Μια συγκεκριμένη νομική πρόταση για την οριοθέτηση της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου, με αξιοποίηση του άρθρου 273 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρουσίασε ο διεθνολόγος Θεόδωρος Κατσούφρος σε ομιλία του στο Ελληνικό Ινστιτούτο Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ). Στο επίκεντρο της παρέμβασής του βρέθηκε η δυνατότητα κοινής προσφυγής Αθήνας και Λευκωσίας στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προκειμένου να αντιμετωπιστεί μια εκκρεμότητα με σημαντικές νομικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο Θεόδωρος Κατσούφρος, νομικός διεθνολόγος με πολυετή υπηρεσία στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Λουξεμβούργο, ανέπτυξε μια πρόταση που συνδέει το Δίκαιο της Θάλασσας με το ενωσιακό δίκαιο, υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία διαθέτουν μια θεσμική δυνατότητα την οποία δεν έχουν μέχρι σήμερα αξιοποιήσει.
Η ομιλία πραγματοποιήθηκε στο ΕΛΙΣΜΕ, με συντονιστή τον κ. Πορτοκαλάκη, ενώ στην εκδήλωση αναφέρθηκε και η παρουσία του πρώην υφυπουργού Εξωτερικών Γιάννη Βαληνάκη.
Η πρόταση για κοινή προσφυγή στο Λουξεμβούργο
Κεντρικό σημείο της εισήγησης ήταν το άρθρο 273 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο προβλέπει ότι το Δικαστήριο της ΕΕ μπορεί να επιλαμβάνεται διαφορών μεταξύ κρατών-μελών, εφόσον αυτές συνδέονται με το αντικείμενο των Συνθηκών και υποβάλλονται βάσει ειδικής συμφωνίας των ενδιαφερόμενων κρατών.
Κατά τον Θεόδωρο Κατσούφρο, η Ελλάδα και η Κύπρος θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν αυτή τη διάταξη, συμφωνώντας να παραπέμψουν το ζήτημα της μεταξύ τους οριοθέτησης ΑΟΖ στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η πρόταση στηρίζεται σε τρεις βασικές προϋποθέσεις: την ιδιότητα Ελλάδας και Κύπρου ως κρατών-μελών της ΕΕ, την ύπαρξη διεθνούς διαφοράς ως προς την οριοθέτηση και τη σύνδεσή της με πεδία εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου.
Ο ομιλητής συνέδεσε ιδιαίτερα το ζήτημα με τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό και τη γεωγραφική εφαρμογή των ευρωπαϊκών κανόνων.
Υποστήριξε ότι, μολονότι τα κράτη διατηρούν την αρμοδιότητα καθορισμού της εδαφικής τους επικράτειας και των θαλάσσιων ζωνών τους, η απουσία σαφούς οριοθέτησης μπορεί να επηρεάζει την εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.
Πρόκειται για τη νομική ερμηνεία που προτείνει ο ίδιος και όχι για ήδη αναγνωρισμένη αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να προχωρήσει αυτομάτως σε οριοθέτηση ΑΟΖ.
«Η Κύπρος ζητά οριοθέτηση από το 2003»
Ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε ο διεθνολόγος στη χρονική διάρκεια της εκκρεμότητας.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε, η Κυπριακή Δημοκρατία επιδιώκει την οριοθέτηση με την Ελλάδα από το 2003, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει συναφθεί σχετική συμφωνία.
Ο Κατσούφρος συνέδεσε αυτή την εκκρεμότητα με το άρθρο 74 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο προβλέπει την οριοθέτηση ΑΟΖ μεταξύ κρατών με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές μέσω συμφωνίας, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, για την επίτευξη δίκαιης λύσης.
Κατά την επιχειρηματολογία του, η παρατεταμένη απουσία συμφωνίας ενισχύει την ανάγκη αξιοποίησης των προβλεπόμενων διαδικασιών ειρηνικής επίλυσης διαφορών.
Επικαλέστηκε επίσης το άρθρο 282 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας, θεωρώντας ότι μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά με το άρθρο 273 ΣΛΕΕ, ώστε η διαφορά να παραπεμφθεί σε δεσμευτικό δικαιοδοτικό μηχανισμό.
