Τριάντα παιδιά. Αυτή η αναφορά αρκεί για να επαναφέρει τη συζήτηση εκεί όπου πραγματικά ανήκει: στις ανθρώπινες ζωές που κινδύνευσαν στην πτήση της flydubai προς το Ισραήλ. Πίσω από τις δηλώσεις, τις υπηρεσιακές εκτιμήσεις και τις διπλωματικές ισορροπίες υπήρχαν οικογένειες που πίστεψαν ότι δεν θα επιστρέψουν. Η διάσωσή τους προκαλεί ανακούφιση. Προκαλεί όμως και μια υποχρέωση: να εξεταστεί πώς ένας άνθρωπος με πρόσβαση στα χειριστήρια βρέθηκε να απειλεί εκείνους που όφειλε να προστατεύει.
Στη συνέντευξή του, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε: «Γνωρίζουμε ότι είχε υποστεί ριζοσπαστική ισλαμιστική κατήχηση».
Οι δηλώσεις και η εξέλιξη της έρευνας
Στην ίδια χρονική φάση, ο Νετανιάχου απέφυγε οριστικό συμπέρασμα για πιθανές εξωτερικές διασυνδέσεις. Οι πληροφορίες περί ιρανικής εμπλοκής δεν είχαν τεκμηριωθεί. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή μια τέτοια σύνδεση θα άλλαζε το γεωπολιτικό βάρος της υπόθεσης. Δεν αρκεί η ύπαρξη περιφερειακής σύγκρουσης για να αποδειχθεί κρατική καθοδήγηση μιας επίθεσης. Απαιτούνται στοιχεία για επαφές, εντολές ή υποστήριξη. Η πολιτική ερμηνεία πρέπει να ακολουθεί την απόδειξη, αντί να την υποκαθιστά.
Η υπόθεση, ωστόσο, δεν έμεινε στο σημείο όπου βρισκόταν την 1η Οκτωβρίου. Στις 3 Οκτωβρίου, το πρακτορείο WAM μετέδωσε ότι οι αρχές των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων χαρακτήρισαν την πράξη τρομοκρατική και ανέφεραν χρήση του τσεκουριού έκτακτης ανάγκης του πιλοτηρίου. Η ενημέρωση αυτή ενισχύει την ανάγκη σοβαρής αντιτρομοκρατικής διερεύνησης.
Η φράση για την προσευχή
Το Africanews κατέγραψε τη δήλωση του Νετανιάχου για τους επιβάτες, ανάμεσά τους περίπου τριάντα παιδιά, που προσεύχονταν καθώς το αεροσκάφος βυθιζόταν. Η περιγραφή μεταφέρει την πεποίθησή τους ότι πλησίαζε ο θάνατος. Το ουσιαστικό μήνυμα είναι σαφές: η απειλή αφορούσε ανθρώπους που δεν είχαν καμία ευθύνη για την πολιτική σύγκρουση της περιοχής.
Σε αυτή την εικόνα βρίσκεται και το ηθικό όριο της υπόθεσης. Η ταυτότητα του προορισμού δεν μετατρέπει ένα παιδί σε αντίπαλο. Η εθνικότητα των επιβατών δεν αφαιρεί την προστασία τους. Καμία πολιτική διαφωνία δεν δημιουργεί δικαίωμα καταστροφής μιας πολιτικής πτήσης. Η αναλυτική μου θέση είναι ότι κάθε δημόσια συζήτηση πρέπει να ξεκινά από αυτή τη βάση. Διαφορετικά, κινδυνεύει να αναζητήσει περιστάσεις που θα εξηγήσουν τόσο πολύ την πράξη ώστε τελικά να αμβλύνουν την ευθύνη.
Η στάση του τραυματισμένου κυβερνήτη και η επέμβαση επιβατών και πληρώματος αποτελούν το ανθρώπινο αντίβαρο. Οι άνθρωποι αυτοί έδρασαν υπό ακραία πίεση για να προστατεύσουν ζωές. Δεν χρειάζεται να τους φορτώσουμε μυθολογικές λεπτομέρειες για να αναγνωρίσουμε το θάρρος τους. Η διάσωση δείχνει ότι η προσωπική ευθύνη μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική όταν καταρρέει η κανονικότητα. Συγχρόνως, υπενθυμίζει ότι ένα σύστημα ασφαλείας δεν δικαιούται να εξαρτά την επιτυχία του από τέτοιες εξαιρετικές αντιδράσεις.
Ο κίνδυνος μέσα στον μηχανισμό εμπιστοσύνης
Το στρατηγικό ερώτημα αφορά την εσωτερική απειλή. Η αεροπορική ασφάλεια στηρίζεται στην εμπιστοσύνη προς ανθρώπους με ιδιαίτερη πρόσβαση και ευθύνη. Όταν αυτή η εμπιστοσύνη διαρρηγνύεται, η προστασία των επιβατών δοκιμάζεται από το εσωτερικό της λειτουργίας. Το ζητούμενο είναι να ελεγχθούν οι διαδικασίες επιλογής, επανεξέτασης και διαβίβασης αξιόπιστων προειδοποιήσεων. Οι τεχνικές λύσεις χρειάζονται αξιολόγηση από αρμόδιους ειδικούς, ώστε μια αλλαγή να μην προκαλέσει διαφορετικό κίνδυνο κατά την εφαρμογή της.
