Πώς ο Αττίλας έστησε τη σημαία της διχοτόμησης μέσω της ομοσπονδίας

Γράφει ο Γιάννος Χαραλαμπίδης, ΣΗΜΕΡΙΝΗ

Η διαδικασία επίλυσης του Κυπριακού δέχθηκε δύο ισχυρά χαστούκια την περασμένη εβδομάδα από τον Τούρκο Υπουργό Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, ο οποίος επανέλαβε ότι η λύση του Κυπριακού θα είναι στη βάση των «δύο κρατών». Και ενταγμένη στην τουρκική αναθεωρητική πολιτική, την οποία ως προς το Κυπριακό καθόρισε το 1956 ο Νιχάτ Ερίμ, όταν ο Τούρκος τότε Πρωθυπουργός, Αντνάν Μεντερές, του ανέθεσε, ως καθηγητή Νομικής και έμπειρου πολιτικού, την επεξεργασία και καταγραφή μιας νομικής και πολιτειακής βάσης για τις τουρκικές θέσεις στο Κυπριακό, την οποία η χώρα θα μπορούσε να υποστηρίξει διεθνώς.

Η επιστροφή στην Τουρκία

Ο ίδιος ο Ερίμ εξήγησε αργότερα ότι θεωρούσε νομικά ανεπαρκή την προηγούμενη τουρκική θέση, σύμφωνα με την οποία, εάν η Βρετανία εγκατέλειπε την Κύπρο, το νησί έπρεπε αυτοδικαίως να επιστραφεί στην Τουρκία. Η άνευ όρων μεταβίβαση κυριαρχίας, όπως παραδεχόταν, δεν δημιουργούσε δικαίωμα επαναφοράς της κυριαρχίας στον προηγούμενο κάτοχο. Συνεπώς, θα έπρεπε να επινοήσει μιαν άλλη προσέγγιση, ενδιάμεση λύση, που θα κατέληγε, όμως, σε βάθος χρόνου στο ίδιο αποτέλεσμα.

Οι «δύο λαοί»

Έτσι, λοιπόν, ο Ερίμ αναζήτησε νέα βάση στηριζόμενος στο άρθρο 73 του Χάρτη του ΟΗΕ και στη χρήση τού πληθυντικού νομικού όρου «peoples», δηλαδή «λαοί» και όχι «λαός», που παραπέμπει σε χωριστά δικαιώματα αυτοδιαθέσεως. Υποστήριξε ότι στην Κύπρο δεν υπήρχε ένας ενιαίος λαός, αλλά δύο διαφορετικοί λαοί με χωριστή γλώσσα, θρησκεία, ιστορική πορεία και πολιτικές προσδοκίες. Κατά συνέπειαν, η αυτοδιάθεση δεν έπρεπε, σύμφωνα με τη συλλογιστική του, να ασκηθεί ενιαία από ολόκληρο τον πληθυσμό της Κύπρου, αλλά χωριστά από τις δύο κοινότητες. Μετά την εισβολή, η λογική των δύο χωριστών δημοψηφισμάτων εμπεδώθηκε και εφαρμόστηκε στην περίπτωση του Σχεδίου Ανάν, με την κάθε πλευρά να προσδίδει διαφορετική νομική έννοια. Οι μεν Ελληνοκύπριοι υποστηρίζουν ότι δεν πρόκειται για χωριστούς λαούς και δικαιώματα αυτοδιάθεσης, οι δε Τουρκοκύπριοι το αντίθετο.

Για τον Νιχάτ Ερίμ, η αντιπαράθεση μεταφέρθηκε από το επίπεδο «πλειοψηφίας–μειονότητας» σε εκείνο των δύο αυτοτελών πολιτειακών υποκειμένων δικαίου μέσω χωριστών Κοινοτήτων και Διοικήσεων, που θα εξελίσσονταν πολιτειακά σε Πολιτείες. Η μετατόπιση αυτή μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως θεωρητική βάση για χωριστή αυτοδιάθεση, χωριστά δημοψηφίσματα, γεωγραφικό διαχωρισμό και, τελικά, χωριστή πολιτική διοίκηση στο πλαίσιο μιας Διζωνικής Δικοινοτικής Ομοσπονδίας (ΔΔΟ) ως μορφή διχοτόμησης.

