Σε απροκάλυπτα υψηλούς και απειλητικούς τόνους κινήθηκε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μετά τη συνεδρίαση του τουρκικού υπουργικού συμβουλίου στο Αχλάτ, χρησιμοποιώντας την επέτειο της μάχης του Μαντζικέρτ για να συνδέσει τις σημερινές διεκδικήσεις και περιφερειακές φιλοδοξίες της Τουρκίας με τις κατακτήσεις των Σελτζούκων και την πορεία τους προς τη Δύση.
Ο Τούρκος πρόεδρος δεν αρκέστηκε σε ιστορικές αναφορές. Προειδοποίησε ευθέως ότι η Άγκυρα γνωρίζει ποιοι κινούνται εναντίον της, ότι δεν πρόκειται να κάνει παραχωρήσεις στα λεγόμενα «εθνικά της συμφέροντα» και ότι θα εμποδίσει την εφαρμογή όσων χαρακτήρισε «αιματηρά σενάρια» στην περιοχή.
Η ομιλία του έγινε στο πολυτελές προεδρικό συγκρότημα που έχει κατασκευαστεί στο Αχλάτ, δίπλα στον ιστορικό χώρο που το τουρκικό καθεστώς χρησιμοποιεί συστηματικά ως σύμβολο της κατάκτησης της Ανατολίας.
«Ξέρουμε ποιος προσπαθεί να κάνει τι»
Η πλέον χαρακτηριστική προειδοποίηση ήρθε όταν ο Ερντογάν αναφέρθηκε στις περιφερειακές εξελίξεις.
«Γνωρίζουμε ποιος προσπαθεί να κάνει τι. Βλέπουμε ποια αιματηρά σενάρια προσπαθούν να γράψουν για την περιοχή μας», δήλωσε.
Και πρόσθεσε:
«Με τη θέληση του Αλλάχ, δεν θα επιτρέψουμε να τεθούν σε εφαρμογή».
Η φρασεολογία του παραπέμπει ευθέως σε μια Τουρκία που θεωρεί ότι έχει δικαίωμα παρέμβασης σε ένα τεράστιο γεωγραφικό τόξο, από τη Μέση Ανατολή έως τα Βαλκάνια και τον Καύκασο.
«Δεν υποχωρούμε από τα εθνικά μας συμφέροντα»
Ο Ερντογάν ξεκαθάρισε ακόμη ότι η Άγκυρα δεν πρόκειται να αποδεχθεί περιορισμούς στην εξωτερική της πολιτική.
«Η Τουρκική Δημοκρατία δεν κάνει παραχωρήσεις ούτε στις αρχές της ούτε στα εθνικά της συμφέροντα», τόνισε.
Η διατύπωση έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία διατηρεί ανοιχτά μέτωπα και διεκδικήσεις σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο, Κύπρο, Συρία και Ιράκ, ενώ επιχειρεί να διευρύνει την επιρροή της σε Βαλκάνια, Καύκασο και αραβικό κόσμο.
Η Αθήνα δεν έχει κανέναν λόγο να αντιμετωπίζει τέτοιες δηλώσεις με φοβικά σύνδρομα. Έχει όμως κάθε λόγο να τις διαβάζει χωρίς αυταπάτες: ως τμήμα μιας σταθερής τουρκικής πολιτικής που επενδύει στη διεύρυνση της γεωπολιτικής της επιρροής και στη διαρκή δοκιμή των ορίων των γειτόνων της.
«Δεν διευθύνουμε ένα μπακάλικο»
Σε ένα από τα πιο επιθετικά σημεία της ομιλίας, ο Τούρκος πρόεδρος επιτέθηκε στους επικριτές του, χρησιμοποιώντας προσβλητικούς χαρακτηρισμούς.
«Δεν θα δώσουμε την ευκαιρία σε πολιτικά ετοιμοθάνατους, ανίδεους και ανίκανους να αποκομίσουν οφέλη εις βάρος μας», είπε.
