Τις μεγάλες αλλαγές που προκαλεί η Τεχνητή Νοημοσύνη στην εκπαίδευση, αλλά και τις επιπτώσεις της ανεξέλεγκτης χρήσης της τεχνολογίας στις ανθρώπινες σχέσεις και στη συμπεριφορά των παιδιών, εξέτασε η εκπομπή που συντόνισε ο Χρήστος Μουρτζούκος στο κανάλι του «Απόδημου Παλμού».
Η συζήτηση αναπτύχθηκε γύρω από τρεις άξονες που συνδέονται πλέον άμεσα μεταξύ τους: την είσοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης στο σχολείο, την έξαρση του σχολικού εκφοβισμού και τη σταδιακή αποδυνάμωση της ανθρώπινης επικοινωνίας στην εποχή των οθονών.
Καλεσμένοι της εκπομπής ήταν η νηπιαγωγός Άννα Μαγκιώση και ο εκπαιδευτικός Βαγγέλης Βουτσελάς, οι οποίοι κατέθεσαν τις εμπειρίες και τις απόψεις τους για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα μαθητές, εκπαιδευτικοί και γονείς.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπήκε ήδη στο νηπιαγωγείο
Η Άννα Μαγκιώση υπογράμμισε ότι οι νέες τεχνολογίες έχουν εισέλθει οριστικά στη ζωή των παιδιών και, κατά συνέπεια, το νηπιαγωγείο δεν μπορεί να παραμείνει έξω από αυτήν τη νέα πραγματικότητα.
Όπως εξήγησε, ακόμη και στην προσχολική ηλικία μπορούν να χρησιμοποιηθούν ψηφιακά εργαλεία, εκπαιδευτικά παιχνίδια, διαδραστικές εφαρμογές, αφηγήσεις ιστοριών, βίντεο, ερωτήσεις γνώσεων και ομαδικές δραστηριότητες. Με αυτόν τον τρόπο, τα παιδιά δεν περιορίζονται στον ρόλο του παθητικού θεατή, αλλά μπορούν σταδιακά να γίνουν τα ίδια δημιουργοί ψηφιακού περιεχομένου.
Η τεχνολογία, όταν εντάσσεται σωστά στη διδασκαλία, μπορεί να δημιουργήσει ένα περισσότερο ελκυστικό μαθησιακό περιβάλλον, να κεντρίσει το ενδιαφέρον των παιδιών και να ενισχύσει τη φαντασία και τη συμμετοχή τους.
Η νηπιαγωγός έφερε ως παράδειγμα τη δυνατότητα δημιουργίας ενός τραγουδιού μέσω εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης, χρησιμοποιώντας στίχους που έχουν προτείνει τα ίδια τα παιδιά. Σε μια τέτοια περίπτωση, η τεχνολογία λειτουργεί ως μέσο δημιουργικότητας και όχι ως υποκατάστατο της σκέψης.
Το μεγάλο όριο: Να μη σταματήσει το παιδί να σκέφτεται
Η συζήτηση ανέδειξε, ωστόσο, και την άλλη πλευρά της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η ανεξέλεγκτη χρήση εφαρμογών που παράγουν έτοιμα κείμενα, εκθέσεις και σχολικές εργασίες μπορεί να οδηγήσει στην υποχώρηση της κριτικής σκέψης.
Όταν ένας μαθητής λαμβάνει ένα έτοιμο αποτέλεσμα και το παρουσιάζει ως δικό του, χωρίς να έχει ερευνήσει, επεξεργαστεί ή κατανοήσει το θέμα, η τεχνολογία δεν ενισχύει την εκπαίδευση αλλά ακυρώνει την ουσία της.
Το βασικό συμπέρασμα ήταν ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι από μόνη της ούτε αποκλειστικά απειλή ούτε αποκλειστικά ευκαιρία. Η αξία της εξαρτάται από τον τρόπο χρήσης της, τους στόχους που υπηρετεί και τα όρια που τίθενται.
Ο Βαγγέλης Βουτσελάς επισήμανε ότι κάθε επιστημονική και τεχνολογική εξέλιξη διαθέτει θετικές και αρνητικές πλευρές. Όπως το αυτοκίνητο διευκόλυνε τη μετακίνηση αλλά δημιούργησε νέους κινδύνους, έτσι και η Τεχνητή Νοημοσύνη προσφέρει τεράστιες δυνατότητες, συνοδευόμενες όμως από σοβαρές παρενέργειες.