Οι δύο εκθέσεις του Ερίμ, της 24ης Νοεμβρίου και της 22ας Δεκεμβρίου 1956, χαρακτηρίζονται ως το βασικό στρατηγικό σχέδιο, πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η μακροχρόνια τουρκική πολιτική στο Κυπριακό. Οι εκθέσεις αυτές δεν αφορούσαν μόνο μια στιγμιαία διαπραγματευτική τακτική, αλλά διαμόρφωσαν βραχυπρόθεσμους, μεσοπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους στόχους.

Τα έγγραφα του ’56 και του ’57

Αυτή η στρατηγική ήταν συναφής με τη βρετανική λογική τού «διαίρει και βασίλευε». Τα αποδεσμευμένα βρετανικά έγγραφα προσφέρουν πλούσιες ιστορικές πληροφορίες. Στις 10 Νοεμβρίου του 1956, σε έγγραφο των Βρετανών με τίτλο «A memorandum of possible schemes for partition of Cyprus», αναλύεται η διχοτόμηση της Κύπρου με χωριστές αυτοδιοικούμενες γεωγραφικές ζώνες μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Ένα από τα σενάρια αναφέρεται ακόμη και σε τρεις ζώνες, δηλαδή περιλαμβάνεται και αυτή των Βρετανών. Η ερευνήτρια Φανούλα Αργυρού έφερε στο φως ένα άλλο έγγραφο, το οποίο εκπονήθηκε από το βρετανικό Γραφείο Αποικιών και φέρει ημερομηνία 6 Ιουνίου 1957. Σύμφωνα με το περιεχόμενό του, η βρετανική Κυβέρνηση θεωρούσε ότι μπορούσαν να δημιουργηθούν στην Κύπρο δύο ζώνες, μία υπό τουρκοκυπριακή και μία υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση, οι οποίες στη συνέχεια θα ήταν δυνατό να υπαχθούν σε κάποια μορφή ομόσπονδης κεντρικής κυβέρνησης. Αυτό το πρωτογενές στοιχείο συνάδει πλήρως με τις απόψεις του Ερίμ, αφού τους προσφέρει πολιτειακή στέγη μέσω μιας διχοτομικής πολιτειακής φόρμουλας, μιας και Βρετανοί αξιωματούχοι συζητούσαν ήδη την τουρκική ιδέα δύο διοικητικών ζωνών, εδαφικών και πληθυσμιακών πολιτειών κάτω από ομοσπονδιακή δομή ως μορφή διχοτόμησης.

Οι βασικές επιλογές του Ερίμ

Η εξέλιξη της σκέψης του Νιχάτ Ερίμ μπορεί να αποτυπωθεί σε τέσσερεις βασικές επιλογές.

1.Διατήρηση του βρετανικού status quo

Η πρώτη επιλογή ήταν η διατήρηση της βρετανικής κυριαρχίας επί της Κύπρου. Όσο η Βρετανία παρέμενε στο νησί, η Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα μπορούσε να αποτραπεί. Η λύση αυτή ήταν, όμως, προσωρινή και εξαρτώμενη από τη βρετανική βούληση ή τη δράση των Ελληνοκυπρίων. Τουρκικές ακαδημαϊκές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι η διατήρηση του status quo ήταν η αρχική προτεραιότητα της τουρκικής πολιτικής και ότι, όταν αυτή δεν μπορούσε πλέον να θεωρείται ασφαλής, η Άγκυρα μετακινήθηκε σε νέες επιλογές.

2.Επιστροφή ολόκληρης της Κύπρου στην Τουρκία

Η δεύτερη επιλογή ήταν η επιστροφή της Κύπρου στην Τουρκία σε περίπτωση βρετανικής αποχώρησης. Ο Ερίμ όμως αναγνώρισε ότι αυτή η θέση ήταν δύσκολο να θεμελιωθεί νομικά μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης, όταν η Τουρκία είχε παυθεί των δικαιωμάτων της επί της Κύπρου με τη δική της υπογραφή.

Το σημείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την έννοια του αναθεωρητισμού. Εφόσον το υφιστάμενο διεθνές νομικό πλαίσιο δεν προσέφερε επαρκή βάση για επιστροφή ολόκληρης της Κύπρου στην Τουρκία, η στρατηγική μετατοπίζεται προς τη δημιουργία νέων πολιτικών, πολιτειακών και γεωγραφικών δεδομένων, που θα επέτρεπαν στην Άγκυρα να εξασφαλίσει διαφορετικά τα συμφέροντά της.

