Σε έναν γεωπολιτικό μαραθώνιο σχεδόν δύο ωρών, η εκπομπή «Καφές της Κυριακής» των «Ανιχνεύσεων», με τον Παντελή Σαββίδη, ένωσε τα μεγάλα μέτωπα της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής: τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα, την προσπάθεια δημιουργίας τετελεσμένων στο Αιγαίο, την αντιπαράθεση Τουρκίας–Ισραήλ στη Συρία, τον οικονομικό στραγγαλισμό του Ιράν και τις εξελίξεις στο Παλαιστινιακό.
Στη συζήτηση συμμετείχαν ο τουρκολόγος Βασίλης Κυρατζόπουλος, ο ιρανολόγος Αλέξης Λεκάκης, ο αναλυτής Θρασύβουλος Ευτυχίδης και, ως προσκεκλημένος, ο αντιστράτηγος ε.α. και πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ Ιωάννης Μπαλτζώης.
Ο τουρκικός χάρτης-παγίδα στο Αιγαίο
Στο επίκεντρο βρέθηκαν τα θαλάσσια πάρκα που ανακοίνωσε η Τουρκία, με τους αναλυτές να υπογραμμίζουν ότι το ζήτημα δεν εξαντλείται στη νομική ακυρότητα των τουρκικών ενεργειών. Όπως τόνισε ο Παντελής Σαββίδης, επικαλούμενος σχετική ανάλυση του καθηγητή Αθανάσιου Πλατιά, μπορεί οι μονομερείς κινήσεις της Άγκυρας να μην παράγουν έννομα αποτελέσματα, παράγουν όμως στρατηγικά αποτελέσματα όταν εφαρμόζονται στο πεδίο και επαναλαμβάνονται μέχρι να αποκτήσουν χαρακτήρα «κανονικότητας».
Ο Θρασύβουλος Ευτυχίδης περιέγραψε την τουρκική πολιτική ως σταθερά αναθεωρητική. Κατά την εκτίμησή του, η Άγκυρα επιδιώκει να εμπεδώσει το αφήγημα ότι τα ελληνικά νησιά δεν διαθέτουν πλήρη επήρεια σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, ώστε το Αιγαίο να αντιμετωπίζεται τελικά ως χώρος που πρέπει να «μοιραστεί στη μέση».
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο πάρκο που απλώνεται γύρω από το Καστελλόριζο. Το πάνελ εκτίμησε ότι η γεωμετρία του τουρκικού χάρτη δεν υπηρετεί μόνο περιβαλλοντικούς σκοπούς, αλλά επιχειρεί να απομονώσει γεωστρατηγικά το ακριτικό νησιωτικό σύμπλεγμα, να παρεμβληθεί μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου και να αμφισβητήσει στην πράξη τη δυνητική ελληνική ΑΟΖ.
Η Τουρκία, όπως επισημάνθηκε, χαρτογραφεί τις διεκδικήσεις της, τις αποστέλλει στον ΟΗΕ και σε διεθνείς οργανισμούς και επιχειρεί να τις εντάξει σταδιακά στη διεθνή συζήτηση. Το κρίσιμο πρόβλημα, σύμφωνα με τους ομιλητές, είναι ότι η ελληνική απάντηση περιορίζεται συχνά στη διαπίστωση ότι οι τουρκικές ενέργειες είναι παράνομες, χωρίς αντίστοιχη κίνηση στο πεδίο.
«Δεν αρκεί να λέμε ότι είναι παράνομα»
Ο Ιωάννης Μπαλτζώης συμφώνησε ότι η νομική καταγγελία, όταν δεν συνοδεύεται από πολιτική βούληση και αποτρεπτική ισχύ, δεν ανατρέπει τα τετελεσμένα. Έφερε ως παραδείγματα το τουρκολιβυκό μνημόνιο και την κατοχή του βόρειου τμήματος της Κύπρου: ενέργειες χωρίς νόμιμο έρεισμα, οι οποίες όμως έχουν παραγάγει βαριά στρατηγικά αποτελέσματα.
Στο τραπέζι τέθηκαν τρεις συγκεκριμένοι άξονες ελληνικής αντίδρασης: χάραξη ευθειών γραμμών βάσης και κλείσιμο των κόλπων όπου το επιτρέπει το Δίκαιο της Θάλασσας, ανακήρυξη ΑΟΖ και επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.