Για τον λόγο αυτό, τόνισε την ανάγκη να θεσπιστούν σαφείς κανόνες. Οι κανόνες αυτοί δεν μπορούν να επαφίενται αποκλειστικά στον μαθητή, στον γονέα ή στον εκπαιδευτικό. Απαιτείται οργανωμένη παρέμβαση της πολιτείας, θεσμικό πλαίσιο, δικλίδες ασφαλείας και συγκεκριμένες κατευθύνσεις για τη χρήση της τεχνολογίας από ανηλίκους.
Ο εκπαιδευτικός δεν μπορεί να αφεθεί μόνος
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη θέση του εκπαιδευτικού μέσα στο σύγχρονο σχολείο. Σύμφωνα με όσα επισημάνθηκαν, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν προβλήματα που ξεπερνούν κατά πολύ την καθαρά διδακτική τους αποστολή.
Πρέπει να αντιμετωπίσουν περιστατικά βίας, συγκρούσεις μεταξύ μαθητών, παράπονα ή επιθετικές συμπεριφορές γονέων, ζητήματα ασφάλειας και παιδιά με αυξημένες εκπαιδευτικές ή ψυχοκοινωνικές ανάγκες.
Η Άννα Μαγκιώση περιέγραψε τον εκπαιδευτικό ως εκτεθειμένο απέναντι σε διαρκώς αυξανόμενες ευθύνες, χωρίς πάντοτε να διαθέτει την αναγκαία θεσμική υποστήριξη. Όπως σημείωσε, ο δάσκαλος ή η νηπιαγωγός είναι υπεύθυνοι για όσα συμβαίνουν μέσα στο σχολείο, την ώρα που συχνά καλούνται να δράσουν χωρίς επαρκές προσωπικό, ειδικούς επιστήμονες ή πραγματικές δυνατότητες παρέμβασης.
Το σχολείο, υπογραμμίστηκε, δεν μπορεί μόνο του να διορθώσει συμπεριφορές που έχουν ήδη διαμορφωθεί μέσα στην οικογένεια ή στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. Μπορεί να ενισχύσει αξίες, να καθοδηγήσει, να προλάβει και να παρέμβει, αλλά χρειάζεται τη συνεργασία των γονέων και την ουσιαστική στήριξη της πολιτείας.
Ο σχολικός εκφοβισμός αρχίζει ακόμη και από το νηπιαγωγείο
Σημαντικό μέρος της εκπομπής αφιερώθηκε στον σχολικό εκφοβισμό. Η συζήτηση κατέδειξε ότι επιθετικές ή αποκλειστικές συμπεριφορές μπορούν να εμφανιστούν ακόμη και στην προσχολική ηλικία.
Ο εκφοβισμός μπορεί να εκδηλωθεί με σωματική βία, κοροϊδίες, προσβολές, αποκλεισμό ενός παιδιού από την ομάδα, απειλές ή επαναλαμβανόμενη ψυχολογική πίεση. Σε μεγαλύτερες ηλικίες, το πρόβλημα μεταφέρεται και στο διαδίκτυο, όπου η προσβολή και η στοχοποίηση μπορούν να συνεχίζονται όλο το εικοσιτετράωρο.
Η πρόληψη, σύμφωνα με την Άννα Μαγκιώση, πρέπει να αρχίζει από μικρή ηλικία, μέσα από τη συζήτηση, τα παραμύθια, το παιχνίδι ρόλων και τις ομαδικές δραστηριότητες. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν να αναγνωρίζουν το συναίσθημα του άλλου, να μιλούν όταν νιώθουν φόβο και να ζητούν βοήθεια χωρίς να αισθάνονται ότι θα εκτεθούν ή θα γίνουν «ρεζίλι».
Κρίσιμο ζήτημα είναι η επικοινωνία σχολείου και οικογένειας. Όταν οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς συνεργάζονται έγκαιρα, τα περιστατικά μπορούν να αντιμετωπιστούν πριν λάβουν σοβαρότερες διαστάσεις.
Αντιθέτως, όταν ένας γονέας αρνείται να δεχθεί ότι το παιδί του μπορεί να έχει επιθετική συμπεριφορά ή θεωρεί ότι «το δικό του παιδί μπορεί να κάνει ό,τι θέλει», η κατάσταση γίνεται δυσκολότερη.