3.Διχοτόμηση, χωριστή αυτοδιάθεση και πληθυσμιακός διαχωρισμός

Η τρίτη επιλογή ήταν η «taksim», δηλαδή η διχοτόμηση. Εφόσον η διατήρηση της προηγούμενης κατάστασης δεν ήταν εφικτή εκείνη τη χρονική στιγμή, ο Ερίμ θεωρούσε ως καλύτερη «μέση λύση» τη διχοτόμηση. Το σχέδιό του δεν περιοριζόταν σε μια αφηρημένη εδαφική διαίρεση, αλλά ήταν συνδεδεμένο με πέντε ευρύτερους στρατηγικούς πυλώνες.

Πρώτον, οι τουρκικές διεκδικήσεις δεν έπρεπε να στηρίζονται αποκλειστικά σε νομικά επιχειρήματα, αλλά σε πολιτικούς και στρατηγικούς λόγους.

Δεύτερον, η Τουρκία έπρεπε να επιμένει ότι στην Κύπρο υπήρχαν δύο διαφορετικές κοινότητες ή λαοί, καθένας από τους οποίους είχε χωριστό δικαίωμα αυτοδιάθεσης.

Τρίτον, η χωριστή αυτοδιάθεση έπρεπε να συνδεθεί με γεωγραφική συγκέντρωση των πληθυσμών.

Τέταρτον, η μορφή της εδαφικής διαίρεσης έπρεπε να λαμβάνει υπόψη τα στρατηγικά, στρατιωτικά και οικονομικά συμφέροντα της Τουρκίας.

Πέμπτον, η τουρκική πλευρά έπρεπε να επιδιώξει την ενίσχυση της τουρκικής δημογραφικής παρουσίας στο νησί.

Η αλληλουχία είναι η εξής: Δύο κοινότητες → δύο λαοί και χωριστές πολιτικές βουλήσεις → χωριστή αυτοδιάθεση. Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο θα έπρεπε να προκύψει πληθυσμιακός και γεωγραφικός διαχωρισμός με χωριστές διοικήσεις. Πολιτειακά η διχοτομική αυτή φόρμουλα οδηγεί σε ομοσπονδιακό μοντέλο συνομοσπονδιακού χαρακτήρα.

Ο Νεοκλής Σαρρής ανέδειξε ιδιαίτερα αυτήν τη διάσταση μέσα από την αξιοποίηση τουρκικών πηγών και τη δημοσίευση της ίδιας της απόρρητης έκθεσης Ερίμ στο έργο του «Η Άλλη Πλευρά». Η αξία της προσέγγισής του βρίσκεται ακριβώς στην προσπάθεια να εξεταστεί η τουρκική πολιτική όχι ως σειρά αποσπασματικών αντιδράσεων, αλλά ως στρατηγική με συνέχεια στον χρόνο.

4.Ομοσπονδιακό σύστημα με διαχωρισμένες κοινότητες

Η τέταρτη επιλογή εμφανίζεται λίγο αργότερα με πολιτειακά σαφή τρόπο από τον Νιχάτ Ερίμ. Στις 29 Δεκεμβρίου 1964, σε συνομιλία του με τον Αμερικανό Υφυπουργό Εξωτερικών, George Ball, ο Ερίμ δήλωσε ότι η επαρκής ασφάλεια των Τουρκοκυπρίων απαιτούσε ένα «federal system with separated communities», δηλαδή ένα ομοσπονδιακό σύστημα με χωριστές κοινότητες. Λίγο αργότερα, στις αρχές του 1965, ο τότε Υπουργός Εξωτερικών της Σοβιετικής Ένωσης, Αντρέι Γκρομίκο, σε συνέντευξή του που δημοσιεύθηκε στην Izvestia στις 22 Ιανουαρίου 1965, αναφέρθηκε σε ομοσπονδιακή μορφή λύσης μεταξύ δύο εθνικών ομάδων. Το γεγονός αυτό προκάλεσε την αντίδραση του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου του Γ΄, ακόμη και αυτού του ΑΚΕΛ, που είχε στενές τότε σχέσεις με τη Μόσχα, αφού η ομοσπονδία χαρακτηριζόταν ως λύση διχοτομική.