Στη συνέχεια πρόσθεσε:
«Δεν διευθύνουμε ένα μπακάλικο, αλλά τη Δημοκρατία της Τουρκίας, μία από τις μεγαλύτερες χώρες του κόσμου».
Και συνέχισε παρουσιάζοντας την Τουρκία ως «ένα από τα ισχυρότερα και πιο δυνατά κράτη του κόσμου».
Η επανάληψη αυτού του αφηγήματος δεν είναι τυχαία. Η κυβέρνηση Ερντογάν επιχειρεί συστηματικά να εμφανίσει την Τουρκία ως δύναμη που δεν δέχεται υποδείξεις, δεν λογοδοτεί σε εξωτερικά κέντρα και διαθέτει ιστορικό δικαίωμα να διαμορφώνει τις εξελίξεις στην περιφέρειά της.
Το Μαντζικέρτ ως πολιτικό εργαλείο
Ο Ερντογάν χρησιμοποίησε τη μάχη του Μαντζικέρτ του 1071 όχι ως απλή ιστορική αναφορά, αλλά ως ιδεολογικό θεμέλιο της σημερινής τουρκικής πολιτικής.
«Αύριο θα τιμήσουμε την 955η επέτειο του Μαντζικέρτ, ενός από τα ενδοξότερα έπη της Ιστορίας μας», είπε.
Ο Τούρκος πρόεδρος παρουσίασε τη σελτζουκική νίκη επί του Βυζαντίου ως απαρχή μιας ιστορικής πορείας που κατά τον ίδιο νομιμοποιεί τη σημερινή τουρκική παρουσία και φιλοδοξία στην Ανατολία.
Σε ακόμη πιο φορτισμένη διατύπωση υποστήριξε:
«Ο δρόμος προς το Μαντζικέρτ άνοιξε από το Αχλάτ. Ο γόρδιος δεσμός της Ανατολίας λύθηκε από το Αχλάτ. Η Ιερουσαλήμ και η Κωνσταντινούπολη κατακτήθηκαν με την πίστη που έλαβε σάρκα και οστά στο Αχλάτ».
Η αναφορά στην Κωνσταντινούπολη και την Ιερουσαλήμ δεν είναι αθώα ιστορική νοσταλγία. Εντάσσεται στη σταθερή προσπάθεια του Ερντογάν να παρουσιάζει την Τουρκία ως κληρονόμο μιας αυτοκρατορικής γεωπολιτικής αποστολής.
Οι τάφοι ως «τίτλοι ιδιοκτησίας»
Ακόμη πιο χαρακτηριστικός ήταν όταν αναφέρθηκε στο ιστορικό νεκροταφείο του Αχλάτ.
Ο Ερντογάν χαρακτήρισε τις περίπου 10.000 επιτύμβιες στήλες «μάρτυρες της χιλιετούς παρουσίας» των Τούρκων στην Ανατολία και δήλωσε:
«Αυτοί οι τάφοι, οι σαρκοφάγοι και οι επιγραφές είναι οι τίτλοι ιδιοκτησίας του έθνους μας».
Η διατύπωση συνδέει ευθέως την ιστορική μνήμη με τη σημερινή έννοια της εθνικής κυριαρχίας και ενισχύει τη γνωστή πολιτική αφήγηση περί ιστορικών δικαιωμάτων και γεωγραφικής συνέχειας.
«Δεν θα αφήσουμε κανέναν φίλο ή αδελφό»
Παράλληλα, ο Ερντογάν προχώρησε και σε μια ακόμη προειδοποίηση, δηλώνοντας ότι η Τουρκία δεν θα εγκαταλείψει «κανέναν φίλο ή αδελφό» που την εμπιστεύεται.
Η φράση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα δεδομένου ότι η τουρκική ηγεσία χρησιμοποιεί τον όρο «αδελφοί» για πληθυσμούς και κοινότητες σε μια τεράστια περιοχή: από τους Τουρκοκύπριους και τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς των Βαλκανίων έως οργανώσεις και πολιτικές δυνάμεις στη Μέση Ανατολή.
