Η παράδοση των λειψάνων του τσάρου Σαμουήλ από την Ελλάδα στη Βουλγαρία δεν περιορίστηκε σε μια πράξη πολιτιστικής και ιστορικής διπλωματίας ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σόφια. Προκάλεσε ισχυρές αντιδράσεις στα Σκόπια, αγγίζοντας ένα από τα πλέον ευαίσθητα ζητήματα της περιοχής: τη σύγκρουση γύρω από την ιστορική κληρονομιά και την εθνική ταυτότητα.
Τα λείψανα, τα οποία είχαν βρεθεί πριν από περίπου έξι δεκαετίες στον Άγιο Αχίλλειο της Μικρής Πρέσπας, παραδόθηκαν στις 3 Οκτωβρίου στη βουλγαρική πλευρά στο πλαίσιο διμερούς συμφωνίας Ελλάδας–Βουλγαρίας για ανταλλαγή ιστορικών και θρησκευτικών κειμηλίων. Η Βουλγαρία παρέλαβε τα λείψανα του Σαμουήλ και η Ελλάδα 48 θρησκευτικά κειμήλια που είχαν μεταφερθεί στη Βουλγαρία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η τελετή είχε σαφή κρατικό και συμβολικό χαρακτήρα. Τα λείψανα μεταφέρθηκαν στη Σόφια με στρατιωτικές τιμές και τοποθετήθηκαν στην εκκλησία της Αγίας Σοφίας. Η βουλγαρική ηγεσία παρουσίασε τον Σαμουήλ ως ιστορικό ηγεμόνα του Πρώτου Βουλγαρικού Βασιλείου και τη μεταφορά ως εκπλήρωση μιας προσπάθειας που είχε αρχίσει ήδη από τη δεκαετία του 1960.
Οργή και καχυποψία στα Σκόπια
Στα Σκόπια, όμως, η εικόνα ήταν εντελώς διαφορετική.
Μέσα ενημέρωσης και σχολιαστές αντιμετώπισαν τη συμφωνία Αθήνας–Σόφιας ως κίνηση με σαφές συμβολικό φορτίο, επειδή ο Σαμουήλ αποτελεί επίσης κεντρικό πρόσωπο της ιστορικής αφήγησης που καλλιεργήθηκε επί δεκαετίες στα Σκόπια.
Τοπικά δημοσιεύματα κατηγόρησαν την κυβέρνηση ότι παρέμεινε σιωπηλή, ενώ άλλες φωνές χαρακτήρισαν την παράδοση των λειψάνων «αντιμακεδονικό μήνυμα».
Η αντιπαράθεση έφθασε ακόμη και σε προτάσεις για εξέταση DNA των οστών, σε μια προσπάθεια να δοθεί επιστημονικός μανδύας σε μια κατά βάση ιστορική και πολιτική διαμάχη.
Η ουσία, όμως, βρίσκεται αλλού.
Η συμφωνία Ελλάδας–Βουλγαρίας έδωσε στη Σόφια ένα εξαιρετικά ισχυρό συμβολικό επιχείρημα στην πολυετή αντιπαράθεσή της με τα Σκόπια για το ποια ιστορική παράδοση μπορεί να διεκδικεί κάθε πλευρά.
Η Σόφια δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών
Η βουλγαρική κυβέρνηση είχε προαναγγείλει την επιστροφή των λειψάνων με απολύτως σαφή γλώσσα.
Ο Βούλγαρος πρωθυπουργός Ρούμεν Ράντεφ είχε δηλώσει ότι η χώρα του «πηγαίνει να πάρει τον τσάρο της», ενώ στη συνέχεια παρουσίασε την επιστροφή ως ιστορική στιγμή για τη Βουλγαρία. Σε επίσημη τοποθέτησή του τόνισε ότι ο Σαμουήλ, ο οποίος στο παρελθόν «χώριζε» Έλληνες και Βουλγάρους, σήμερα μπορεί να λειτουργήσει ως στοιχείο προσέγγισης των δύο χωρών.
Στα Σκόπια, αυτή ακριβώς η διατύπωση διαβάστηκε διαφορετικά.
Για ένα κράτος του οποίου μεγάλο μέρος της εθνικής αφήγησης βασίζεται στη διεκδίκηση ιστορικών προσωπικοτήτων που επίσης θεωρούνται βουλγαρικές από τη Σόφια, η επίσημη ελληνική παράδοση των λειψάνων προς τη Βουλγαρία αντιμετωπίστηκε ως σημαντική συμβολική ήττα.
Ο Μίτσκοσκι απέφυγε τον Σαμουήλ και επέστρεψε στον Ντέλτσεφ
Ο πρωθυπουργός της Βόρειας Μακεδονίας Χρίστιαν Μίτσκοσκι απέφυγε την ευθεία αντιπαράθεση για την ταυτότητα του Σαμουήλ.
Αντ’ αυτού, επέλεξε να επαναφέρει στο προσκήνιο τη βουλγαρική παρουσία στην περιοχή κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Συμφωνία του Μπλεντ, ενώ αναφέρθηκε και στον Γκότσε Ντέλτσεφ.
Η επιλογή μόνο τυχαία δεν είναι.
