Παιδεία χωρίς προσανατολισμό: Πώς σχολεία και πανεπιστήμια έχασαν την αποστολή τους
Στην καρδιά μιας από τις βαθύτερες κρίσεις που αντιμετωπίζει η χώρα, την κρίση της Παιδείας, εισήλθε η διαδικτυακή εκπομπή «Πνεύμα Ελεύθερο», η οποία μεταδίδεται από το Web TV «Ανιχνεύσεις» του δημοσιογράφου Παντελή Σαββίδη.
Θέμα της συζήτησης ήταν η δευτεροβάθμια και η τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα, οι χρόνιες ανεπάρκειες, οι συστημικές παθογένειες και οι πιθανές λύσεις. Η εξέταση του προβλήματος δεν περιορίστηκε στα σχολικά βιβλία, στα προγράμματα σπουδών ή στην υλικοτεχνική υποδομή. Έφθασε στον πυρήνα του ζητήματος: ποιον άνθρωπο και ποιον πολίτη επιδιώκει να διαμορφώσει το ελληνικό σχολείο;
Την εκπομπή επιμελούνται και παρουσιάζουν ο Θρασύβουλος Τσουχλαράκης, υποψήφιος διδάκτωρ Ιστορικών και Πολιτισμικών Επιστημών, ο Νικόλαος Γιαννόπουλος, αντιστράτηγος ε.α. και διδάκτωρ του ΕΚΠΑ, και ο
Γεώργιος Ανεψιού, ταξίαρχος Ιπτάμενος ε.α. και διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου του Παντείου Πανεπιστημίου. Την τεχνική επιμέλεια είχε ο Παντελής Σαββίδης. Οι συντελεστές και οι ιδιότητές τους αναφέρονται και στην
επίσημη ανάρτηση της εκπομπής.
Προσκεκλημένοι ήταν ο ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και πρώην πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου Γιώργος Κοντογιώργης και ο Μελέτης Μελετόπουλος, διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Γενεύης και διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, με πολυετή εμπειρία στη δευτεροβάθμια και την ανώτατη εκπαίδευση.
Κοντογιώργης: «Το εκπαιδευτικό σύστημα θέτει παρωπίδες»
Ο Γιώργος Κοντογιώργης έθεσε εξαρχής την πολιτική και ιδεολογική διάσταση της Παιδείας. Όπως υποστήριξε, κάθε πολιτικό σύστημα δημιουργεί ένα εκπαιδευτικό μοντέλο που υπηρετεί τις κυρίαρχες αξίες, τις προτεραιότητες και τις κοινωνικές του ανάγκες.
Κατά την εκτίμησή του, η σύγχρονη εκπαίδευση ισχυρίζεται ότι καλλιεργεί την κριτική σκέψη, στην πραγματικότητα όμως την περιορίζει μέσα στα όρια του υφιστάμενου συστήματος. Ο μαθητής και ο φοιτητής δεν διδάσκονται να συγκρίνουν διαφορετικά πολιτικά και κοινωνικά πρότυπα ούτε να εξετάζουν την ιστορική εξέλιξη των θεσμών.
«Το εκπαιδευτικό σύστημα θέτει παρωπίδες στον άνθρωπο», ανέφερε χαρακτηριστικά, υποστηρίζοντας ότι παρουσιάζει τη σημερινή πραγματικότητα ως τη μοναδική δυνατή κατάσταση.
Ο πρώην πρύτανης άσκησε δριμεία κριτική στη λειτουργία των ελληνικών πανεπιστημίων. Υποστήριξε ότι το δημόσιο πανεπιστήμιο έχει μετατραπεί σε χώρο ιδιοποίησης από κομματικούς μηχανισμούς, φοιτητικές παρατάξεις και εσωτερικές ομάδες πανεπιστημιακών.
«Το δημόσιο πανεπιστήμιο έχει αποβεί ιδιωτικός χώρος», σημείωσε, διευκρινίζοντας ότι δεν εννοεί την ιδιωτική εκπαίδευση, αλλά την ιδιοποίηση ενός δημόσιου αγαθού από οργανωμένα συμφέροντα.
Κατήγγειλε ότι οι κομματικές και ιδεολογικές σχέσεις επηρεάζουν την ανάδειξη πανεπιστημιακών, την επιλογή συνεργατών και ακόμη και τη μεταχείριση των φοιτητών. Έφθασε, μάλιστα, στο σημείο να ζητήσει την απομάκρυνση των κομματικών παρατάξεων από τα ΑΕΙ, ώστε η εκπροσώπηση των φοιτητών να αφορά αποκλειστικά τα πραγματικά ακαδημαϊκά τους προβλήματα.