Σύμφωνα με πηγές που επικαλέστηκε το AP, ο συγκυβερνήτης είχε προηγουμένως απομακρυνθεί από πτητικά καθήκοντα στο Ομάν λόγω ανησυχιών για εξτρεμιστικές απόψεις. Η πληροφορία εάν επιβεβαιωθεί πλήρως, δημιουργεί ένα βαρύ ερώτημα: πώς αξιολογήθηκε όταν αργότερα προσλήφθηκε αλλού; Ένα καθαρό ποινικό μητρώο δεν απαντά σε κάθε ζήτημα καταλληλότητας για κρίσιμη θέση. Από την άλλη, κάθε υπηρεσιακή ανησυχία χρειάζεται τεκμηρίωση και δίκαιη διαδικασία ελέγχου.
Η διεθνής συνεργασία είναι συνεπώς αναγκαία. Όμως πρέπει να υπηρετεί συγκεκριμένες ανάγκες, με προστασία δεδομένων, αξιοπιστία πληροφοριών και δυνατότητα διόρθωσης λαθών. Μια ατεκμηρίωτη καταχώριση μπορεί να καταστρέψει έναν αθώο επαγγελματία. Μια προειδοποίηση που δεν διαβιβάζεται μπορεί να αφήσει εκτεθειμένους εκατοντάδες ανθρώπους. Αυτή η δύσκολη ισορροπία απαιτεί κανόνες και λογοδοσία. Δεν λύνεται ούτε με ανεξέλεγκτη ανταλλαγή φακέλων ούτε με τη βολική επίκληση απορρήτου όταν οι αρχές πρέπει να συνεργαστούν.
Στο γεωπολιτικό επίπεδο, οι πτήσεις ανάμεσα στα Εμιράτα και το Ισραήλ εντάσσονται στη διμερή προσέγγιση. Η ασφάλειά τους έχει επομένως και πολιτικό βάρος. Μια επίθεση μπορεί να τροφοδοτήσει φόβο και δυσπιστία, ανεξαρτήτως του αν αποδειχθεί ευρύτερο σχέδιο. Η συνεργασία για τη διερεύνηση προσφέρει δυνατότητα θεσμικής αντίδρασης. Χρειάζεται, όμως, να παράγει αποτελέσματα που θα αντέχουν στον έλεγχο. Η ανακοίνωση ενότητας έχει μικρή αξία όταν οι πραγματικές αδυναμίες παραμένουν ανεξήγητες και ανεπεξέργαστες.
Υπάρχει, τέλος, το ζήτημα της δημόσιας ενημέρωσης. Οι επιβάτες και οι οικογένειές τους δικαιούνται μια κατανοητή εξήγηση για όσα συνέβησαν και για τις διορθώσεις που θα ακολουθήσουν. Η προστασία της έρευνας μπορεί να δικαιολογεί περιορισμούς στη δημοσιοποίηση στοιχείων. Δεν δικαιολογεί όμως την αόριστη αναβολή κάθε απάντησης. Χρειάζονται ενημέρωση, σαφής αναφορά σε όσα παραμένουν άγνωστα και έλεγχος των διαδικασιών. Μια εταιρεία δεν αποκαθιστά την εμπιστοσύνη μόνο με τη διαβεβαίωση ότι συνεργάζεται. Την αποκαθιστά όταν αποδεικνύει ότι αναγνωρίζει τις ευθύνες που της αναλογούν, διορθώνει συγκεκριμένες αδυναμίες και δέχεται την αξιολόγηση των αρμόδιων θεσμών. Αυτή είναι η οφειλή προς όσους επιβίωσαν και προς όλους εκείνους που θα επιβιβαστούν στην επόμενη πτήση της εταιρείας.
Η πτήση της flydubai πρέπει να γίνει αφετηρία λογοδοσίας. Ποια στοιχεία υπήρχαν, ποιος τα γνώριζε και πώς αξιολογήθηκαν; Τι αλλάζει ώστε μια αξιόπιστη προειδοποίηση να φτάνει εγκαίρως στον αρμόδιο; Και πώς αποδομείται η ιδεολογία που επιτρέπει σε κάποιον να αντιμετωπίσει παιδιά ως αναλώσιμους στόχους; Οι άνθρωποι στο αεροσκάφος επέζησαν χάρη σε αποφασιστικές πράξεις. Η πολιτεία και οι εταιρείες οφείλουν τώρα τη δική τους πράξη ευθύνης: τεκμηριωμένες απαντήσεις και ουσιαστική πρόληψη.