Η τάξη πραγμάτων που η Ευρώπη δεν έχει κατονομάσει
Του Σάι Γκαλ, The Jerusalem Post — 10 Σεπτεμβρίου 2026
Ο χάρτης ασφαλείας αποκαλύπτει όσα συγκαλύπτει η διπλωματία: στο μεγαλύτερο μέρος του, τα ευρωπαϊκά και τα ισραηλινά συμφέροντα ευθυγραμμίζονται περισσότερο μεταξύ τους απ’ όσο ευθυγραμμίζεται καθένα από αυτά με την Ουάσινγκτον. Πολιτικά, η Ουάσινγκτον φαίνεται πιο κοντά· γεωγραφικά, στρατιωτικά και βιομηχανικά, όμως, πιο κοντά βρίσκεται η Ευρώπη.
Για ολόκληρες γενιές, η Ευρώπη και το Ισραήλ στήριζαν την ασφάλειά τους στις Ηνωμένες Πολιτείες, μέχρις ότου η συμμαχία μετατράπηκε σε εξάρτηση: η Ευρώπη εκχώρησε σε τρίτους κρίσιμες λειτουργίες προστασίας, ενώ το Ισραήλ ενσωμάτωσε την αμερικανική χρηματοδότηση, τον εφοδιασμό και την τεχνολογία στη δομή των ενόπλων δυνάμεών του.
Η γερμανική Πολεμική Αεροπορία παρουσιάζει στο Άναμπουργκ της Γερμανίας την αρχική επιχειρησιακή δυνατότητα του «Οπλικού Συστήματος Arrow για τη Γερμανία».
Η Εθνική Αμυντική Στρατηγική των ΗΠΑ για το 2026 κωδικοποιεί αυτή την απόκλιση, αφήνοντας την Ευρώπη να αναλάβει ηγετικό ρόλο απέναντι σε απειλές τις οποίες η Ουάσινγκτον θεωρεί λιγότερο σοβαρές για την ίδια, καθώς η αμερικανική ισχύς επικεντρώνεται στην άμυνα της αμερικανικής επικράτειας και στην περιοχή του Ινδοειρηνικού. Η Ουάσινγκτον οργανώνεται για τον εαυτό της· η Ευρώπη και το Ισραήλ οφείλουν να πράξουν το ίδιο.
Η Αμερική μπορεί να επιλέγει τα θέατρα επιχειρήσεών της· η Ευρώπη και το Ισραήλ δεν μπορούν. Η γεωγραφία καθορίζει τα δικά τους: από την Αρκτική και τη Βαλτική, μέσω της Μεσογείου και της Βόρειας Αφρικής, έως το Λεβάντε, την Ερυθρά Θάλασσα και τις οδούς προς την Ασία.
Αυτή η γεωγραφική έκταση συγκροτεί ένα ενιαίο σύστημα ασφαλείας, στο οποίο οι πύραυλοι και τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ο θαλάσσιος εξαναγκασμός, η διατάραξη του εμπορίου και των υποθαλάσσιων καλωδίων, η ενεργειακή και κυβερνοχώρου ευπάθεια, η ρωσική ισχύς, η προβολή ισχύος του Ιράν και η τουρκική επιρροή υπερβαίνουν τον κατ’ όνομα διαχωρισμό μεταξύ ευρωπαϊκής και μεσανατολικής ασφάλειας. Η κυριαρχία υποβάλλεται σε μία και μοναδική δοκιμασία: Τι σταματά να λειτουργεί όταν μια εξωτερική δύναμη λέει «όχι»;
Η Γροιλανδία και η Κύπρος αποκαλύπτουν την ίδια αδυναμία, στα δύο αντίθετα άκρα αυτού του συστήματος. Η Δανία και η Γροιλανδία απέρριψαν τις αμερικανικές απαιτήσεις για την απόκτηση της Γροιλανδίας, επιταχύνοντας την ευρωπαϊκή στρατιωτική δραστηριότητα στην Αρκτική.
Στην Κύπρο, η Τουρκία βρίσκεται εντός του ΝΑΤΟ και η Κυπριακή Δημοκρατία εκτός αυτού· ο τουρκικός εξαναγκασμός σε βάρος της Ελλάδας, της Κύπρου ή του Ισραήλ τοποθετεί την πλευρά που ασκεί τον εξαναγκασμό μέσα στον μηχανισμό συναίνεσης του ΝΑΤΟ.