Έτσι, μια φαινομενικά συναισθηματική διατύπωση μετατρέπεται σε πολιτική διακήρυξη δικαιώματος παρέμβασης.
«Ο λαός καθορίζει την εξωτερική πολιτική»
Ο Τούρκος πρόεδρος απέρριψε επίσης κάθε εξωτερικό περιορισμό στις αποφάσεις της Άγκυρας.
«Την εξωτερική πολιτική αυτής της χώρας καθορίζει αποκλειστικά και μόνο ο τουρκικός λαός», υποστήριξε.
Και πρόσθεσε ότι κανένας άλλος παράγοντας δεν μπορεί να χαράξει «πορεία και όρια» στην τουρκική εξωτερική πολιτική.
Πρόκειται για ακόμη μια προειδοποίηση προς συμμάχους και αντιπάλους ότι η Τουρκία θεωρεί πως δικαιούται να κινείται αυτόνομα, ακόμη και όταν οι επιλογές της συγκρούονται με τις θέσεις άλλων κρατών του ΝΑΤΟ ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Από τη Συρία στα Βαλκάνια: η «γεωγραφία της καρδιάς»
Το πιο αποκαλυπτικό ίσως σημείο της ομιλίας ήρθε όταν ο Ερντογάν περιέγραψε το γεωγραφικό εύρος των τουρκικών ενδιαφερόντων.
Μίλησε για:
Συρία, Ιράκ, Λίβανο, Παλαιστίνη, Κόλπο, Αφρική, Βαλκάνια και Καύκασο.
Και χαρακτήρισε ολόκληρη αυτή την περιοχή «γεωγραφία της καρδιάς και του πολιτισμού μας».
«Η ιστορία μας έχει κάνει αδέλφια και δίνουμε τον αγώνα για την εξύψωση αυτής της αιώνιας αδελφοσύνης», δήλωσε.
Αυτή είναι ίσως η πιο καθαρή αποτύπωση της τουρκικής γεωπολιτικής αντίληψης: τα εθνικά σύνορα δεν αποτελούν το μοναδικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η Άγκυρα θεωρεί ότι έχει συμφέροντα, υποχρεώσεις ή δικαίωμα πολιτικής δράσης.
Απειλητική ρητορική ντυμένη με «ειρηνικές» διακηρύξεις
Ο Ερντογάν επιχείρησε παράλληλα να ισορροπήσει τη σκληρή ρητορική του υποστηρίζοντας ότι η Τουρκία επιδιώκει μόνο «ειρήνη, δικαιοσύνη, σταθερότητα και ηρεμία».
Δήλωσε ακόμη ότι η Άγκυρα δεν έχει «κρυφή ατζέντα».
Η αντίφαση όμως είναι εμφανής.
Στην ίδια ομιλία στην οποία διαβεβαιώνει ότι δεν έχει κρυφούς στόχους, ο Τούρκος πρόεδρος επικαλείται κατακτήσεις, «τίτλους ιδιοκτησίας», ιστορικές αποστολές, «γεωγραφίες της καρδιάς», αδέλφια που δεν θα εγκαταλειφθούν και αντιπάλους των οποίων τα σχέδια η Τουρκία θα εμποδίσει.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται ούτε να φοβάται ούτε να δραματοποιεί αυτή τη ρητορική.
Χρειάζεται όμως να την αντιμετωπίζει ως αυτό που είναι: δημόσια διατύπωση μιας αναθεωρητικής στρατηγικής αντίληψης που θέλει την Τουρκία να λειτουργεί ως δύναμη με ειδικά δικαιώματα σε ολόκληρη την περιφέρειά της.
Και γι’ αυτό το πραγματικό μήνυμα της ομιλίας του Ερντογάν από το Αχλάτ δεν ήταν μήνυμα αυτοπεποίθησης.
Ήταν προειδοποίηση προς όλους όσοι βρίσκονται μέσα στη λεγόμενη «γεωγραφία της καρδιάς» της Άγκυρας ότι η Τουρκία θεωρεί πως έχει λόγο, συμφέρον και –όπου το κρίνει– δικαίωμα παρέμβασης.