«Δεν υπάρχει κύρωση, άρα δεν υπάρχει έλεγχος»
Κεντρικό σημείο της παρέμβασης του Γιώργου Κοντογιώργη αποτέλεσε η απουσία λογοδοσίας. Όπως τόνισε, αξιολόγηση χωρίς συνέπειες δεν αποτελεί πραγματική αξιολόγηση.
Εάν ένας εκπαιδευτικός ή δημόσιος λειτουργός διαπιστωθεί ότι δεν διαθέτει τις απαιτούμενες γνώσεις, πρέπει αρχικά να επιμορφώνεται. Εάν, όμως, αρνείται να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, πρέπει να υφίσταται συγκεκριμένες κυρώσεις.
«Δεν υπάρχει κύρωση. Άρα δεν υπάρχει η έννοια του ελέγχου», υπογράμμισε.
Απέρριψε, παράλληλα, την αντίληψη ότι ένα εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στο φιλότιμο ορισμένων χαρισματικών δασκάλων. «Όσες κοινωνίες, όσοι λαοί στηρίχθηκαν στους ήρωες για να επιβιώσουν, χάθηκαν στην Ιστορία», προειδοποίησε. Οι οργανωμένες κοινωνίες, όπως εξήγησε, δεν στηρίζονται στην καλή προαίρεση, αλλά σε κανόνες, έλεγχο, προσωπική ευθύνη και λογοδοσία.
Μελετόπουλος: «Παράγουμε ανθρώπους χωρίς ταυτότητα»
Ο Μελέτης Μελετόπουλος εστίασε στην απουσία ενός σαφούς εκπαιδευτικού ιδεώδους. Όπως υποστήριξε, το ελληνικό κράτος δεν έχει απαντήσει στο θεμελιώδες ερώτημα για το πρότυπο ανθρώπου που επιδιώκει να διαμορφώσει.
Κατήγγειλε ότι σε τμήμα του εκπαιδευτικού και ακαδημαϊκού χώρου έχει επικρατήσει μια εθνομηδενιστική αντίληψη, η οποία αντιμετωπίζει με καχυποψία την ελληνική ταυτότητα, την ιστορική συνέχεια, την Ορθοδοξία, την Επανάσταση του 1821 και τα σύμβολα της εθνικής συλλογικότητας.
Η εξέλιξη αυτή, κατά τον ίδιο, δημιουργεί ένα βαθύ αξιακό κενό.
«Χωρίς αυτά τι ανθρώπους παράγουμε; Ανθρώπους χωρίς ταυτότητα και χωρίς συνείδηση», ανέφερε, συνδέοντας την απουσία σταθερών σημείων αναφοράς με τη βία μεταξύ των νέων, την καταστροφή σχολικών και πανεπιστημιακών χώρων και τη διάλυση της κοινωνικής συνοχής.
Ιδιαίτερα σκληρός ήταν για το φαινόμενο της λειτουργικής αγραμματοσύνης. Μίλησε για αποφοίτους που αδυνατούν να συντάξουν σωστά ακόμη και μία πρόταση, ενώ περιέγραψε την κατάσταση στην εκπαίδευση ως καθεστώς «ιδεολογικής τρομοκρατίας», στο οποίο συχνά επιβάλλεται μία μόνο αντίληψη.
Διευκρίνισε, πάντως, ότι η πλειονότητα των εκπαιδευτικών διαθέτει συνείδηση της αποστολής της. Το πρόβλημα, κατά την τοποθέτησή του, είναι ότι οι υγιείς δυνάμεις υποχωρούν μπροστά σε έναν ιδεολογικοποιημένο συνδικαλισμό και σε οργανωμένες μειοψηφίες που εμποδίζουν κάθε ουσιαστική αλλαγή.
Από την προπαίδεια μέχρι την Ιστορία
Ο Θρασύβουλος Τσουχλαράκης μετέφερε τη συζήτηση στις καθημερινές ελλείψεις του σχολείου. Έκανε λόγο για παιδιά που προχωρούν στο Γυμνάσιο χωρίς να έχουν κατακτήσει βασικές μαθηματικές γνώσεις, χωρίς επαρκή γλωσσική συγκρότηση και χωρίς να γνωρίζουν στοιχειώδη δεδομένα της ελληνικής γεωγραφίας και Ιστορίας.
Επισήμανε επίσης την υποχώρηση της δημιουργικής εκπαίδευσης: της ζωγραφικής, της μουσικής, της γυμναστικής, της εργασίας με υλικά και γενικότερα των δραστηριοτήτων που επιτρέπουν στο παιδί να ανακαλύψει τις ιδιαίτερες κλίσεις του.