Αυτός είναι ο «Χάρτης των Βέτο»: κάθε πύλη ελεγχόμενη από ξένη δύναμη, η οποία είναι σε θέση να αναστείλει μια κυρίαρχη λειτουργία.
Ένα βέτο παραμένει βέτο, ακόμη και όταν προέρχεται από φίλο.
Η Ευρώπη εξαρτάται από την αμερικανική προστασία· το Ισραήλ από την αμερικανική άδεια, μέσω αδειοδοτήσεων, εξαρτημάτων, αναπλήρωσης αποθεμάτων και εγκρίσεων εξαγωγών. Η αμερικανική στρατηγική μεταβίβασης οπλικών συστημάτων του Φεβρουαρίου 2026 το κωδικοποιεί: οι μεταβιβάσεις όπλων προωθούν την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, ενώ η ξένη ζήτηση διευρύνει την αμερικανική βιομηχανική ικανότητα.
Το Μνημόνιο Κατανόησης του 2016 μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ δεν πρέπει να αποτελέσει πρότυπο για τη συμφωνία που θα το διαδεχθεί. Συνδέοντας την αμερικανική χρηματοδότηση με την αγορά αμερικανικών αγαθών και υπηρεσιών και καταργώντας σταδιακά, έως το 2028, τη δυνατότητα του Ισραήλ να χρησιμοποιεί μέρος της βοήθειας για εγχώριες προμήθειες, επιδότησε μεν στρατιωτικές δυνατότητες, ενσωμάτωσε όμως ταυτόχρονα τον έλεγχο του δωρητή.
Η βοήθεια που υπαγορεύει τον τρόπο διάθεσης των χρημάτων αποτελεί βιομηχανική πολιτική του δωρητή, εφαρμοζόμενη μέσα στην αμυντική οικονομία του αποδέκτη.
Το Μνημόνιο διαμόρφωσε τη δομή των ισραηλινών ενόπλων δυνάμεων και τις αλυσίδες εφοδιασμού που θα κληρονομήσουν οι μελλοντικές κυβερνήσεις του Ισραήλ, περιορίζοντας τις βιομηχανικές επιλογές τους όταν η Ουάσινγκτον και η Ιερουσαλήμ αποκλίνουν. Η λήξη του πρέπει να οδηγήσει στην αποδόμηση και όχι στην ανανέωση αυτής της εξάρτησης. Μετά το 2028, το ερώτημα δεν είναι τι θα προσφέρει η Ουάσινγκτον, αλλά πόση εξάρτηση θα αγοράσει το Ισραήλ με αυτό που θα του προσφερθεί.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει το ίδιο έλλειμμα: οι αμυντικές δαπάνες δεν μπορούν να αγοράσουν στρατηγική αυτονομία, όσο κρίσιμες λειτουργίες παραμένουν υπό εξωτερικό έλεγχο. Οι δαπάνες μετρούν πόρους· η κυριαρχία μετρά τον έλεγχο.
Ο «Βαθμός Έκθεσης σε Άδεια Τρίτων» μετρά πόσο εξαρτάται μια κυρίαρχη δυνατότητα από άλλο κράτος ως προς την παραγωγή, την τροποποίηση, την ενσωμάτωση, την αναπλήρωση, τη μεταβίβαση ή τη λειτουργία της. Η «Κυριαρχία Μετά την Αγορά» θέτει το ερώτημα ποιος εξακολουθεί να αποφασίζει μετά την παράδοση.
Το Arrow 3 της Γερμανίας και το David’s Sling της Φινλανδίας αποτυπώνουν αυτή την αντίφαση: ισραηλινά συστήματα αποτελούν θεμέλιο της ευρωπαϊκής ασφάλειας, ενώ η αμερικανική έγκριση παραμένει ενσωματωμένη στην αρχιτεκτονική των εξαγωγών τους.
Το SAFE, το κοινό χρηματοδοτικό μέσο προμηθειών της ΕΕ, περιορίζει την εξάρτηση από τρίτους, επιτρέπει όμως σημαντικό ποσοστό εξωτερικού περιεχομένου και τη συμμετοχή εταίρων, την ώρα που η Τουρκία επιδιώκει βαθύτερη πρόσβαση. Έτσι δημιουργείται ο κίνδυνος τα αμερικανικά βέτο να αντικατασταθούν από τουρκικά.
