας και βαθείς αναγνώστες, μας ξυπνά μνήμες του Εθνικού Όρκου (Misak-ı Millî) που εκφώνησε ο Μουσταφά Κεμάλ στον μακροσκελή λόγο του (Nutuk): σύμφωνα με το Άρθρο 3, το νομικό καθεστώς της Δυτικής Θράκης θα έπρεπε επίσης να καθοριστεί από την ελεύθερη ψήφο των κατοίκων της, ενώ το Άρθρο 5 αναφέρεται στις ελευθερίες των μειονοτήτων εκτός της τουρκικής επικράτειας. Με τις διάφορες αιχμές που αφήνει αυτό, καθώς βρίσκονται σε μια παρωχημένη κατάσταση οι συμφωνίες εκείνης της περιόδου και των τότε πολιτικών αποφάσεων σε σχέση με το σήμερα, και ιδιαίτερα στο σύγχρονο γεωπολιτικό στερέωμα και τις συνεχιζόμενες αλλά και παράλογες διεκδικήσεις της Τουρκίας (↗ Θέμα προσεχούς ανάλυσης: σε ποιες ιστορικές παραλείψεις οφείλονται αυτές οι διεκδικήσεις). Άλλωστε ας μην ξεχνάμε πού γεννήθηκε και πού μεγάλωσε ο Μουσταφά Κεμάλ. Αυτό γίνεται εύκολα αιτία αναθεωρητικών και αλυτρωτικών διεκδικήσεων από μόνο του.
Δεν είναι λίγα τα περιστατικά οργανώσεων και πολιτικών φορέων που προβάλλουν και υιοθετούν συστηματικά το τουρκικό αφήγημα – είτε μέσα από το Κόμμα Ισότητας, Ειρήνης και Φιλίας (ΚΙΕΦ / Dostluk Eşitlik Barış Partisi – DEB), με έντονη πολιτική παρουσία στην Κομοτηνή και την ευρύτερη περιοχή της Θράκης, είτε μέσα από την Τουρκική Ένωση Ξάνθης (İskeçe Türk Birliği), προωθώντας την αντίληψη περί «ενιαίας τουρκικής ταυτότητας» για το σύνολο της μουσουλμανικής μειονότητας, παραβλέποντας τα φαινόμενα που μας οδηγούν ενώπιον τετελεσμένων (↗ Σχετική ιστορική παραπομπή: για όσους είναι γνώστες, η εξέλιξη αυτή ξυπνά μνήμες από την ιστορία της Κύπρου).
Μην ξεχνάμε τι απέγινε η αναγνωρισμένη ελληνική μειονότητα μετά τον μεθοδευμένο σχεδιασμό του τουρκικού κράτους να βάλει έναν πρόθυμο μειονοτικό (εγκάθετο) να διαπράξει μια προβοκάτσια, γεγονός που πυροδότησε τον βάρβαρο ξεριζωμό των Ελλήνων της Πόλης το 1955 και ενόψει του εθνοαπελευθερωτικού αγώνα των Κυπρίων.
Στον αντίποδα αυτής της προσέγγισης, συναντάμε συλλόγους όπως τον Πολιτιστικό Σύλλογο Πομάκων Νομού Ξάνθης [Σύνδεσμος προς επαλήθευση] και το ιστολόγιο της εφημερίδας «Ζαγάλισα» (Zagalisa), οι οποίοι προβάλλουν και διεκδικούν μια διακριτή πομακική πολιτισμική ταυτότητα, με τη δική της αυτόνομη ιστορική και γλωσσική συνέχεια. Ο σύλλογος έχει αναπτύξει πολιτιστικές δράσεις και έχει εκδώσει βιβλία, λεξικά και καταγραφές παραδοσιακών τραγουδιών, ενώ αναδεικνύει την πομακική γλώσσα ως φορέα μνήμης, εθίμων και τοπικής ιστορίας.
Πρόκειται για μια ταυτότητα που δικαιούται να διατηρεί την αυτοτέλειά της, αλλά ούτε και να ολισθαίνει προς την υιοθέτηση και την προσχώρηση στο αφήγημα της άλλης πλευράς, το οποίο επιχειρεί να εδραιώσει τις ιδέες του στο εσωτερικό της εθνικής επικράτειας.

Επίλογος
Αυτή ακριβώς είναι η ουσία του πολιτισμικού χάσματος στη Θράκη: η σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για την ιστορική κληρονομιά, την πολιτισμική συνέχεια και την ταυτότητα των πληθυσμών που κατοικούν στον ίδιο γεωγραφικό χώρο.
Μέσα σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον, το κρίσιμο ζητούμενο δεν είναι η σύγκρουση των διαφορετικών πολιτισμικών στοιχείων, αλλά η κατανόηση και η ειρηνική συμβίωση, όπως και η αποδοχή μιας μεγαλύτερης – επιζήσασας πραγματικότητας: αυτής της αντανάκλασης της έντονης παρουσίας των Μεγάλων Πολιτισμικών Επιρροών που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη πραγματικότητα.
Η ανάδειξη της πομακικής και της ρομανί ιδιαιτερότητας – όπως και αυτής των Αλεβιτών/Μπεκτασήδων, όσο και αυτών με μια αδρή πολιτισμική ταυτότητα, ενός αποτυπώματος, πάντα όμως μέσα στο πλαίσιο της ελληνικής ιθαγένειας και του ευρωπαϊκού κεκτημένου – αποτελεί τη φυσική απάντηση απέναντι στις προσπάθειες αφομοίωσής τους από τον τουρκικό εθνικισμό. Η διατήρηση της γλωσσικής, πολιτισμικής και ιστορικής αυτοτέλειας των κοινοτήτων δεν υπονομεύει την ελληνική πολιτειακή ενότητα· αντίθετα, την εδραιώνει, αποδεικνύοντας ότι η πολυφωνία μπορεί να συνυπάρχει με μια σαφή και ενιαία εθνική ταυτότητα. Άλλωστε αυτό ήταν ο Ελληνισμός, η εδραίωση ιδεών και αξιών.