Του Χρήστου Κωνσταντινίδη
Υπάρχουν συνεντεύξεις που, όταν πραγματοποιούνται, αποτελούν δημοσιογραφικό υλικό. Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, μετατρέπονται σε ιστορικά τεκμήρια.
Μία τέτοια περίπτωση είναι η συνέντευξη που μου παραχώρησε ο Λεωνίδας Κουμάκης, ένας άνθρωπος που κουβαλούσε μέσα του την Κωνσταντινούπολη των παιδικών του χρόνων και μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας του Ελληνισμού της Πόλης.
Ο Λεωνίδας Κουμάκης έφυγε από τη ζωή τον Νοέμβριο του 2024. Είχα την τύχη, λίγο καιρό πριν από τον θάνατό του, να καταγράψω τη μαρτυρία του για τα Σεπτεμβριανά του 1955.
Και αυτό που θυμάμαι περισσότερο από εκείνη τη συζήτηση ήταν ο τρόπος με τον οποίο μιλούσε.
Με σεβασμό στην Ιστορία.
Χωρίς υπερβολές. Χωρίς να αφήνει το προσωπικό του τραύμα να αλλοιώνει την κρίση του. Παρότι περιέγραφε γεγονότα που είχε ζήσει ο ίδιος ως παιδί, προσπαθούσε να διαχωρίζει τη μνήμη από την ερμηνεία και το συναίσθημα από την καταγραφή.
Αυτό ακριβώς κάνει τη μαρτυρία του ακόμη πιο πολύτιμη.
Το παιδί που έζησε τη νύχτα της 6ης Σεπτεμβρίου
Ο Κουμάκης ήταν μόλις ένα παιδί όταν, στις 6 Σεπτεμβρίου 1955, η Κωνσταντινούπολη παραδόθηκε στη βία.
Ελληνικά καταστήματα, σπίτια, εκκλησίες, σχολεία, νεκροταφεία και περιουσίες έγιναν στόχος οργανωμένων επιθέσεων. Πίσω από τις καταστροφές υπήρχαν άνθρωποι. Οικογένειες. Παιδιά που έβλεπαν μέσα σε λίγες ώρες τον κόσμο στον οποίο είχαν γεννηθεί να καταρρέει.
Ένα από αυτά τα παιδιά ήταν ο Λεωνίδας Κουμάκης.
Στη μαρτυρία του περιγράφει τη νύχτα της 6ης Σεπτεμβρίου, τους βανδαλισμούς, τις φωτιές και το μανιασμένο πλήθος. Εξηγεί πώς η δική του οικογένεια κατάφερε να γλιτώσει και θυμάται ένα σύνθημα που συμπύκνωνε με ανατριχιαστικό τρόπο την απειλή εναντίον των Ελλήνων:
«Bugün malınız, yarın kafanız» — «Σήμερα οι περιουσίες σας, αύριο τα κεφάλια σας».
Δεν επρόκειτο μόνο για καταστροφή περιουσιών. Το μήνυμα προς τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης ήταν βαθύτερο: η παρουσία του στην πόλη των προγόνων του βρισκόταν πλέον υπό άμεση απειλή.
Τα Σεπτεμβριανά δεν εξαφάνισαν μέσα σε μία νύχτα την ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης. Δημιούργησαν όμως ένα τραύμα και ένα κλίμα φόβου που, μαζί με τις πολιτικές που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια και ιδιαίτερα τις απελάσεις του 1964, επιτάχυναν δραματικά τη συρρίκνωσή της.
Από τα Σεπτεμβριανά στον ξεριζωμό
Ο ίδιος ο Κουμάκης δεν έπαψε ποτέ να θυμάται την παιδική του ηλικία στην Πόλη.
Νομικός στην εκπαίδευση, εργάστηκε επί σειρά ετών στον εμπορικό τομέα των εισαγωγών και εξαγωγών, ενώ παράλληλα υπήρξε συγγραφέας με έντονο ενδιαφέρον για τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Στο βιβλίο του «Το Θαύμα» επέστρεψε σε μία ακόμη βαθιά προσωπική στιγμή της οικογενειακής του ιστορίας. Με έντονο θρησκευτικό συναίσθημα και πίστη περιέγραψε ένα περιστατικό που, όπως ο ίδιος το βίωσε και το ερμήνευσε, προηγήθηκε του ξεριζωμού της οικογένειάς του από την Κωνσταντινούπολη κατά τη δεκαετία του 1960.
