Σε μια περίοδο όπου η ελληνική κοινή γνώμη και η κυβέρνηση παρακολουθούσαν τις ελληνοτουρκικές σχέσεις υπό το πρίσμα μιας σχετικής νηφαλιότητας, η Άγκυρα προχωρά σε μια πρωτοφανή θεσμική κλιμάκωση που ανατρέπει τα μέχρι τώρα δεδομένα. Η Τουρκία επιχειρεί πλέον να μετατρέψει το ιδεολόγημα της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε εσωτερικό νόμο του κράτους, προσπαθώντας να κατοχυρώσει νομικά τις παράνομες και ανεδαφικές διεκδικήσεις της στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα εξαιρετικά επικίνδυνο πλαίσιο: κάθε φορά που η Ελλάδα θα ασκεί τα κυριαρχικά της δικαιώματα βάσει του Διεθνούς Δικαίου, η Τουρκία θα παρεμβαίνει επικαλούμενη τη δική της εσωτερική νομοθεσία.
Στο πλαίσιο αυτό, κορυφαίοι αναλυτές, διπλωμάτες και στρατιωτικοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, αναλύοντας τις παρασκηνιακές κινήσεις, τα στρατηγικά λάθη της Αθήνας και τις άμεσες ενέργειες που απαιτούνται στο πεδίο και τη διπλωματία.
Το Νομικό Τέκνασμα της Άγκυρας και η Θεωρία των Νησιών
Η νέα στρατηγική της Τουρκίας βασίζεται στη θεωρία ότι τα νησιά του Αιγαίου δεν διαθέτουν υφαλοκρηπίδα ή Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), αναγνωρίζοντας ελληνική κυριαρχία μόνο εντός των έξι ναυτικών μιλίων. Ανατολικά του 32ου μεσημβρινού, η Άγκυρα επιδιώκει να επιβάλει τη δική της θαλάσσια επικράτεια, πράγμα που σημαίνει πως οποιοσδήποτε πλέει εκτός των ελληνικών χωρικών υδάτων θα υπάγεται θεωρητικά στη δική της δικαιοδοσία.
Η μέθοδος αυτή, γνωστή στη διεθνή ορολογία ως creeping jurisdiction (σταδιακή επέκταση δικαιοδοσίας), εφαρμόζεται ήδη ύπουλα μέσω της τουρκικής ακτοφυλακής, στην οποία έχει δοθεί η δυνατότητα να επιχειρεί μέχρι τη μέση του Αιγαίου για ζητήματα έρευνας και διάσωσης. Στόχος της Τουρκίας είναι η ψήφιση αυτού του νόμου να έχει ολοκληρωθεί πριν από την κρίσιμη Σύνοδο του ΝΑΤΟ, ώστε να προσέλθει στις συνομιλίες έχοντας ήδη δημιουργήσει ένα ισχυρό τετελεσμένο.
Η Διαφωνία για τα 12 Μίλια και το «Σύνδρομο του Ικέτη»
Στον διπλωματικό διάλογο έχει πέσει η πρόταση για μια «καθρεφτισμένη» απάντηση: να επεκτείνει η Ελλάδα τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια, αλλά να εξαρτήσει την εφαρμογή της απόφασης από μελλοντικό προεδρικό διάταγμα, ακολουθώντας το πρότυπο της Τουρκίας.
Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή συναντά τη σφοδρή αντίδραση έμπειρων διπλωματών. Η προσπάθεια να «κατανικήσουμε» την Τουρκία προσαρμόζοντας τη δική μας έννομη τάξη στα δικά της μέτρα θεωρείται εγγενώς ελαττωματική. Αντί η Αθήνα να προσπαθεί να ψυχολογήσει την Άγκυρα, οφείλει να την αναγκάσει να προσαρμοστεί εκείνη στις ελληνικές αποφάσεις.
Η μη άσκηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων έχει αφήσει ένα επικίνδυνο νομικό κενό, το οποίο εκμεταλλεύεται η τουρκική πλευρά. Η ελληνική εξωτερική πολιτική συχνά επικρίνεται ότι εγκλωβίζεται σε έναν ρόλο «επαίτη συμπόνειας και επιείκειας» από τρίτες χώρες. Όταν Έλληνες διπλωμάτες μεταφέρουν τις ελληνοτουρκικές διαφορές σε ξένους συμμάχους, εκείνοι συχνά αντιμετωπίζουν το ζήτημα με ευγενική αδιαφορία, ρωτώντας στο τέλος: «Εμείς γιατί πρέπει να τα ξέρουμε αυτά, εσείς τι σκοπεύετε να κάνετε;».
Οι Τούρκοι διπλωμάτες δεν επαναπαύονται. Κάνουν στοχευμένες, άβολες ερωτήσεις σε δημοσιογράφους και ακαδημαϊκούς στην Αθήνα, έχοντας σχηματίσει την πεποίθηση ότι ένα μεγάλο, διακομματικό κομμάτι του ελληνικού πολιτικού κατεστημένου είναι πρόθυμο να συζητήσει τις απαιτήσεις τους προκειμένου να αποφύγει τη σύγκρουση. Η Άγκυρα δεν επιζητά έναν γενικευμένο πόλεμο, αλλά χρησιμοποιεί την απειλή μιας ελεγχόμενης κλιμάκωσης για να αποκομίσει γεωπολιτικά οφέλη.
