Η Ορθόδοξη παράδοση της καθ’ημάς Ανατολής προβάλλει διαφορετικό πατερικό πρότυπο.
Γράφει ο Αλέξιος Παναγόπουλος
Η Ορθόδοξη παράδοση διακρίνεται διαχρονικά από το συνοδικό πολίτευμα, το οποίο διαμορφώθηκε μέσα από την εμπειρία των Οικουμενικών Συνόδων και την πατερική παράδοση, ως μας διδάσκει το Κανονικό Δίκαιο. Η εκκλησιαστική και πολιτειακή εξουσία δεν νοείται ως προσωπικό προνόμιο αυθεντίας, αλλά ως ύψιστη διακονία (όστις θέλει πρώτος είναι έστω πάντων διάκονος), με ευθύνη και θυσιαστική προσφορά προς το σώμα των πιστών, του λαού, του Γένους και της κοινωνίας.
Η αυθεντία μέσα στην Πολιτεία και την Ορθοδοξία δεν απορρέει από την απόλυτη βούληση ενός προσώπου, όσο χαρισματικό να είναι αυτό το πρόσωπο, όση γνώση να έχει, όση ευφράδεια λόγου ή δικονομικές ικανότητες εξειδίκευσης, αλλά ασκείται εντός του κοινωνικού πλαισίου της ορθόδοξης συνοδικότητας, της νομο-κανονικής τάξης και της κοινής μεγάλης ευθύνης για τη προσφορά στην κοινωνία, ως διαχειριστές, ως οικονόμοι και διάκονοι Θεού και ανθρώπων. Ως αληθινοί εκπρόσωποι του λαού, γιατί κάθε εξουσία πηγάζει εκ του λαού και υπέρ του λαού κατά το ελληνικό σύνταγμα.
Στη σύγχρονη εποχή, όμως, παρατηρούνται κατά καιρούς φαινόμενα τα οποία όπως και ορισμένοι συγγραφείς μας τα περιγράφουν από παλαιότερα και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, σήμερα όμως με όρους όπως «νεο-παπισμός», «νεο-ηγουμενισμός», «νεο-επισκοπισμός», «νεο-δεσποτισμός», “νεο-οικουμενισμός” κτλ. Οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται ως κριτική περιγραφή αντιλήψεων ή πρακτικών που, κατά την άποψή τους, τείνουν να συγκεντρώνουν υπερβολικά και με κοσμικό φρόνημα ή έντονο φαρισαϊσμό την πολιτειακή ή εκκλησιαστική εξουσία σε ένα πρόσωπο ή αξίωμα. Εκτός από αυτή την τάση, που εμφανίζεται να μεταλλάσσεται επικίνδυνα, να επεκτείνεται και να κυριαρχεί ρουσφετικά μεταλλαγμένη σε διπλωματικό, δικαστικό, πολιτικό επίπεδο, σε πολιτικούς, σε πολιτευτές, σε αξιωματούχους των ειδικών μισθολογικών, σε μία πτωχευμένη χώρα της μη διαφάνειας.
Οι δημοσιογραφικοί όροι αυτοί δεν αποτελούν επίσημους, νομικούς, διοικητικούς, δογματικούς ή κανονικούς όρους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ούτε της Πολιτείας. Ο «νεο-παπισμός» χρησιμοποιείται για να περιγράψει την τάση της υπερσυγκέντρωσης της εκκλησιαστικής εξουσίας, κατά τρόπο που θεωρείται ότι απομακρύνεται από την πατερική αρχή της συνοδικότητας και διαφάνειας. Αντίστοιχα, ο «νεο-ηγουμενισμός» αναφέρεται σε περιπτώσεις όπου η διοίκηση μιας μοναστικής αδελφότητας ενδέχεται να αποκτά υπέρμετρα προσωποκεντρικά χαρακτηριστικά και ο λόγος του γέροντα της μονής να θεωρείται ως αλάθητος και αδιάψευστος, ακόμα και σε θέματα Οικουμενισμού (παρότι ουδείς Άγιος εν ζωή). Ενώ ο όρος «νεο-επισκοπισμός» και ο «νεο-δεσποτισμός» χρησιμοποιούνται για να ασκήσουν κριτική στις αυταρχικές μορφές της αυθαίρετης άσκησης της επισκοπικής διοίκησης. Καθώς επίσης και της πολιτειακής διοίκησης. Όταν και οι δύο εξουσίες εμπνέονται από τα Αντισυνταγματικά πρότυπα της Υποχρεωτικότητας (π.χ. πειραματικών σκευασμάτων, ηλεκτρονικών ταυτοτήτων, κτλ).
