Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός
Ένα από τα σημαντικά άρθρα που γράφτηκαν τις τελευταίες μέρες για τις πρόσφατες εξελίξεις με την θεσμοθέτηση των δύο τουρκικών θαλάσσιων πάρκων είναι αυτό του Καθηγητή Διεθνούς Δικαίου, πρώην Αντιπροέδρου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και πρώην υφυπουργού Εξωτερικών Χρήστου Ροζάκη [«Προσκρούουν διττά στο διεθνές δίκαιο», Το ΒΗΜΑ (έντυπη έκδοση), 23/8/26].
Σε κάποιο σημείο της παρέμβασής του ο Καθηγητής αναφέρει τα εξής:
«Με άλλα λόγια, οι ενέργειες της Τουρκίας προσκρούουν διττά στο διεθνές δίκαιο. Τόσο γιατί το διεθνές δίκαιο δεν κάνει δεκτά τα θαλάσσια πάρκα εκτός της αιγιαλίτιδας ζώνης, αφού έχουν συνέπειες για την ελευθερία των θαλασσών, και συνεπώς οι ενέργειές της προσκρούουν στην ύπατη αυτή αρχή του διεθνούς δικαίου, όσο και γιατί, αν arguendo αποτελεί μια θεμιτή ενέργεια για χάρη της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος, προσκρούει στην απαγόρευση μονομερών πράξεων που επιβάλλει το διεθνές δίκαιο».
Θεωρούμε ότι ο ισχυρισμός ότι «το διεθνές δίκαιο δεν κάνει δεκτά τα θαλάσσια πάρκα εκτός της αιγιαλίτιδας ζώνης, αφού έχουν συνέπειες για την ελευθερία των θαλασσών» είναι ανακριβής και τυχόν υιοθέτησή του εγκλωβίζει και αυτοπεριορίζει άνευ λόγου την Ελλάδα ενώ από την άλλη διαθέτει, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, εν δυνάμει κυριαρχικά δικαιώματα πέραν των χωρικών της υδάτων (νόμιμες αξιώσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων).
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το δίκαιο της θάλασσας (UNCLOS) αναγνωρίζει στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) του παράκτιου κράτους δικαιοδοσία σχετικά με την προστασία και διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος (άρθρο 56 §1 στοιχ. β’) και κυριαρχικά δικαιώματα για την εξερεύνηση, εκμετάλλευση, διατήρηση και διαχείριση των φυσικών πόρων (άρθρο 56 §1 στοιχ. α’). Τα άλλα κράτη εξακολουθούν βεβαίως να απολαμβάνουν την ελευθερία ναυσιπλοΐας, υπέρπτησης κ.λπ. κατά το άρθρο 58. Η ουσία πάντως των ρυθμίσεων είναι ότι μία θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή εντός της ΑΟΖ (δηλ. πέραν της αιγιαλίτιδας ζώνης) δεν είναι εξ ορισμού αντίθετη προς την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και μπορεί να θεσπιστεί σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.
Από την ίδια την UNCLOS, λοιπόν, προκύπτει ότι η περιβαλλοντική αρμοδιότητα του παράκτιου κράτους δεν εξαντλείται στα χωρικά του ύδατα αλλά μπορεί να επεκτείνεται μέσα στην οριοθετημένη ΑΟΖ.
Επιπλέον, η αναφορά σε μία γενική «απαγόρευση μονομερών πράξεων που επιβάλλει το διεθνές δίκαιο» είναι εξίσου προβληματική και χρήζει διορθωτικής επισήμανσης. Η μονομερής φύση μιας κρατικής πράξης δεν την καθιστά per se παράνομη. Κατά το διεθνές δίκαιο αξιολογείται εάν το κράτος διαθέτει τη σχετική αρμοδιότητα ή δικαιοδοσία, εάν η πράξη παραβιάζει δικαιώματα τρίτου κράτους, εάν αντιβαίνει σε συγκεκριμένη συμβατική ή εθιμική υποχρέωση και, σε αμφισβητούμενες περιοχές, εάν παρεμποδίζει την τελική διευθέτηση.
Κατά τη γνώμη μας επομένως, οι ισχυρότερες και επαρκέστερα θεμελιωμένες νομικές ενστάσεις απέναντι στα δύο παράνομα «εθνικά θαλάσσια πάρκα» της Τουρκίας δεν είναι ότι είναι χωροθετημένα πέραν των χωρικών υδάτων της Τουρκίας ούτε ότι θεσπίστηκαν μονομερώς.
Η πληρέστερη και ακριβέστερη νομική θέση είναι ότι η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος αποτελεί θεμιτό και επιβεβλημένο σκοπό του διεθνούς δικαίου, δεν μπορεί όμως να εργαλειοποιηθεί για την παραγνώριση των υφιστάμενων (υφαλοκρηπίδα) και δυνητικών (ΑΟΖ) κυριαρχικών δικαιωμάτων άλλου παράκτιου κράτους (εν προκειμένω της Ελλάδας).
Με άλλα λόγια, η νομιμότητα ενός θαλάσσιου πάρκου δεν κρίνεται από το αν βρίσκεται πέραν των χωρικών υδάτων ούτε από το αν η σχετική πράξη είναι μονομερής, αλλά από το εάν το κράτος που το θεσπίζει διαθέτει την απαιτούμενη δικαιοδοσία και εάν η άσκησή της είναι συμβατή με την υποχρέωση προσήκουσας μέριμνας για τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών.
Πέραν αυτών, ο Καθηγητής Χρήστος Ροζάκης ισχυρίζεται ότι η UNCLOS προβλέπει τη συνεργασία των κρατών για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Πράγματι το άρθρο 197 επιβάλλει μια παγκόσμια και περιφερειακή συνεργασία, ενώ το άρθρο 123 προβλέπει μια ιδιαίτερη συνεργασία στις κλειστές και ημίκλειστες θάλασσες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε περιβαλλοντικό μέτρο πέραν των χωρικών υδάτων απαιτεί προηγούμενη συναίνεση των γειτόνων. Όπως προαναφέρθηκε, εντός της δικής του νόμιμα οριοθετημένης ΑΟΖ ένα παράκτιο κράτος διαθέτει αυτοτελή περιβαλλοντική δικαιοδοσία βάσει άρθρου 56 της UNCLOS.
Όλα τα ανωτέρω έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, δεδομένου ότι τα ελληνικά νησιά διαθέτουν εν δυνάμει ΑΟΖ (απαιτείται ανακήρυξη και οριοθέτηση) και υφαλοκρηπίδα (υφίσταται ipso facto και ab initio) σύμφωνα με το άρθρο 121§2 της UNCLOS. Η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να ανακηρύξει μονομερώς την ΑΟΖ. Η ανακήρυξη αυτή, όμως, δεν ισοδυναμεί με μονομερή οριοθέτηση έναντι κρατών με επικαλυπτόμενες αξιώσεις.
Τυχόν υιοθέτηση της γενικής θέσης ότι το διεθνές δίκαιο δεν επιτρέπει τη δημιουργία θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών πέραν της αιγιαλίτιδας ζώνης θα οδηγούσε, κατά τη γνώμη μας, σε αδικαιολόγητο προληπτικό αυτοπεριορισμό στην άσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων και της δικαιοδοσίας της Ελλάδας την ώρα που το ίδιο το δίκαιο της θάλασσας με εναργή τρόπο τα προβλέπει.