Ένα οπλικό σύστημα που δεν μπορεί να προσαρμοστεί, να αναπληρωθεί ή να μεταβιβαστεί χωρίς την άδεια μιας ξένης δύναμης βρίσκεται μεν στην κατοχή ενός κράτους, αλλά δεν τελεί υπό τον κυρίαρχο έλεγχό του. Η Ευρώπη και το Ισραήλ χρειάζονται δυνατότητα υποκατάστασης και όχι αυτάρκεια: τα αναντικατάστατα εξαρτήματα, η προμήθεια από μία και μοναδική πηγή και οι άδειες από τις οποίες δεν υπάρχει δυνατότητα απεμπλοκής δημιουργούν μοχλούς πίεσης. Το ξένο περιεχόμενο δημιουργεί δικαιοδοσία, η οποία μπορεί να μετατραπεί σε βέτο.
Η Ινδία αποτελεί παράδειγμα της εναλλακτικής επιλογής: βαθιά σύμπραξη με την Ουάσινγκτον, χωρίς αυτή να καθίσταται απαραίτητη για την παραγωγή, την υποστήριξη ή τις πολιτικές επιλογές της χώρας.
Η Ευρώπη χρειάζεται την ικανότητα του Ισραήλ να αντέχει σε συνθήκες πολέμου ανεξάρτητα από την Ουάσινγκτον, καθώς και τις δοκιμασμένες σε πραγματικές μάχες δυνατότητές του στην αντιπυραυλική άμυνα, στις πληροφορίες, στα μη επανδρωμένα συστήματα, στον ηλεκτρονικό πόλεμο και στην ενοποίηση συστημάτων. Το Ισραήλ χρειάζεται τη βιομηχανική κλίμακα της Ευρώπης, το βάθος της στον αεροδιαστημικό και ναυτικό τομέα, τις στρατηγικές μεταφορές, τις διαστημικές υποδομές, τη χρηματοδότηση και την ηπειρωτική γεωγραφία της.
Το Ισραήλ έχει άμεσο συμφέρον ασφαλείας από μια Ευρώπη ικανή να υπερασπίζεται τον εαυτό της χωρίς την Αμερική και να αψηφά την Ουάσινγκτον όταν αυτό είναι αναγκαίο — ακόμη και όταν κάτι τέτοιο σημαίνει ότι θα εναντιωθεί στο Ισραήλ.
Η διπλωματική ευκολία δεν αποτελεί στρατηγικό συμφέρον. Μια κυρίαρχη Ευρώπη προσφέρει στο Ισραήλ εναλλακτικούς προμηθευτές, εναλλακτικές οδούς, βιομηχανικό βάθος και έναν δεύτερο δυτικό πόλο ισχύος, μειώνοντας το κόστος μιας ενδεχόμενης αμερικανικής άρνησης.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει τρεις μορφές έκθεσης: τη ρωσική εδαφική επιθετικότητα, την τουρκική παρεμπόδιση εντός του ΝΑΤΟ και την αμερικανική αναντικατάστατη παρουσία που είναι ενσωματωμένη στις άδειες, στις αλυσίδες εφοδιασμού και στις υποδομές. Ο κατακερματισμός προσφέρει στη Μόσχα χρόνο, στην Άγκυρα μοχλούς πίεσης και στην Ουάσινγκτον δικαιοδοσία επί κυρίαρχων αποφάσεων.
Όταν τα συμφέροντα αποκλίνουν και η Ουάσινγκτον διατηρεί μια σχέση εξάρτησης, ένα δικαίωμα βέτο ή έναν τουρκικό μοχλό πίεσης, τον οποίο η Ευρώπη ή το Ισραήλ πρέπει να εξαλείψουν, η υποχωρητικότητα μετατρέπεται σε κίνδυνο για την ασφάλεια.
Το άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης της Λισαβόνας παρέχει τον νομικό πυρήνα της «Λισαβόνας 2.0»: εάν ένα κράτος-μέλος της ΕΕ δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που διαθέτουν. Η Τουρκία δεν είναι μέλος της ΕΕ και δεν μπορεί να θέσει όρους ως προς αυτή την υποχρέωση.
