Μια ιστορική απόφαση που εκθέτει την Τουρκία και αποδομεί μια αυθαίρετη πρακτική δεκαετιών εξέδωσε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, δικαιώνοντας δύο κληρικούς του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στους οποίους οι τουρκικές αρχές απαγόρευαν να εκλεγούν στη διοίκηση ελληνορθόδοξων βακουφίων.
Η υπόθεση δεν είναι τυπική. Είναι βαθιά πολιτική, θεσμική και ιστορική. Για χρόνια, η Άγκυρα επικαλούνταν τη Συνθήκη της Λωζάνης για να αποκλείει κληρικούς του Πατριαρχείου από τη διοίκηση των ιδρυμάτων της Ρωμιοσύνης. Το ΕΔΑΔ, όμως, έκρινε ότι αυτή η τουρκική ερμηνεία δεν πατούσε σε καμία σαφή διάταξη νόμου, διατάγματος, εγκυκλίου ή κανονιστικής πράξης.
Με απλά λόγια, η Τουρκία χρησιμοποιούσε τη Λωζάνη όπως τη βόλευε.
Το Δικαστήριο του Στρασβούργου καταδίκασε την Τουρκία για παραβίαση της ελευθερίας θρησκείας και συνείδησης, αλλά και του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι. Πρόκειται για την πρώτη απόφαση του ΕΔΑΔ που διαπιστώνει παραβίαση του άρθρου 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σε βάρος μελών της Ελληνορθόδοξης Κοινότητας της Τουρκίας.
Ο νομικός σύμβουλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Πάρις Ασανάκης, χαρακτήρισε την απόφαση ιστορική, υπογραμμίζοντας ότι καταρρίπτει την εκατονταετή αντίληψη της Γενικής Διεύθυνσης Βακουφίων, σύμφωνα με την οποία δήθεν η Συνθήκη της Λωζάνης απαγόρευε σε μέλη του ελληνορθόδοξου κλήρου να ασκούν διοικητικά καθήκοντα στα ομογενειακά βακούφια.
Η υπόθεση ξεκίνησε πριν από 15 χρόνια. Στα δικαστήρια προσέφυγαν δύο κληρικοί: ο αείμνηστος Γεννάδιος, κατά κόσμον Νικόλαος Μαυράκης, και ο Γεώργιος Κασάπογλου. Ο Γεννάδιος Μαυράκης, όσο ήταν λαϊκός, είχε διατελέσει διευθυντής της Μεγάλης του Γένους Σχολής και συμμετείχε στη διοίκηση του σχετικού βακουφίου. Όταν όμως χειροτονήθηκε ιερέας και εξελέγη ξανά, η τουρκική διοίκηση τον διέγραψε από τον κατάλογο των εκλεγμένων, επικαλούμενη τη γνωστή αυθαίρετη ερμηνεία της Λωζάνης.
Οι προσφυγές αφορούσαν, πέρα από τη Μεγάλη του Γένους Σχολή, και τα βακούφια της Παναγίας Παλαιού Μπάνιου Διπλοκιονίου στο Μπεσίκτας και του ιστορικού ναού Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στα Υψωμαθεία.
Η σημασία της απόφασης ξεπερνά τα δύο πρόσωπα. Αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία αντιμετωπίζει την εναπομείνασα Ρωμιοσύνη της Πόλης. Μια κοινότητα διαρκώς μειούμενη αριθμητικά, που αντί να προστατεύεται, βλέπει διαχρονικά τα ιδρύματά της να ασφυκτιούν μέσα σε διοικητικούς περιορισμούς, αποκλεισμούς και αυθαίρετες ερμηνείες.
Τα βακούφια δεν είναι απλές περιουσίες. Είναι ναοί, σχολεία, νοσοκομεία, εκπαιδευτήρια, οίκοι ευγηρίας. Είναι η θεσμική μνήμη και η ζωντανή παρουσία του Ελληνισμού στην Κωνσταντινούπολη. Γι’ αυτό και η διοίκησή τους δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι ζήτημα επιβίωσης μιας ιστορικής κοινότητας.
Το ΕΔΑΔ τόνισε ότι ενώσεις που υπηρετούν την προστασία της πολιτιστικής, πνευματικής, θρησκευτικής ή μειονοτικής κληρονομιάς παίζουν ουσιαστικό ρόλο σε μια δημοκρατική κοινωνία. Η διατύπωση αυτή είναι καίρια, γιατί χτυπά στην καρδιά της τουρκικής πολιτικής: εκεί όπου η Άγκυρα βλέπει μειονοτικά ιδρύματα ως πρόβλημα ελέγχου, το Στρασβούργο τα βλέπει ως πυλώνα δημοκρατίας και πολυφωνίας.
Η απόφαση ενδέχεται να έχει συνέπειες και για το Βαλουκλί, όπου το βακούφι διαχειρίζεται το ιστορικό μοναστήρι, εκτάσεις, οίκο ευγηρίας και νοσοκομείο. Εκεί δεν έχουν διεξαχθεί εκλογές εδώ και 35 χρόνια, από το 1991. Το γεγονός αυτό δείχνει το μέγεθος της θεσμικής στρέβλωσης.
Η καταδίκη της Τουρκίας δεν διορθώνει από μόνη της έναν αιώνα πιέσεων, αυθαιρεσιών και συρρίκνωσης. Ανοίγει όμως ρήγμα σε ένα καθεστώς διοικητικής ομηρίας που κρατούσε τα ιδρύματα της Ομογένειας υπό συνεχή έλεγχο.
Και το μήνυμα είναι καθαρό: η Λωζάνη δεν μπορεί να χρησιμοποιείται από την Άγκυρα ως εργαλείο περιορισμού της Ρωμιοσύνης. Ούτε η Τουρκία μπορεί να επικαλείται το διεθνές δίκαιο μόνο όταν τη συμφέρει και να το καταπατά όταν αφορά τα δικαιώματα του Οικουμενικού Πατριαρχείου και της Ελληνορθόδοξης Κοινότητας.
Η απόφαση του Στρασβούργου είναι μια θεσμική νίκη του Πατριαρχείου, αλλά και μια ηχηρή υπενθύμιση: η Ρωμιοσύνη της Πόλης μπορεί να έχει συρρικνωθεί αριθμητικά, όμως δεν έχει παραιτηθεί από τα δικαιώματά της.