Ο Βαγγέλης Βουτσελάς προειδοποίησε ότι ο εκφοβισμός δεν σταματά αυτομάτως με την ενηλικίωση. Ένα παιδί που μαθαίνει να επιβάλλεται μέσω του φόβου, εάν δεν αλλάξει συμπεριφορά, μπορεί αργότερα να μεταφέρει το ίδιο πρότυπο στον χώρο εργασίας και στις κοινωνικές του σχέσεις.
Από τη σύνδεση στην απομόνωση
Το τελευταίο μέρος της συζήτησης επικεντρώθηκε στην αλλοίωση των ανθρώπινων σχέσεων από την υπερβολική χρήση των κινητών τηλεφώνων και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Παρότι η τεχνολογία επιτρέπει την άμεση επικοινωνία ανθρώπων που βρίσκονται σε διαφορετικές χώρες, η υπερβολική χρήση της περιορίζει την πραγματική, πρόσωπο με πρόσωπο επαφή.
Ο Χρήστος Μουρτζούκος έθεσε το χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρώπων που κάθονται στο ίδιο τραπέζι, αλλά αντί να συνομιλούν κοιτούν συνεχώς τις οθόνες τους. Πρόκειται για μια εικόνα που συναντάται πλέον καθημερινά σε οικογένειες, παρέες και δημόσιους χώρους.
Η Άννα Μαγκιώση τόνισε ότι οι ανθρώπινες σχέσεις δεν έχουν τη ζεστασιά προηγούμενων εποχών. Η οικογενειακή συζήτηση περιορίζεται, τα παιδιά περνούν ώρες μπροστά σε οθόνες και το κινητό χρησιμοποιείται πολλές φορές ως εύκολη λύση από κουρασμένους γονείς.
Όπως παρατήρησε, παλαιότερα τα παιδιά έπαιζαν στις γειτονιές, άκουγαν ιστορίες από τους παππούδες και τις γιαγιάδες και συμμετείχαν περισσότερο στην οικογενειακή ζωή. Σήμερα, η απουσία ελεύθερου παιχνιδιού και πραγματικής συνομιλίας αντικαθίσταται συχνά από το YouTube, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια και το κινητό τηλέφωνο.
Η υπερβολή αυτή οδηγεί σε μοναξιά και αποξένωση, παρά τη φαινομενική ψηφιακή σύνδεση. Ένα παιδί μπορεί να επικοινωνεί καθημερινά μέσω διαδικτύου, αλλά να μην έχει αναπτύξει πραγματικές φιλίες, κοινωνικές δεξιότητες και την ικανότητα να διαχειρίζεται μια διαφωνία χωρίς επιθετικότητα.
Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο
Το κεντρικό μήνυμα της εκπομπής ήταν ότι η τεχνολογική πρόοδος δεν μπορεί και δεν πρέπει να ανακοπεί. Οφείλει όμως να ενταχθεί σε ένα πλαίσιο παιδείας, ευθύνης και ανθρώπινων αξιών.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει το μάθημα, να προσφέρει νέα εργαλεία στους εκπαιδευτικούς και να ανοίξει δρόμους δημιουργίας για τους μαθητές. Δεν μπορεί, όμως, να αντικαταστήσει την κριτική σκέψη, τη συναισθηματική ανάπτυξη, τη συζήτηση, το παιχνίδι και την πραγματική ανθρώπινη επαφή.
Η πολιτεία καλείται να θεσπίσει όρια και κανόνες. Το σχολείο να εκπαιδεύσει τα παιδιά στη σωστή χρήση της τεχνολογίας. Οι γονείς να αναλάβουν την ευθύνη της καθημερινής καθοδήγησης. Και οι εκπαιδευτικοί να λάβουν την υποστήριξη που χρειάζονται, ώστε να μη βρίσκονται μόνοι απέναντι σε προβλήματα που αφορούν ολόκληρη την κοινωνία.
Όπως προέκυψε από τη συζήτηση που συντόνισε ο Χρήστος Μουρτζούκος, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν θα χρησιμοποιήσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά εάν θα καταφέρουμε να τη χρησιμοποιήσουμε χωρίς να χάσουμε την ανθρώπινη νοημοσύνη, την επικοινωνία, τον σεβασμό και την αλληλεγγύη.