Και αυτή τη μαρτυρία είχα την ευκαιρία να την καταγράψω. Είναι ένα ξεχωριστό κομμάτι της ιστορίας του, το οποίο αξίζει να παρουσιαστεί αυτοτελώς σε ένα επόμενο αφιέρωμα.
Η αποκάλυψη για τον Ίαν Φλέμινγκ
Στη συνέντευξη για τα Σεπτεμβριανά υπάρχει και μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διάσταση.
Ο Λεωνίδας Κουμάκης αναφέρεται στον Ίαν Φλέμινγκ, τον άνθρωπο που έγινε παγκοσμίως γνωστός ως δημιουργός του Τζέιμς Μποντ και ο οποίος βρισκόταν τότε στην Κωνσταντινούπολη, έχοντας υπηρετήσει προηγουμένως στη βρετανική ναυτική υπηρεσία πληροφοριών και διατηρώντας στενούς δεσμούς με τον βρετανικό κόσμο των πληροφοριών.
Η παρουσία του στην Πόλη τις ημέρες των γεγονότων έχει αποτελέσει αντικείμενο ιστορικού ενδιαφέροντος και συζητήσεων. Στη μαρτυρία του, ο Κουμάκης παρουσιάζει τη δική του εκδοχή για τον ρόλο και τη δραστηριότητα του Φλέμινγκ εκείνες τις ημέρες.
Πρόκειται για ένα σημείο που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή, ακριβώς επειδή πρέπει να διαχωρίζεται η τεκμηριωμένη ιστορική παρουσία του Φλέμινγκ από τους ισχυρισμούς και τις ερμηνείες που έχουν διατυπωθεί για την αποστολή του.
«Η Τουρκία δεν έχει αλλάξει»
Η συζήτησή μας, όμως, δεν περιορίστηκε στο 1955.
Ο Λεωνίδας Κουμάκης συνέδεε όσα έζησε ως παιδί με τη μακρά διαδρομή των ελληνοτουρκικών σχέσεων και εξηγούσε γιατί, κατά τη δική του εκτίμηση, η βασική αντίληψη του τουρκικού κράτους απέναντι στον Ελληνισμό δεν έχει μεταβληθεί ουσιαστικά από τότε μέχρι σήμερα.
Μπορεί κανείς να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με αυτή την εκτίμηση. Δεν μπορεί, όμως, να αγνοήσει τη βαρύτητα με την οποία την εξέφραζε ένας άνθρωπος που δεν γνώρισε τα Σεπτεμβριανά μέσα από ένα βιβλίο.
Τα έζησε.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία της συγκεκριμένης συνέντευξης.
Δεν πρόκειται απλώς για μία αφήγηση του παρελθόντος. Είναι η προφορική μαρτυρία ενός Έλληνα της Κωνσταντινούπολης που είδε ως παιδί τη βία να εισβάλλει στη ζωή του, έζησε αργότερα τον ξεριζωμό και, δεκαετίες μετά, εξακολουθούσε να μιλά για εκείνα τα γεγονότα με αξιοσημείωτη νηφαλιότητα.
Σήμερα, που ο Λεωνίδας Κουμάκης δεν βρίσκεται πια ανάμεσά μας, τα λόγια του έχουν διαφορετικό βάρος.
Γιατί οι άνθρωποι φεύγουν.
Οι μαρτυρίες τους, όμως, όταν καταγράφονται, μένουν.
Και αποτελούν χρέος των επόμενων γενεών να τις ακούν, να τις μελετούν και να μην επιτρέπουν στην ιστορική μνήμη να σβήσει.
Στο βίντεο που ακολουθεί, ο αείμνηστος Λεωνίδας Κουμάκης αφηγείται τη δική του 6η Σεπτεμβρίου 1955.
Μία μαρτυρία από πρώτο χέρι. Μία κατάθεση μνήμης για τα Σεπτεμβριανά και τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης.