Νέα γεωπολιτική διάσταση δίνει η Τουρκία στη συζήτηση για την περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας στη Μέση Ανατολή, με τον Χακάν Φιντάν να συνδέει ευθέως τη συμμετοχή του Ισραήλ σε ένα νέο σχήμα συνεργασίας με την αναγνώριση παλαιστινιακού κράτους στα σύνορα του 1967.
Σε συνέντευξή του στο ιαπωνικό Nikkei Asia, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών υποστήριξε ότι η Άγκυρα δεν απορρίπτει κατ’ αρχήν μια ευρύτερη περιφερειακή πλατφόρμα συνεργασίας, στην οποία θα μπορούσαν να συμμετάσχουν χώρες όπως η Τουρκία, το Πακιστάν, η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος, κράτη του Κόλπου και, υπό προϋποθέσεις, ακόμη και το Ιράν.
Το κρίσιμο σημείο, όμως, είναι το Ισραήλ. Ο Φιντάν ξεκαθάρισε ότι η ένταξή του σε ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να συζητηθεί μόνο εφόσον αναγνωρίσει παλαιστινιακό κράτος στη βάση των συνόρων του 1967. Κατά τον ίδιο, εάν λυθεί το παλαιστινιακό ζήτημα, τότε και η ίδια η ασφάλεια του Ισραήλ θα μπορούσε να ενισχυθεί μέσα από εγγυήσεις και συνεργασία με τις χώρες της περιοχής.
Η τοποθέτηση αυτή έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να επαναφέρουν δυναμικά στο προσκήνιο τη λογική των Συμφωνιών του Αβραάμ, με στόχο την περαιτέρω εξομάλυνση σχέσεων ανάμεσα στο Ισραήλ και αραβικά ή μουσουλμανικά κράτη. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει ήδη καλέσει χώρες της περιοχής να ενταχθούν ή να στηρίξουν τη συγκεκριμένη διαδικασία, βάζοντας στο κάδρο ακόμη και χώρες που διατηρούν ήδη διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ, όπως η Τουρκία και η Αίγυπτος.
Ο Φιντάν, ωστόσο, επιχειρεί να μεταφέρει το κέντρο βάρους της συζήτησης από την απλή εξομάλυνση σχέσεων στην πολιτική λύση του παλαιστινιακού. Με άλλα λόγια, η Άγκυρα στέλνει το μήνυμα ότι δεν μπορεί να υπάρξει νέα περιφερειακή τάξη πραγμάτων με το Ισραήλ στο τραπέζι, εάν προηγουμένως δεν υπάρξει αναγνώριση παλαιστινιακής κρατικής υπόστασης.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών παρουσίασε την πρότασή του ως «χρυσή ευκαιρία» για τη δημιουργία ενός πλαισίου αμοιβαίας αναγνώρισης, σεβασμού της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και της ασφάλειας όλων των κρατών της περιοχής. Στην πραγματικότητα, όμως, η Άγκυρα επιχειρεί να εμφανιστεί ως δύναμη που μπορεί να συνομιλεί ταυτόχρονα με τον μουσουλμανικό κόσμο, τη Δύση, το Πακιστάν, τα κράτη του Κόλπου και μελλοντικά ακόμη και το Ιράν.
Ιδιαίτερα σκληρή ήταν η γλώσσα του Φιντάν απέναντι στο Ισραήλ. Απέρριψε την ισραηλινή ρητορική που παρουσιάζει την Τουρκία ως στρατηγικό αντίπαλο και υποστήριξε ότι στο εσωτερικό της ισραηλινής πολιτικής σκηνής «χρειάζονται πάντα έναν εχθρό» για να εξυπηρετούν τις περιφερειακές τους φιλοδοξίες. Κατηγόρησε επίσης το Ισραήλ ότι δεν επιδιώκει μόνο ασφάλεια, αλλά περισσότερη γη, επικαλούμενος τις στρατιωτικές επιχειρήσεις σε Γάζα, Δυτική Όχθη, Συρία και Λίβανο.
Οι δηλώσεις αυτές γίνονται ενώ ο πόλεμος στη Γάζα συνεχίζει να σκιάζει κάθε προσπάθεια περιφερειακής εξομάλυνσης. Σύμφωνα με τα στοιχεία που μεταδίδονται από το παλαιστινιακό υπουργείο Υγείας στη Γάζα, οι νεκροί πλησιάζουν τις 73.000 από τις 7 Οκτωβρίου 2023, ενώ οι τραυματίες ξεπερνούν τις 172.000. Η ανθρωπιστική καταστροφή, οι μαζικοί εκτοπισμοί και οι καταγγελίες για ισραηλινές επιθέσεις μετά την εκεχειρία τροφοδοτούν την ένταση και δυσκολεύουν κάθε συζήτηση περί «κανονικοποίησης».
Η Τουρκία, από την πλευρά της, έχει παγώσει τις εμπορικές σχέσεις με το Ισραήλ, με τον Φιντάν να δηλώνει ότι η επιστροφή στην κανονικότητα προϋποθέτει να σταματήσει το Ισραήλ τις επιθέσεις κατά των Παλαιστινίων και να επιτρέψει την πρόσβαση των κατοίκων της Γάζας σε τρόφιμα, νερό, φάρμακα και στέγη.
Η κίνηση Φιντάν δεν είναι απλώς διπλωματική τοποθέτηση. Είναι προσπάθεια της Τουρκίας να διεκδικήσει ρόλο αρχιτέκτονα μιας νέας περιφερειακής τάξης, την ώρα που ο αραβικός κόσμος, το Ιράν, το Πακιστάν, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες αναζητούν νέα ισορροπία μετά τη γεωπολιτική έκρηξη της Γάζας.
Δεν είναι τυχαίο ότι ισραηλινά μέσα ενημέρωσης διαβάζουν τη δήλωση Φιντάν ως ένδειξη της τουρκικής φιλοδοξίας να καταστεί η Άγκυρα υπερδύναμη της περιοχής. Η Τουρκία δεν θέλει απλώς να συμμετέχει σε ένα σχήμα ασφαλείας. Θέλει να το συνδιαμορφώσει, να θέσει όρους και να εμφανιστεί ως προστάτιδα δύναμη του παλαιστινιακού ζητήματος και συνομιλητής όλων των μεγάλων παικτών.
Το ερώτημα είναι αν η πρόταση Φιντάν μπορεί να λειτουργήσει ως πραγματικό πλαίσιο αποκλιμάκωσης ή αν αποτελεί ακόμη ένα εργαλείο της τουρκικής περιφερειακής στρατηγικής. Διότι η Άγκυρα εμφανίζεται να μιλά για κυριαρχία, ασφάλεια και εδαφική ακεραιότητα στη Μέση Ανατολή, την ίδια στιγμή που η δική της πολιτική σε Κύπρο, Συρία, Ιράκ και Ανατολική Μεσόγειο προκαλεί σοβαρά ερωτήματα.
Σε κάθε περίπτωση, η δήλωση Φιντάν δείχνει ότι η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει το παλαιστινιακό σε κλειδί για όλη τη νέα περιφερειακή εξίσωση. Και με αυτόν τον τρόπο να καθίσει στο κέντρο του τραπεζιού, όχι ως απλός παρατηρητής, αλλά ως δύναμη που θέλει να ορίζει τους όρους του παιχνιδιού