Οι προτάσεις Ετζεβίτ και τα σχέδια Γκιουνές και Ντενκτάς της 12ης Αυγούστου 1974

Στις 17 και 18 Ιουλίου του 1974, μετά το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου στην Κύπρο σε βάρος του Αρχιεπισκόπου και Προέδρου Μακαρίου, το διπλωματικό παρασκήνιο μεταφέρθηκε στο Λονδίνο. Εκεί, στις 18 Ιουλίου, ο Τούρκος Πρωθυπουργός Μπουλέντ Ετζεβίτ έθεσε ως εναλλακτική της εισβολής επιλογή, τη δημιουργία «δύο αυτόνομων περιοχών» και «δύο κυβερνήσεων» στο πλαίσιο μιας ομοσπονδιακής δομής. Οι Τούρκοι επανήλθαν επί του θέματος στις παραμονές του Αττίλα 2. Στις 12 Αυγούστου 1974, πριν από την έναρξη της δεύτερης φάσης της τουρκικής στρατιωτικής επίθεσης, κατατέθηκαν δύο τουρκικές προτάσεις για την εδαφική και πολιτειακή αναδιάρθρωση της Κύπρου. Το ένα ήταν το σχέδιο Γκιουνές και το άλλο το σχέδιο Ντενκτάς.

Το σχέδιο Ντενκτάς

Το σχέδιο Ντενκτάς στηριζόταν στη δημιουργία δύο ομόσπονδων πολιτειακών και γεωγραφικών περιοχών. Η τουρκοκυπριακή περιοχή θα αποτελούσε συμπαγή ζώνη, κυρίως στον βορρά, και θα αντιστοιχούσε περίπου στο ένα τρίτο του κυπριακού εδάφους.

Η πολιτική σημασία του σχεδίου είναι εμφανής. Η χωριστή κοινότητα αποκτά χωριστή γεωγραφική βάση, χωριστή διοίκηση και πολιτειακή υπόσταση εντός μιας ομοσπονδιακής δομής. Το στοιχείο αυτό παρουσιάζει σαφή εννοιολογική συγγένεια με τη θέση Ερίμ του 1964 περί ομοσπονδιακού συστήματος με «separated communities».

Το σχέδιο Γκιουνές και πολυπεριφερειακή ομοσπονδία

Το σχέδιο Γκιουνές ακολουθούσε διαφορετική γεωγραφική τεχνική. Αντί μόνο μιας ενιαίας συμπαγούς ζώνης, προέβλεπε κύρια τουρκοκυπριακή περιοχή περί το 17%, αυτή δηλαδή που είχε θέσει υπό κατοχή ο τουρκικός στρατός, σε συνδυασμό με τουρκοκυπριακά καντόνια. Η διαφορά μεταξύ των δύο σχεδίων ήταν επομένως περισσότερο η μορφή του εδαφικού διαχωρισμού παρά η βασική πολιτειακή αρχή της ομοσπονδίας, με τη διασπορά του τουρκικού στρατού για λόγους ασφάλειας στα 6 τουρκοκυπριακά καντόνια, τα οποία θα λειτουργούσαν εντός της περιοχής που θα ήταν κάτω από ελληνοκυπριακή διοίκηση (Καντόνια: Μεγάλο κεντρικό 17% στα βόρεια, στη Γαληνόπορνη, στη Λεύκα, στην Πόλη Χρυσοχούς, στην Πάφο και στη Λάρνακα). Αμφότερες απορρίφθηκαν στις συνομιλίες της Γενεύης από την Ελλάδα και την Κύπρο ως απαράδεκτες. Στις 14 Αυγούστου ο Αττίλας άρχισε τον δεύτερο κύκλο των στρατιωτικών του επιχειρήσεων, κατακτώντας το 37% περίπου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Έτσι, είχε συντελεστεί βίαια, με τη χρήση των όπλων, ο γεωγραφικός, διοικητικός και πληθυσμιακός διαχωρισμός της Κύπρου, δηλαδή η διχοτόμηση, όπως την είχε οραματιστεί ο Νιχάτ Ερίμ, στο πολιτειακό πλαίσιο της ομοσπονδίας, που κατέστη, μετά τις συμφωνίες Κορυφής Μακαρίου-Ντενκτάς το 1977, η βάση διευθέτησης του Κυπριακού.

Τα τετελεσμένα

Ο Αττίλας ΙΙ ολοκλήρωσε την τέταρτη επιλογή του Νιχάτ Ερίμ για τη διχοτόμηση της Κύπρου επί τη βάσει μιας διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας μέσω της παράνομης στρατιωτικής ισχύος, η οποία δημιούργησε:

1. Εδαφικό διαχωρισμό.
2. Πληθυσμιακό διαχωρισμό.
3. Διοικητικό και πολιτειακό διαχωρισμό.