Το Καστελλόριζο, η Ρόδος και η σημασία των νησιωτικών ακτών
Σημαντικό τμήμα της παρουσίασης αφιερώθηκε στον ρόλο των ελληνικών νησιών στην οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.
Ο Κατσούφρος επέμεινε στη διάκριση μεταξύ του δικαιώματος ενός νησιού να διαθέτει θαλάσσιες ζώνες και της επήρειας που του αναγνωρίζεται κατά τη διαδικασία οριοθέτησης με γειτονικά κράτη.
Εξήγησε ότι τα δύο αυτά ζητήματα συχνά συγχέονται στον δημόσιο διάλογο, ενώ η διεθνής νομολογία αντιμετωπίζει την οριοθέτηση με βάση συγκεκριμένα γεωγραφικά και νομικά κριτήρια.
Παρουσίασε την καθιερωμένη μέθοδο των τριών σταδίων: αρχική χάραξη προσωρινής γραμμής ίσης απόστασης, εξέταση ειδικών περιστάσεων που ενδέχεται να δικαιολογούν προσαρμογή της και τελικό έλεγχο αναλογικότητας.
Για να τεκμηριώσει την επιχειρηματολογία του, αναφέρθηκε σε διεθνείς δικαστικές υποθέσεις, μεταξύ των οποίων η διαφορά Ρουμανίας–Ουκρανίας και η υπόθεση Νικαράγουας–Κολομβίας.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στο νησιωτικό τόξο Κρήτης, Κάσου, Καρπάθου και Ρόδου, παρουσιάζοντας χαρτογραφικές αποτυπώσεις που, κατά την εκτίμησή του, αποδεικνύουν τη δυνατότητα επικάλυψης των θαλάσσιων προβολών Ελλάδας και Κύπρου.
Στο ίδιο πλαίσιο, εξέτασε τη σημασία του συμπλέγματος του Καστελλορίζου και αμφισβήτησε τη μεθοδολογία με την οποία η Τουρκία επικαλείται το συνολικό μήκος των ακτών της για να στηρίξει τις διεκδικήσεις της.
Υποστήριξε ότι κατά την οριοθέτηση πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι πραγματικά συναφείς ακτές και όχι αυθαίρετα εκτεταμένα τμήματα της ακτογραμμής ενός κράτους.
Τουρκολιβυκό μνημόνιο: Η αμφισβήτηση της νομικής του βάσης
Ο διεθνολόγος αναφέρθηκε εκτενώς στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, αμφισβητώντας τη νομική θεμελίωση της οριοθέτησης που επιχειρεί να επιβάλει η Άγκυρα.
Κατά την ανάλυσή του, βασική προϋπόθεση για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών είναι η ύπαρξη αντικείμενων ή παρακείμενων συναφών ακτών, των οποίων οι θαλάσσιες προβολές επικαλύπτονται.
Ο Κατσούφρος υποστήριξε ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν πληροί αυτή τη βασική προϋπόθεση, καθώς παραγνωρίζει την παρεμβολή ελληνικών νησιωτικών εδαφών.
Παράλληλα, παρουσίασε τις μονομερείς τουρκικές διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, επισημαίνοντας ότι η μονομερής αποτύπωση θαλάσσιων ορίων δεν ισοδυναμεί με διεθνώς συμφωνημένη οριοθέτηση.
Ο ρόλος της Αιγύπτου και η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία
Ξεχωριστό κεφάλαιο αποτέλεσε η μερική οριοθέτηση ΑΟΖ Ελλάδας–Αιγύπτου και η σημασία της για μια μελλοντική συμφωνία μεταξύ Αθήνας και Λευκωσίας.
Ο ομιλητής εξέτασε τις δυνατότητες επέκτασης της υφιστάμενης οριοθέτησης προς ανατολάς, παρουσιάζοντας διαφορετικές χαρτογραφικές εκδοχές και τη σχέση τους με τις τουρκικές διεκδικήσεις.
Εκτίμησε ότι η Αίγυπτος θα μπορούσε να αποδεχθεί μια περαιτέρω διευθέτηση, η οποία θα περιόριζε τον κίνδυνο δημιουργίας θαλάσσιου ορίου μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου.
Η συγκεκριμένη θέση αποτελεί εκτίμηση του Κατσούφρου και όχι επιβεβαιωμένη τοποθέτηση του Καΐρου.