Ο Ευτυχίδης χαρακτήρισε τα 12 ναυτικά μίλια κυριαρχικό δικαίωμα που πρέπει να ασκηθεί, ενώ κατηγόρησε το ελληνικό πολιτικό σύστημα ότι λειτουργεί φοβικά, επιτρέποντας στην Τουρκία να κλιμακώνει χωρίς κόστος.
Ο Μπαλτζώης υποστήριξε ότι η Ελλάδα διαθέτει τις στρατιωτικές δυνατότητες να προστατεύσει τα νησιά της. Αναφέρθηκε στο δόγμα διασποράς μικρών και ευέλικτων αντιπλοϊκών συστημάτων σε νησιά και νησίδες, καθώς και στην αξιοποίηση των Spike NLOS. Κατά την άποψή του, το πλήθος των νησιών δεν αποτελεί μόνο ευπάθεια, αλλά μπορεί να μετατραπεί σε πλέγμα αποτροπής που θα δυσκολεύει αποφασιστικά οποιονδήποτε επιθετικό σχεδιασμό.
Παράλληλα, προειδοποίησε ότι ένας πόλεμος δεν ξεσπά πάντοτε κατόπιν προμελετημένου σχεδίου. Μπορεί να προκύψει από λανθασμένη εκτίμηση ή ατύχημα. Γι’ αυτό, το βασικό μήνυμα της συζήτησης ήταν πως η αποτροπή πρέπει να είναι ορατή και αξιόπιστη πριν δημιουργηθεί η κρίση.
Τουρκία–Ισραήλ: Σύγκρουση συμφερόντων, αλλά όχι αναγκαστικά πόλεμος
Ο Βασίλης Κυρατζόπουλος υποστήριξε ότι, πίσω από τη σκληρή δημόσια ρητορική, Τουρκία και Ισραήλ διατηρούν ουσιαστικές οικονομικές σχέσεις. Επεσήμανε ότι οι εμπορικές ροές συνεχίζονται και εκτίμησε πως καμία από τις δύο πλευρές δεν επιθυμεί σήμερα μια μετωπική σύγκρουση.
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Αλέξης Λεκάκης αναφέρθηκε σε ισραηλινές πληροφορίες περί μυστικών διαύλων επικοινωνίας μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ, με σκοπό την ανταλλαγή μηνυμάτων και την αποφυγή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Το Ισραήλ, όπως σημείωσε, έχει ήδη ανοιχτά μέτωπα και δεν έχει λόγο να προσθέσει έναν πόλεμο με μια χώρα του ΝΑΤΟ που διαθέτει αξιόλογες Ένοπλες Δυνάμεις.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η αντιπαράθεση είναι ανύπαρκτη. Ο Μπαλτζώης εκτίμησε ότι υπάρχει πραγματική σύγκρουση συμφερόντων στη Συρία και στον ανταγωνισμό για περιφερειακή κυριαρχία. Θεώρησε πιθανότερο ένα περιορισμένο πλήγμα ή επεισόδιο από έναν γενικευμένο πόλεμο.
Το κοινό συμπέρασμα ήταν ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να μετατρέπει την ταύτιση συμφερόντων με το Ισραήλ σε προσδοκία σωτηρίας. Όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά, «κανείς δεν θα πολεμήσει για λογαριασμό μας έναν πόλεμο για τα δικά μας συμφέροντα».
Το εσωτερικό μέτωπο της Τουρκίας
Ο Βασίλης Κυρατζόπουλος ανέλυσε και τις διεργασίες στο εσωτερικό της Τουρκίας. Στάθηκε στη διαδικασία προσέγγισης με το κουρδικό στοιχείο, στις τοποθετήσεις του Αμπντουλάχ Οτσαλάν και στις ενδείξεις ανταγωνισμού με τον Σελαχατίν Ντεμιρτάς.
Κατά την εκτίμησή του, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιχειρεί να εξασφαλίσει κουρδική κοινοβουλευτική στήριξη για συνταγματικές αλλαγές που θα του επιτρέψουν να παραμείνει στο πολιτικό παιχνίδι.
Παράλληλα, αναφέρθηκε στη συζήτηση για αλλαγή του εκλογικού νόμου, καθώς οι δημοσκοπικές επιδόσεις του κυβερνώντος κόμματος καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την επίτευξη του 50%+1. Η εξωτερική ένταση, επομένως, δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις ανάγκες πολιτικής επιβίωσης του τουρκικού καθεστώτος.