Ο εδαφικός και πληθυσμιακός διαχωρισμός επέτρεψε την ανάπτυξη χωριστής διοικητικής δομής στον βορρά, που, αναλόγως της κατανομής των εξουσιών και δη της χωριστής κυριαρχίας, το πολιτειακό σύστημα που θα προκύψει μέσω συνομιλιών κινείται στη λογική μιας ομοσπονδίας συνομοσπονδιακού χαρακτήρα. Τι έγραφε ο Νιχάτ Ερίμ το 1956 και τι συζητείται μετά την εισβολή ως λύση. Τα ίδια πράγματα. Η διαδικασία λύσης είναι αποκαλυπτική: Στρατιωτικός έλεγχος → εδαφικός διαχωρισμός → πληθυσμιακός διαχωρισμός → διοικητικός διαχωρισμός → διεκδίκηση χωριστής πολιτειακής υπόστασης και δικαίωμα αυτοδιάθεσης ως φόρμουλα διχοτόμησης.

Η διχοτομική πορεία από το ’74 ώς σήμερα και το Κραν Μοντανά

Το σκηνικό αυτό συνεχίστηκε από το 1974 ώς σήμερα με σημαντικότερο σταθμό το σχέδιο Ανάν και εν συνεχεία το Κραν Μοντανά, όπου θέλει να επιστρέψει ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης και η πλειοψηφία της πολιτικής ηγεσίας. Όμως, το πρόβλημα έχει ως εξής: Εφόσον η Τουρκία εξασφάλισε στο Κραν Μοντανά την ομοσπονδία συνομοσπονδιακού χαρακτήρα, κινήθηκε προς τη λύση των δύο κρατών για να έχει στρατηγικό βάθος ελιγμών, αφού εγκλωβίζει την ελληνοκυπριακή πλευρά μεταξύ τουρκικών θέσεων όπως είναι η ΔΔΟ και η συνομοσπονδία. Υπάρχει ιστορική αλληλουχία συγκεκριμένων στοιχείων:

• Ερίμ 1956: Δύο χωριστές πολιτικές κοινότητες, χωριστή αυτοδιάθεση, γεωγραφικός και πληθυσμιακός διαχωρισμός.
• Τουρκική και βρετανική θέση 1956-57: Δύο γεωγραφικές ζώνες και ομόσπονδη κυβέρνηση.
• Ερίμ 1964: «Federal system with separated communities».
• Ετζεβίτ 1974: Δύο αυτόνομες περιοχές και δύο προσωρινές κυβερνήσεις ώς την τελική ομοσπονδιακή λύση.
• Ντενκτάς 12 Αυγούστου 1974: Διζωνική ομοσπονδιακή λύση.
• Γκιουνές 12 Αυγούστου 1974: Γεωγραφική ομοσπονδία με κύρια ζώνη και καντόνια (πολυπεριφερειακή ομοσπονδία).
• Αττίλας ΙΙ: Ολοκλήρωση της στρατιωτικής δημιουργίας συμπαγούς εδαφικού τετελεσμένου, με τη ΔΔΟ ως βάση λύσης μετά τις Συμφωνίες Κορυφής Μακαρίου–Ντενκτάς του ’77.
• Γκάλι και Ανάν: Επεξεργασία της οριστικής συνταγματικής μορφής μιας διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας με συνομοσπονδιακό χαρακτήρα.
• Μετά το Κραν Μοντανά η Τουρκία υποστηρίζει λύση δύο κρατών ως άλλη μορφή διχοτόμησης.
• Η τελική διάσταση του Νιχάτ Ερίμ είναι η επιστροφή της Κύπρου στην Τουρκία.

Αναθεωρητική πολιτική και στρατιωτική ισχύς

Η σχέση μπορεί να αποδοθεί ως εξής: Στρατηγικός σχεδιασμός → διπλωματική διεκδίκηση → χρήση στρατιωτικής ισχύος → δημιουργία τετελεσμένων → πληθυσμιακή και διοικητική παγίωση → επαναφορά των τετελεσμένων στη διαπραγμάτευση → προσπάθεια θεσμικής κατοχύρωσής τους.

Η ανάλυση αυτή οδηγεί στον ρόλο της στρατιωτικής ισχύος ως μέσου αναθεωρητικής πολιτικής. Εκεί πρέπει να εξεταστεί πώς η κατανομή ισχύος μεταξύ Τουρκίας, Ελλάδας και Κυπριακής Δημοκρατίας επέτρεψε στην Άγκυρα να μετατρέψει πολιτικούς στόχους δεκαετιών σε εδαφικά τετελεσμένα και, στη συνέχεια, τα τετελεσμένα σε διαπραγματευτικές παραμέτρους νομιμοποίησης και λάβαρα των Ελληνοκυπρίων. Τους διχοτομικούς στόχους του Νιχάτ Ερίμ!