Στη συζήτηση που ακολούθησε επισημάνθηκε επίσης ότι η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία περιλαμβάνει προβλέψεις σχετικά με τη διαβούλευση και την ενημέρωση των συμβαλλόμενων μερών για οριοθετήσεις με τρίτα κράτη.
Η προσφυγή στο Δικαστήριο της ΕΕ παρουσιάστηκε ως πιθανή εναλλακτική οδός, αν και οι ακριβείς συνέπειές της για τις υποχρεώσεις της Ελλάδας έναντι της Αιγύπτου θα απαιτούσαν αυτοτελή νομική αξιολόγηση.
Το προηγούμενο Σλοβενίας–Κροατίας
Για να υποστηρίξει τη δυνατότητα αξιοποίησης του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο Θεόδωρος Κατσούφρος αναφέρθηκε στη δικαστική διαφορά Σλοβενίας και Κροατίας.
Η υπόθεση αφορούσε τη μεταξύ τους συνοριακή διαφορά και τις επιπτώσεις της στην εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ, μεταξύ άλλων σε ζητήματα αλιείας και ελέγχου των συνόρων.
Ο διεθνολόγος εξήγησε ότι το Δικαστήριο δεν μπορούσε να επιλύσει τη συγκεκριμένη διαφορά στο πλαίσιο της διαδικασίας παράβασης του ενωσιακού δικαίου που είχε επιλέξει η Σλοβενία.
Κατά την ερμηνεία του, ωστόσο, το άρθρο 273 προσφέρει μια διαφορετική δυνατότητα, εφόσον δύο κράτη-μέλη συμφωνήσουν να υποβάλουν τη μεταξύ τους διεθνή διαφορά στο Δικαστήριο.
Αυτή ακριβώς τη δυνατότητα πρότεινε να εξετάσουν η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία.
Επισήμανε μάλιστα ότι μια τέτοια προσφυγή για οριοθέτηση ΑΟΖ θα είχε πρωτοποριακό χαρακτήρα, καθώς δεν παρουσίασε αντίστοιχο προηγούμενο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών από το Δικαστήριο της ΕΕ βάσει του άρθρου 273.
Η γεωπολιτική διάσταση: Η Ευρωπαϊκή Ένωση απέναντι στις ευθύνες της
Στη συζήτηση αναδείχθηκε και η πολιτική σημασία μιας ενδεχόμενης κοινής προσφυγής.
Ο συντονιστής υποστήριξε ότι μια απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα μπορούσε να ενισχύσει τη θεσμική εμπλοκή της ΕΕ στο ζήτημα της οριοθέτησης, καθώς θα αφορούσε δύο κράτη-μέλη και θα επηρέαζε τη γεωγραφική εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου.
Ο Κατσούφρος πρόσθεσε ότι η διαδικασία θα αναδείκνυε την Κυπριακή Δημοκρατία ως ενιαίο κράτος-μέλος της Ένωσης, απέναντι στις τουρκικές θέσεις περί χωριστής κρατικής οντότητας στο βόρειο τμήμα του νησιού.
Παράλληλα, εκτίμησε ότι το Δικαστήριο δεν θα μπορούσε να αγνοήσει το υφιστάμενο θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφορικά με τις τουρκικές ενέργειες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η βασική επιδίωξη της πρότασής του είναι να μεταφερθεί η εκκρεμότητα της ελληνοκυπριακής οριοθέτησης από το επίπεδο των διμερών διαβουλεύσεων σε μια θεσμική δικαιοδοτική διαδικασία, με δεσμευτικό αποτέλεσμα για τα δύο συμβαλλόμενα κράτη.
Ωστόσο, μια τέτοια απόφαση δεν θα δημιουργούσε αυτομάτως υποχρεώσεις για την Τουρκία, η οποία δεν θα ήταν διάδικος στη συγκεκριμένη διαδικασία.
Η παρέμβαση του Θεόδωρου Κατσούφρου ανέδειξε, έτσι, μια συγκεκριμένη νομική επιλογή για την Αθήνα και τη Λευκωσία: την κοινή προσφυγή στο Λουξεμβούργο, με στόχο την οριοθέτηση της ΑΟΖ τους και την ενίσχυση της ευρωπαϊκής διάστασης ενός από τα σημαντικότερα ανοικτά ζητήματα της Ανατολικής Μεσογείου.