Η Ορθόδοξη παράδοση της καθ’ημάς Ανατολής, ωστόσο, προβάλλει διαφορετικό πατερικό πρότυπο. Ο επίσκοπος, ο ηγούμενος και ο κάθε εκκλησιαστικός προϊστάμενος καλούνται να υπηρετούν το ποίμνιο με ταπείνωση, διάκριση και αγάπη. Η εξουσία στην Εκκλησία και την Πολιτεία δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά μέσο της οικοδομής της ενότητας και της πνευματικής προόδου των πιστών κατά τον ιερό Χρυσόστομο, που δυστυχώς εξορίσθηκε τρίς και πέθανε στην εξορία.
Η ιστορία της καθ’ ημάς Ανατολής διδάσκει ότι η ισορροπία μεταξύ νομο-κανονικής τάξης και συνοδικής λειτουργίας υπήρξε πάντοτε καθοριστική για τη διατήρηση της ενότητας της κοινωνίας. Όταν η προσωπική εξουσία γίνεται αλαζονεία και υπερισχύει του συνοδικού πνεύματος, δημιουργούνται οι εντάσεις και δοκιμάζεται η πολιτειακή και εκκλησιαστική κοινωνία, αλλά και όλο το δομικό σύστημα της κοινωνίας, σε έθνη όπως το ελληνικό.
Αντίθετα, όταν η διαφάνεια και συνοδικότητα λειτουργεί ουσιαστικά, ενισχύεται η εμπιστοσύνη των πιστών και η μαρτυρία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στον σύγχρονο κόσμο. Στην εποχή μας, όπου οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν κρίσεις αξιών, η Ορθοδοξία καλείται να αναδείξει το αυθεντικό της ήθος: την ελευθερία εντός της αλήθειας, τη διακονία αντί της κυριαρχίας, τη συνεργασία αντί της προσωπολατρείας και τη συνοδικότητα αντί της συγκεντρωτικής διοίκησης. Αυτή η τάση όταν έχει γνήσια και καθαρά ελατήρια τότε εμπνέει και το πολιτειακό μοντέλο διοίκησης του εθνικού κράτους και χορηγεί επιδόματα από το πρώτο τέκνο, για τη λύση του δημογραφικού, δίχως ξένες επιμιξίες.
Η διαρκής επιστροφή στο προοίμιο του ελληνικού Συντάγματος, στο άρθρο 3 του ελληνικού Συντάγματος δηλ. στην Αγία Γραφή, στους Ιερούς Κανόνες και στην πατερική παράδοση αποτελεί την ασφαλέστερη πολιτειακή εγγύηση ώστε η κοινωνική και εκκλησιαστική ζωή να παραμένει πιστή στην αποστολή της. Η Ορθοδοξία δεν θεμελιώνεται στην απόλυτη εξουσία ενός προσώπου, αλλά στη μυστηριακή ενότητα, στη συμμετοχή του λειτουργικού τυπικού του Σώματος του Χριστού, όπου κάθε διακονία και εξουσία είτε εκκλησιαστική είτε πολιτική και πολιτειακή αποκτά το αληθινό της νόημα και πληρότητα αποστολής σύμφωνα με τον όρκο που κάθε φορά δίνουν, μέσα από την ταπείνωση, τη προσφορά, τη συνοδικότητα και την αληθινή αγάπη. Αλλιώς οι Αντί-χριστοι είναι εδώ παρόντες μέσα από εμάς τους ίδιους, που φέρνουν οι ταλαίπωροι τον Αντί-χριστο ως επίγειο μεσσία τους, κοσμοκράτορα, πλανώντες και πλανώμενοι. Ανατρέποντας κάθε συνταγματική τάξη και διαφάνεια.