Δείγματα Αδυναμίας στο Πεδίο: Η Μετακίνηση των Patriot
Στο στρατιωτικό σκέλος, έντονο προβληματισμό προκαλούν οι πρόσφατες κυβερνητικές αποφάσεις που ερμηνεύονται ως δείγματα υποχωρητικότητας και φοβικών συνδρόμων. Η απόσυρση δύο συστοιχιών αντιαεροπορικών πυραύλων Patriot από την Κάρπαθο –ένα σημείο που αποτελούσε «αγκάθι» για την Τουρκία– θεωρείται στρατηγικό σφάλμα. Αν και υποστηρίζεται ότι τα συστήματα αυτά ήταν ευάλωτα στο συγκεκριμένο περιβάλλον, η χρονική στιγμή της μετακίνησής τους, λίγο πριν από τη σύσκεψη του ΝΑΤΟ, στέλνει λανθασμένα μηνύματα στην απέναντι πλευρά.
Ανάλογες ανησυχίες εκφράζονται και για την αεροπορική κάλυψη της Κύπρου, καθώς η μη μόνιμη εγκατάσταση ελληνικών μαχητικών F-16 στην Πάφο στερεί από τη Λευκωσία μια εγγυημένη αμυντική ομπρέλα, τη στιγμή που η περιοχή φλέγεται από ευρύτερες συγκρούσεις. Η λογική του «δεδομένου συμμάχου» εντός του ΝΑΤΟ αποδεικνύεται αναποτελεσματική. Η συμμαχία δεν πρόκειται να παρέμβει καθοριστικά υπέρ της Ελλάδας· αντίθετα, η Τουρκία έχει αποδείξει ότι μπορεί να μπλοκάρει ολόκληρο τον οργανισμό, όπως έπραξε με την εισδοχή της Φινλανδίας και της Σουηδίας, για να πετύχει τα δικά της ανταλλάγματα.
Οδικός Χάρτης για μια Έξυπνη Ισχύ
Προκειμένου να ανατραπεί η διολίσθηση προς μια κατάσταση μόνιμων υποχωρήσεων, προτείνεται ένας συγκεκριμένος οδικός χάρτης που συνδυάζει τη νομική θωράκιση με την «έξυπνη ισχύ» (smart power).
-
Θεσμοθέτηση Ευθειών Γραμμών Βάσης: Η Ελλάδα πρέπει άμεσα να νομοθετήσει τις γραμμές βάσης. Η κίνηση αυτή θα αυξήσει αυτόματα την εθνική κυριαρχία κατά περίπου 5%, καθώς τα χωρικά ύδατα θα αρχίσουν να μετρούν από νέες, προωθημένες αφετηρίες.
-
Ανακήρυξη ΑΟΖ: Απαιτείται η άμεση ανακήρυξη Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης. Η ανακήρυξη αποτελεί μονομερή πράξη και δεν πρέπει να συγχέεται με την οριοθέτηση· είναι η επίσημη δήλωση προς τη διεθνή κοινότητα για το πού εκτείνονται τα δυνητικά οικονομικά δικαιώματα της χώρας.
-
Δημιουργία Εθνικού Θαλάσσιου Άτλαντα: Προτείνεται η έκδοση ενός επίσημου, συγκεντρωτικού τόμου που θα περιλαμβάνει όλες τις ελληνικές νομικές θέσεις και τα ιστορικά επιχειρήματα. Ο Άτλαντας αυτός πρέπει να διανεμηθεί στον ΟΗΕ, στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO) και σε όλες τις ξένες κυβερνήσεις, ώστε να αποδομηθεί συστηματικά η τουρκική προπαγάνδα.
-
Αξιοποίηση Διεθνών Δικαστηρίων με Στρατηγικά Ερωτήματα: Η Ελλάδα μπορεί να προσφύγει μονομερώς στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, όχι απαραίτητα φωτογραφίζοντας την Τουρκία, αλλά θέτοντας γενικά νομικά ερωτήματα, όπως το δικαίωμα πόντισης καλωδίων σε μη οριοθετημένες ζώνες. Μια θετική γνωμοδότηση θα αποτελέσει ένα πανίσχυρο διπλωματικό όπλο.
-
Ενίσχυση της Ακτοφυλακής και των Νησιωτικών Κοινωνιών: Η αποτροπή κρίνεται επί του πεδίου. Απαιτείται μια ισχυρή, καλά εξοπλισμένη Ακτοφυλακή που θα εφαρμόζει τη δικαιοδοσία της καθημερινά. Παράλληλα, οι κοινωνίες των νησιών του Αιγαίου πρέπει να οργανωθούν και να ενταχθούν σε ένα ευρύτερο αμυντικό πλέγμα (π.χ. εθνοφυλακή), ξεφεύγοντας από το μοντέλο που τους θέλει απλούς «σερβιτόρους και υποδοχείς τουριστών».
Η κατάσταση στο Αιγαίο δεν επιτρέπει άλλους αυτοσχεδιασμούς. Αν η Αθήνα δεν επιδείξει ακαριαία αντανακλαστικά, σταθερή εθνική στρατηγική και πραγματική αποφασιστικότητα πριν από την ψήφιση του τουρκικού νόμου, κινδυνεύει να βρεθεί προ τετελεσμένων γεγονότων που θα επηρεάσουν την ίδια την εδαφική ακεραιότητα της χώρας.