Σκληρή κριτική στην ελληνική διαχείριση των τουρκικών διεκδικήσεων άσκησε ο πρώην υφυπουργός Εξωτερικών Ιωάννης Βαληνάκης, μιλώντας στη δημοσιογράφο Βασιλική Πολίτου και στον Θήτα FM 107,1. Προειδοποίησε ότι οι διπλωματικές δηλώσεις υποστήριξης προς την Ελλάδα δεν αρκούν για να ανατρέψουν τα τετελεσμένα που επιχειρεί να δημιουργήσει η Άγκυρα, ενώ εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις για τους χειρισμούς στο ζήτημα της ηλεκτρικής διασύνδεσης, την εφαρμογή της συμφωνίας ΑΟΖ με την Αίγυπτο και τις συνέπειες του τουρκολιβυκού μνημονίου.
«Οι ωραίες δηλώσεις δεν εξαφανίζουν όσα δημιουργεί η Τουρκία επί του πεδίου»
Ο Ιωάννης Βαληνάκης αναγνώρισε ως θετικές τις πρόσφατες διπλωματικές κινήσεις υπέρ των ελληνικών θέσεων, συμπεριλαμβανομένης της παρέμβασης του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, των τοποθετήσεων άλλων χωρών, της στάσης της Αιγύπτου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Έθεσε, ωστόσο, ένα ουσιαστικό ερώτημα: Μπορούν αυτές οι παρεμβάσεις να ανατρέψουν τον σχεδιασμό που υλοποιεί σταδιακά η Τουρκία στο πλαίσιο της «Γαλάζιας Πατρίδας»;
Κατά τον πρώην υφυπουργό, η Άγκυρα προχωρά μεθοδικά στην υλοποίηση μιας στρατηγικής που στρέφεται εναντίον των ελληνικών και κυπριακών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Την ίδια στιγμή, το διεθνές περιβάλλον έχει μεταβληθεί σημαντικά, με την ισχύ να αποκτά ολοένα μεγαλύτερο βάρος έναντι των κανόνων του διεθνούς δικαίου.
Ιδιαίτερα επικριτικός εμφανίστηκε απέναντι στην εκτίμηση ότι η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από την ανατολική Λιβύη δεν παράγει έννομα αποτελέσματα.
Χαρακτήρισε τη συγκεκριμένη προσέγγιση «επικοινωνιακή υπεκφυγή», υποστηρίζοντας ότι υποτιμά τις πραγματικές συνέπειες των κινήσεων της Τουρκίας.
Ο ίδιος διευκρίνισε αργότερα ότι το μνημόνιο, κατά την εκτίμησή του, παράγει αποτελέσματα στις σχέσεις των συμβαλλόμενων μερών, τα οποία η Άγκυρα μπορεί να επικαλεστεί για να δικαιολογήσει μελλοντικές δραστηριότητες σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες περιοχές. Αυτό δεν συνεπάγεται αναγνώριση των τουρκικών αξιώσεων από την Ελλάδα ή τρίτα κράτη.
Πρόταση για ελληνικό μπλόκο στα ευρωπαϊκά οφέλη της Τουρκίας
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της παρέμβασης αφορούσε την ανάγκη να αποκτήσουν οι τουρκικές ενέργειες πραγματικό πολιτικό και οικονομικό κόστος.
Ο Ιωάννης Βαληνάκης υποστήριξε ότι, εφόσον η Τουρκία δεν αντιμετωπίζει δυσβάστακτες συνέπειες για τις κινήσεις της εναντίον της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας, δεν έχει λόγο να μεταβάλει τη συμπεριφορά της.
Στο πλαίσιο αυτό πρότεινε μια προληπτική διπλωματική εκστρατεία, με ιδιαίτερη έμφαση στο ενδεχόμενο ψήφισης του σχεδιαζόμενου τουρκικού νομοθετήματος για τη «Γαλάζια Πατρίδα».
Σύμφωνα με την πρότασή του, η Αθήνα θα πρέπει να προειδοποιήσει διακριτικά την Άγκυρα, μέσω ευρωπαϊκών και άλλων διεθνών διαύλων, ότι μια τέτοια κίνηση θα προκαλέσει ελληνική αντίδραση στις σχέσεις Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αναφέρθηκε συγκεκριμένα στη δυνατότητα παρεμπόδισης ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων, της αναβάθμισης της τελωνειακής ένωσης και της περαιτέρω ανάπτυξης του πολιτικού διαλόγου της Τουρκίας με την Ευρώπη.
Το βασικό στοιχείο της πρότασής του είναι ο χρόνος της αντίδρασης: Η Ελλάδα πρέπει να επιχειρεί να αποτρέπει τις τουρκικές κινήσεις πριν αυτές πραγματοποιηθούν και όχι να αναζητά διπλωματική υποστήριξη αφού έχουν δημιουργηθεί νέα δεδομένα.