Η «Λισαβόνα 2.0» την καθιστά επιχειρησιακά εφαρμόσιμη μέσω κυρίαρχων ευρωπαϊκών δυνατοτήτων και παράλληλων δεσμεύσεων με εταίρους εκτός ΕΕ. Το ΝΑΤΟ παραμένει το κύριο στρατιωτικό εργαλείο της Ευρώπης απέναντι στη Ρωσία, αλλά παύει να αποτελεί το μοναδικό πλαίσιο μέσω του οποίου οργανώνεται η ευρωπαϊκή ασφάλεια. Όταν ο εξαναγκασμός προέρχεται από το εσωτερικό, η συναίνεση μετατρέπεται σε περιορισμό.
Η Ουάσινγκτον και η Άγκυρα εκμεταλλεύονται διαφορετικές ασυμμετρίες: η Ουάσινγκτον μετατρέπει την εξάρτηση των συμμάχων σε μοχλό πίεσης· η Τουρκία μετατρέπει τη συμμετοχή της στη Συμμαχία σε μοχλό πίεσης. Η Γροιλανδία απέδειξε ότι ακόμη και μια συμμαχία δεν αποκλείει την άσκηση εδαφικής πίεσης, όταν τα αμερικανικά συμφέροντα αποκλίνουν.
Η στρατηγική εξισορρόπηση της Άγκυρας της επιτρέπει να παραμένει αρκετά δυτική ώστε να διατηρεί την προστασία και την πρόσβασή της, αλλά και αρκετά αναθεωρητική ώστε να κεφαλαιοποιεί την αναντικατάστατη θέση της, αμβλύνοντας παράλληλα την απομόνωση της Ρωσίας και διευρύνοντας τα περιθώρια κινήσεων του Ιράν. Το Σύμφωνο της Μέκκας θεσμοποιεί αυτή τη διπλή παγίδευση, διατηρώντας την Τουρκία εντός του ΝΑΤΟ, ενώ παράλληλα προσθέτει ένα δεύτερο αμυντικό πλαίσιο με τη Σαουδική Αραβία και το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν.
Δεν πρόκειται ούτε για ένα «ισλαμικό ΝΑΤΟ» ούτε για το αντίστοιχο της «Λισαβόνας 2.0»: το Ριάντ εισήγαγε εξαρτήσεις· η «Λισαβόνα 2.0» οικοδομείται για να τις εξαλείψει.
Στην Αθήνα, ο απόστρατος αντισυνταγματάρχης του Ελληνικού Στρατού Σάββας Καλεντερίδης καταλήγει στο αντίστοιχο συμπέρασμα: η Ελλάδα πρέπει να οργανωθεί γύρω από κράτη με κοινά συμφέροντα ή κοινές απειλές, τοποθετώντας την Κύπρο και το Ισραήλ στον πυρήνα αυτής της αρχιτεκτονικής.
Η αρχιτεκτονική υπάρχει ήδη στο δίκαιο, στις προμήθειες, στη δομή των ενόπλων δυνάμεων και στη γεωγραφία· η επίσημη διακήρυξή της υπολείπεται της πραγματικότητας. Το Ισραήλ, μολονότι δεν καλύπτεται από την υποχρέωση αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ, έχει θέση εντός της «Λισαβόνας 2.0», επειδή η νοτιοανατολική περίμετρος ασφαλείας της Ευρώπης εκτείνεται πέρα από τα όρια της Ένωσης και στηρίζεται στην ισραηλινή ισχύ και στη στρατηγική θέση του Ισραήλ.
Το Ισραήλ δεν αποτελεί συμπλήρωμα, αλλά τον κύριο στρατιωτικό πυλώνα της «Λισαβόνας 2.0» εκτός ΕΕ σε αυτή την πτέρυγα.
Από τη Γροιλανδία και τον απώτατο Βορρά έως το Ισραήλ και την Ερυθρά Θάλασσα, κάθε ευρώ που δαπανά η Ευρώπη για την άμυνα και κάθε σέκελ που διαθέτει το Ισραήλ πρέπει να αξιολογούνται με βάση το σημείο άσκησης βέτο που εξαλείφουν.