Για τον ίδιο, ο πραγματικός εκπαιδευτικός πρέπει να διαθέτει τέσσερα βασικά στοιχεία: αγάπη για τον μαθητή, αγάπη για την κοινωνία, αγάπη για το αντικείμενο που διδάσκει και διάθεση να μεταδώσει ολόκληρη τη γνώση του.
Ο Νικόλαος Γιαννόπουλος έθεσε το ζήτημα της αξιολόγησης των εκπαιδευτικών, υπογραμμίζοντας ότι ο γονέας δικαιούται να γνωρίζει εάν ο άνθρωπος που αναλαμβάνει το παιδί του διαθέτει την επάρκεια να το διδάξει. Τόνισε, παράλληλα, ότι οι ευθύνες δεν σταματούν στο υπουργείο, αλλά αγγίζουν τους εκπαιδευτικούς, τις πανεπιστημιακές διοικήσεις, τις οικογένειες και την κοινωνία που ανέχεται την ακινησία.
Ο Γεώργιος Ανεψιού πρόσθεσε τη διεθνή διάσταση του προβλήματος. Υποστήριξε ότι η αποδόμηση της ιστορικής ταυτότητας δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο, αλλά παρατηρείται και σε άλλα δυτικά εκπαιδευτικά συστήματα. Για την Ελλάδα, όμως, η εξέλιξη αυτή αποκτά χαρακτήρα υπαρξιακής απειλής, λόγω του μικρού μεγέθους της χώρας και των πιέσεων που αντιμετωπίζει.
Παγκοσμιοποίηση χωρίς κοινωνία και ταυτότητα
Ο Γιώργος Κοντογιώργης συνέδεσε την εκπαιδευτική κρίση με την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. Όπως εξήγησε, οι αγορές χρειάζονται την ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, προϊόντων, υπηρεσιών και εργασίας. Για να λειτουργήσει, όμως, αυτό το σύστημα χωρίς αντιστάσεις, επιδιώκει την εξασθένηση της εθνικής και πολιτισμικής συνοχής.
Κατά την άποψή του, η Παιδεία μετατρέπεται έτσι σε όχημα παραγωγής ενός ανθρώπου αποκομμένου από τον τόπο, την Ιστορία και τις συλλογικές του αναφορές: ενός εργαζομένου που μετακινείται ως οικονομική μονάδα και όχι ενός πολίτη με δικαιώματα και συνείδηση συμμετοχής.
Η απάντηση, όπως υποστήριξε, δεν βρίσκεται στην απομόνωση. Βρίσκεται σε ένα πανεπιστήμιο ανοιχτό στον κόσμο, αλλά ριζωμένο στον δικό του πολιτισμό και ικανό να παράγει πρωτότυπη γνώση, αντί να εισάγει άκριτα ξένα ιδεολογικά σχήματα.
Η μαρτυρία για τη μετατροπή του Παντείου
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η προσωπική μαρτυρία του Γιώργου Κοντογιώργη για τη μετατροπή της Παντείου σε πανεπιστήμιο. Περιέγραψε τις ισχυρές αντιδράσεις που αντιμετώπισε, υποστηρίζοντας ότι αναγκάστηκε να φθάσει μέχρι το Προεδρικό Μέγαρο και να αξιοποιήσει την παρουσία του πρώην καγκελαρίου της Γερμανίας Βίλι Μπραντ, προκειμένου να ασκηθεί πίεση για την υπογραφή του σχετικού διατάγματος.
Όπως ανέφερε, είχε δηλώσει προκαταβολικά ότι θα παραιτηθεί μόλις ολοκληρωνόταν η μεταρρύθμιση, απορρίπτοντας οποιαδήποτε προσωπική επιδίωξη παραμονής στην εξουσία.
Η μαρτυρία αυτή συμπύκνωσε και το βασικό συμπέρασμα της εκπομπής: η ανασυγκρότηση της ελληνικής Παιδείας δεν μπορεί να γίνει με αποσπασματικές αλλαγές, επικοινωνιακά συνθήματα και ακόμη μία μεταρρύθμιση που θα μείνει στα χαρτιά. Χρειάζεται επανακαθορισμός της αποστολής του σχολείου, αποκομματικοποίηση των πανεπιστημίων, αποκατάσταση της αξιοκρατίας, επιστροφή στην ουσιαστική γνώση και επανασύνδεση του νέου ανθρώπου με την ιστορική και πολιτισμική του ταυτότητα.
Γιατί η οικονομική χρεοκοπία μπορεί κάποτε να αναστραφεί. Η πνευματική χρεοκοπία ενός έθνους, όμως, αφήνει πληγές που χρειάζονται γενιές για να επουλωθούν.