«Ουδείς θα προτάξει το στήθος του απέναντι στις τουρκικές φρεγάτες»
Ο πρώην υφυπουργός αμφισβήτησε την πρακτική αξία των διεθνών δηλώσεων συμπαράστασης όταν δεν συνοδεύονται από συγκεκριμένα μέτρα.
Προειδοποίησε ότι, σε περίπτωση πραγματικής αντιπαράθεσης στο πεδίο, η Ελλάδα δεν πρέπει να θεωρεί δεδομένη την ενεργό παρέμβαση τρίτων χωρών.
Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, «ουδείς εξ αυτών πρόκειται να προτάξει το στήθος του απέναντι στις τουρκικές φρεγάτες».
Με αυτή την επισήμανση θέλησε να υπογραμμίσει την ανάγκη αυτόνομου ελληνικού σχεδιασμού, διπλωματικής προετοιμασίας και ουσιαστικής αποτροπής.
Παράλληλα, σημείωσε ότι η απόκτηση σύγχρονων οπλικών συστημάτων, παρότι σημαντική, δεν επαρκεί από μόνη της εάν η άλλη πλευρά δεν συνυπολογίζει το κόστος των ενεργειών της.
Η συμφωνία με την Αίγυπτο και η χαμένη ευκαιρία αξιοποίησης της ΑΟΖ
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύπτου, η οποία υπογράφηκε το 2020.
Ο Ιωάννης Βαληνάκης χαρακτήρισε ορθή την απόφαση του τότε υπουργού Εξωτερικών Νίκου Δένδια να προχωρήσει στη συμφωνία, παρά το γεγονός ότι η οριοθέτηση δεν επεκτάθηκε ανατολικότερα μέχρι την περιοχή του Καστελλορίζου.
Εξήγησε ότι η ελληνική πλευρά όφειλε, αμέσως μετά την υπογραφή, να προχωρήσει σε συγκεκριμένες ενέργειες αξιοποίησης των οριοθετημένων θαλάσσιων περιοχών.
Ανάμεσα σε αυτές περιέλαβε τη χάραξη θαλάσσιων οικοπέδων, την προκήρυξη διεθνών διαγωνισμών, την προσέλκυση ξένων εταιρειών και τη διενέργεια ερευνών που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε γεωτρήσεις.
Κατά την εκτίμησή του, η πολυετής αδράνεια αποδυνάμωσε την πρακτική αξιοποίηση μιας σημαντικής διπλωματικής επιτυχίας.
Το ερώτημα που έθεσε ήταν πώς μπορεί η Ελλάδα να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά το τουρκολιβυκό μνημόνιο όταν δεν έχει αξιοποιήσει πλήρως τη συμφωνία που η ίδια υπέγραψε με την Αίγυπτο.
Κάσος και ηλεκτρική διασύνδεση: «Δεν βλέπω διαφορά ανάμεσα στην ενημέρωση και την άδεια»
Το πλέον αιχμηρό τμήμα της συνέντευξης αφορούσε το έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης και τη συζήτηση για ενδεχόμενη ενημέρωση της Τουρκίας σχετικά με τις εργασίες ερευνητικών σκαφών.
Η Βασιλική Πολίτου έθεσε το ζήτημα με αφορμή τις προειδοποιήσεις των πρώην πρωθυπουργών Αντώνη Σαμαρά και Κώστα Καραμανλή, καθώς και τις κυβερνητικές διευκρινίσεις περί διαφοράς μεταξύ ενημέρωσης και αιτήματος άδειας.
Ο Ιωάννης Βαληνάκης διαφώνησε με αυτή τη διάκριση ως προς τις πολιτικές της συνέπειες.
«Δεν βλέπω, για να είμαι ειλικρινής, διαφορά ανάμεσα στην ενημέρωση και την άδεια», ανέφερε.
Εξήγησε ότι, κατά την εκτίμησή του, η Τουρκία θα μπορούσε να παρουσιάσει οποιαδήποτε σχετική διαδικασία ως αναγνώριση της δικής της δικαιοδοσίας, ακόμη και αν η ελληνική πλευρά επιμένει ότι πρόκειται απλώς για ενημέρωση.
Ο πρώην υφυπουργός υποστήριξε ότι η Ελλάδα οφείλει να υπερασπιστεί στην πράξη τα δικαιώματα που απορρέουν από τη συμφωνία οριοθέτησης με την Αίγυπτο, χωρίς να επιτρέπει τη δημιουργία εντυπώσεων που ενισχύουν τις τουρκικές αξιώσεις.
Ειδικότερα για την Κάσο, προειδοποίησε ότι η αποδοχή μιας διαδικασίας που θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως αναγνώριση τουρκικής αρμοδιότητας θα υπονόμευε την ελληνική επιχειρηματολογία.
Κατά την άποψή του, η προσπάθεια να προχωρήσει το έργο με τη μικρότερη δυνατή υποχώρηση και τη μεγαλύτερη δυνατή επικοινωνιακή κάλυψη ενέχει σοβαρούς κινδύνους.