Ιράν: Οικονομικός πόλεμος και κίνδυνος νέας ανάφλεξης
Εκτενής ήταν η συζήτηση για το Ιράν. Ο Αλέξης Λεκάκης υποστήριξε ότι η κίνηση στα Στενά του Ορμούζ ελέγχεται ουσιαστικά από την Τεχεράνη, με περιορισμένη διέλευση δεξαμενόπλοιων κατόπιν ιρανικής άδειας. Η κατάσταση, όπως σημείωσε, έχει προκαλέσει σοβαρές οικονομικές πιέσεις σε πετρελαιοπαραγωγές χώρες της περιοχής, ιδιαίτερα στο Ιράκ.
Στο εσωτερικό του Ιράν, η οικονομία εμφανίστηκε ως το μεγάλο αδύναμο σημείο: ακρίβεια στα βασικά τρόφιμα, πληθωρισμός, προβλήματα στη βενζίνη και πίεση στο βιοτικό επίπεδο.
Η εκτίμηση που διατυπώθηκε ήταν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να μεταφέρουν την αναμέτρηση από το στρατιωτικό στο οικονομικό πεδίο, πλήττοντας τις ενεργειακές και εφοδιαστικές αλυσίδες που στηρίζουν την ιρανική αμυντική βιομηχανία.
Ο Θρασύβουλος Ευτυχίδης εκτίμησε ότι ο στόχος δεν είναι απλώς η πρόκληση κοινωνικής εξέγερσης, αλλά η στέρηση ενέργειας, πρώτων υλών, ηλεκτρονικών και συστημάτων καθοδήγησης που απαιτούνται για την αναπλήρωση ιρανικών οπλικών συστημάτων.
Παρά ταύτα, η Κίνα, η Ρωσία, η Τουρκία και άλλα περιφερειακά δίκτυα καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο έναν πλήρη αποκλεισμό. Οι αναλυτές συμφώνησαν ότι, εάν η οικονομική πίεση δεν αποδώσει, δεν μπορεί να αποκλειστεί η επιστροφή σε στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Ο Μπαλτζώης αναφέρθηκε και σε ακραία σενάρια κλιμάκωσης που, όπως διευκρίνισε, διακινούνται σε αναλύσεις τρίτων και δεν αποτελούν δική του πρόβλεψη. Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, έχει προειδοποιήσει ότι κράτη της περιοχής που θα συμμετάσχουν στον οικονομικό στραγγαλισμό ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωπα με ιρανικά αντίμετρα.
Παλαιστινιακό: Υποχώρηση της Χαμάς και άνοδος Μπαργούτι
Ο Ιωάννης Μπαλτζώης παρουσίασε στοιχεία δημοσκόπησης του Παλαιστινιακού Κέντρου Πολιτικής και Ερευνών, υπό τον Χαλίλ Σικάκι. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλέστηκε, η υποστήριξη προς τη Χαμάς έχει μειωθεί αισθητά, ενώ μεγάλο μέρος των Παλαιστινίων απορρίπτει τόσο τη Χαμάς όσο και τη Φατάχ ως ικανές να ηγηθούν.
Ως ισχυρότερη προσωπικότητα για τη διαδοχή του Μαχμούντ Αμπάς εμφανίζεται ο φυλακισμένος Μαρουάν Μπαργούτι, ο οποίος, κατά τον Μπαλτζώη, θα μπορούσε να αποτελέσει συνομιλητή με πολιτική νομιμοποίηση στον παλαιστινιακό πληθυσμό.
Παράλληλα, καταγράφηκε ενίσχυση της προτίμησης για διαπραγματεύσεις αντί της συνέχισης του ένοπλου αγώνα.
Το τελικό μήνυμα
Η συζήτηση στις «Ανιχνεύσεις» κατέληξε σε μία σκληρή αλλά καθαρή διαπίστωση: το διεθνές δίκαιο δεν αυτοεφαρμόζεται και οι σύμμαχοι δεν υποκαθιστούν την εθνική στρατηγική.
Η Τουρκία δοκιμάζει τα όρια, παράγει χάρτες, επαναλαμβάνει διεκδικήσεις και μετρά αντιδράσεις. Αν η Ελλάδα αρκεστεί σε ανακοινώσεις, η Άγκυρα θα συνεχίσει να μετατρέπει το παράνομο σε στρατηγική πραγματικότητα.
Το δίλημμα, επομένως, δεν είναι ανάμεσα στην αδράνεια και στον πόλεμο. Είναι ανάμεσα στην έγκαιρη αποτροπή και στην καθυστερημένη αντίδραση, όταν τα τετελεσμένα θα έχουν ήδη παγιωθεί.