Ο Ντέλτσεφ αποτελεί μία ακόμη ιστορική προσωπικότητα που βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγκρουσης Σόφιας–Σκοπίων. Τα Σκόπια τον εντάσσουν στην εθνική της αφήγηση, ενώ η Βουλγαρία τον θεωρεί Βούλγαρο επαναστάτη.
Έτσι, η συζήτηση γύρω από τον Σαμουήλ επανέφερε στην επιφάνεια το βαθύτερο πρόβλημα: η ιστορική διαμάχη μεταξύ Βουλγαρίας και Βόρειας Μακεδονίας δεν αφορά μία μόνο προσωπικότητα, αλλά ολόκληρη την αφήγηση για την προέλευση της σύγχρονης μακεδονικής ταυτότητας.
Η φον ντερ Λάιεν και η «μακεδονική γλώσσα»
Μέσα σε αυτό το ήδη φορτισμένο κλίμα ήρθαν και οι πρόσφατες δηλώσεις της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Η επικεφαλής της Κομισιόν υπογράμμισε ότι τα Σκόπια ανήκούν στην ευρωπαϊκή οικογένεια, κάνοντας αναφορά στη «μακεδονική γλώσσα», την ταυτότητα και την κουλτούρα της χώρας, κάτι που προκάλεσε δικαίως σφοδρές αντιδράσεις στην Ελλάδα.
Οι συγκεκριμένες αναφορές έγιναν δεκτές με ικανοποίηση στα Σκόπια, όμως δεν αλλάζουν το βασικό πολιτικό εμπόδιο στην ενταξιακή πορεία.
Τα Σκόπια οφείλουν να προχωρήσουν σε συνταγματικές αλλαγές ώστε να συμπεριλάβουν ρητά τους Βουλγάρους μεταξύ των αναγνωρισμένων κοινοτήτων του κράτους.
Χωρίς αυτή την αλλαγή, το άνοιγμα του επόμενου ουσιαστικού σταδίου των ενταξιακών διαπραγματεύσεων παραμένει μπλοκαρισμένο.
Η Σόφια επιμένει ότι πρόκειται για ζήτημα δικαιωμάτων της βουλγαρικής κοινότητας και δεν έχει δείξει πρόθεση να υποχωρήσει.
Και η Αθήνα έχει ανοιχτούς λογαριασμούς
Παράλληλα, η Ελλάδα εξακολουθεί να θέτει τις δικές της εκκρεμότητες απέναντι στα Σκόπια.
Η υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου επανέφερε πρόσφατα το θέμα των σχολικών βιβλίων της γειτονικής χώρας, ζητώντας αλλαγές σε περιεχόμενο το οποίο, σύμφωνα με την ελληνική πλευρά, δεν συμβαδίζει με τη Συμφωνία των Πρεσπών.
Στο επίκεντρο βρίσκονται αναφορές που η Αθήνα θεωρεί αναθεωρητικές ή αλυτρωτικές, καθώς και η χρήση ιστορικών συμβόλων και αφηγήσεων που σχετίζονται με την αρχαία Μακεδονία και τον Μέγα Αλέξανδρο.
Η ελληνική θέση παραμένει ότι η ευρωπαϊκή πορεία των Σκοπίων προϋποθέτει πλήρη εφαρμογή των διεθνών δεσμεύσεων που έχει αναλάβει.
Η Ιστορία παραμένει γεωπολιτικό εργαλείο στα Βαλκάνια
Η υπόθεση του Σαμουήλ δείχνει ότι στα Βαλκάνια η Ιστορία εξακολουθεί να λειτουργεί ως παράγοντας εξωτερικής πολιτικής.
Για την Αθήνα και τη Σόφια, η επιστροφή των λειψάνων παρουσιάστηκε ως παράδειγμα συνεννόησης και επίλυσης μιας εκκρεμότητας δεκαετιών.
Για τα Σκόπια, όμως, η ίδια πράξη ερμηνεύτηκε μέσα από το πρίσμα μιας πολύ βαθύτερης σύγκρουσης για την ιστορική ταυτότητα.
Και αυτή η σύγκρουση έχει πλέον άμεση πολιτική συνέπεια.
Τα Σκόπια βρίσκονται ανάμεσα σε δύο διαφορετικά μέτωπα: από τη μία τις απαιτήσεις της Βουλγαρίας για ταυτότητα, Ιστορία και συνταγματικές εγγυήσεις και από την άλλη τις ελληνικές απαιτήσεις για πλήρη εφαρμογή των συμφωνηθέντων και απομάκρυνση αλυτρωτικών αναφορών.
Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, επομένως, δεν κρίνεται μόνο σε οικονομικές μεταρρυθμίσεις ή θεσμικά κριτήρια.
Κρίνεται και στην ικανότητα της χώρας να διαχειριστεί μία ιστορική κληρονομιά που εξακολουθεί να αποτελεί ανοιχτό πεδίο σύγκρουσης με τους δύο γείτονές της.
Στα Βαλκάνια, το παρελθόν δεν μένει ποτέ πραγματικά πίσω.
Και η υπόθεση των λειψάνων του Σαμουήλ το απέδειξε για ακόμη μία φορά.