«Αν υποχωρήσουμε στην καραμπινάτη παρανομία, τι θα κάνουμε στις άλλες περιπτώσεις;»
Ο Ιωάννης Βαληνάκης χαρακτήρισε το τουρκολιβυκό μνημόνιο κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου και τόνισε ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να προχωρήσει σε συμβιβασμούς που θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν τις θέσεις της.
Επέμεινε ότι δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές ερμηνείες κανόνων του δικαίου της θάλασσας, αλλά για σύγκρουση μεταξύ της ελληνικής συμφωνίας οριοθέτησης και των τουρκικών αξιώσεων.
Έθεσε μάλιστα το ερώτημα τι θα συμβεί στις υπόλοιπες ελληνοτουρκικές διαφορές εάν η Αθήνα υποχωρήσει σε μια περίπτωση την οποία θεωρεί τόσο ξεκάθαρη από νομικής πλευράς.
Στο ίδιο πλαίσιο, εξέφρασε την ανησυχία ότι η Τουρκία θα αξιοποιήσει οποιοδήποτε προηγούμενο δημιουργηθεί στην Ανατολική Μεσόγειο για να επεκτείνει αντίστοιχες πρακτικές και στο Αιγαίο.
Προειδοποίηση για τα έξι ναυτικά μίλια και τα επόμενα έργα στο Αιγαίο
Ο πρώην υφυπουργός συνέδεσε τις εξελίξεις γύρω από την ηλεκτρική διασύνδεση με μια ευρύτερη προβληματική: την άσκηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων πέραν των έξι ναυτικών μιλίων.
Υποστήριξε ότι προηγούμενες προσπάθειες, όπως ο αγωγός EastMed, τα υπεράκτια αιολικά έργα και τα θαλάσσια πάρκα, δεν απέδωσαν τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα.
Κατά την εκτίμησή του, οι τουρκικές αντιδράσεις και οι ελληνικοί χειρισμοί έχουν διαμορφώσει στην Άγκυρα την εντύπωση ότι η Αθήνα αποφεύγει δραστηριότητες πέραν των έξι ναυτικών μιλίων όταν αυτές συναντούν τουρκική αντίσταση.
Διευκρινίζεται ότι η συζήτηση αφορά εδώ την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων στην υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ, η οποία διαφέρει νομικά από το ζήτημα της επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ναυτικά μίλια.
Ο Ιωάννης Βαληνάκης έφερε ως χαρακτηριστικό υποθετικό παράδειγμα το ενδεχόμενο να φτάσει η Ελλάδα στο σημείο να αντιμετωπίζει τουρκικές απαιτήσεις ακόμη και για την τοποθέτηση καλωδίου μεταξύ Αμοργού και Αστυπάλαιας.
Δεν παρουσίασε το σενάριο ως γεγονός, αλλά ως πιθανή μελλοντική συνέπεια της σταδιακής διεύρυνσης των τουρκικών αξιώσεων.
Chevron, νότια Κρήτη και ο κίνδυνος νέων τετελεσμένων
Στο τελευταίο μέρος της συνέντευξης, ο πρώην υφυπουργός αναφέρθηκε στις σχεδιαζόμενες ενεργειακές έρευνες νότια της Κρήτης και ειδικότερα στις δραστηριότητες που συνδέονται με τη Chevron.
Εξέφρασε την προσωπική εκτίμηση ότι η Τουρκία θα επιχειρήσει να παρεμποδίσει τις έρευνες, εφόσον αυτές προχωρήσουν σε περιοχές όπου προβάλλει διεκδικήσεις.
Πρόκειται για πρόβλεψη του Ιωάννη Βαληνάκη και όχι για επιβεβαιωμένη απόφαση της Άγκυρας.
Παράλληλα, προειδοποίησε για τις ενδεχόμενες συνέπειες ενός τουρκικού νόμου περί «Γαλάζιας Πατρίδας», εφόσον το περιεχόμενό του επιβεβαιώσει τις πληροφορίες στις οποίες αναφέρθηκε.
Κατά τον ίδιο, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να δημιουργήσει μια εντελώς νέα βάση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Ολοκληρώνοντας την παρέμβασή του, επέμεινε ότι ο ελληνικός στρατηγικός σχεδιασμός πρέπει να βασίζεται στην προετοιμασία για τα δυσμενέστερα ενδεχόμενα και όχι στην προσδοκία ότι οι κρίσεις θα αποφευχθούν.
Η κεντρική του θέση ήταν σαφής: Η Ελλάδα χρειάζεται προληπτική διπλωματία, αποτελεσματική αποτροπή και έμπρακτη άσκηση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων, ώστε να μην αναγκάζεται να αντιδρά εκ των υστέρων σε κινήσεις που θα μπορούσε να έχει επιχειρήσει να αποτρέψει.