Επιμέλεια: Χρήστος Κωνσταντινίδης
Μια νέα περιφερειακή αντιπαλότητα διαμορφώνεται ανάμεσα στην Τουρκία και το Ισραήλ, με επίκεντρο την Ανατολική Μεσόγειο και βασικά πεδία σύγκρουσης την ενέργεια, τις θαλάσσιες ζώνες, τα δίκτυα μεταφορών, τους διεθνείς εμπορικούς διαδρόμους, τα προηγμένα οπλικά συστήματα και τον έλεγχο της μεταπολεμικής Συρίας.
Το περιοδικό «Al Majallah» παρουσιάζει την περιοχή ως μια μεγάλη γεωπολιτική σκακιέρα, στην οποία δύο πρώην στρατηγικοί εταίροι ανταγωνίζονται πλέον για το ποιος θα μετατραπεί στον κεντρικό ενεργειακό, εμπορικό και στρατιωτικό κόμβο που θα συνδέει την Ευρώπη με τη Μέση Ανατολή και την Ασία.
Οι σχέσεις Άγκυρας και Ιερουσαλήμ έχουν υποστεί βαθιά μεταβολή εξαιτίας της σύγκρουσης στη Γάζα, της τουρκικής υποστήριξης προς τη Χαμάς και των αντικρουόμενων επιδιώξεων των δύο χωρών στη Συρία. Πίσω από τη δημόσια ρητορική, όμως, βρίσκεται μια πολύ ευρύτερη σύγκρουση στρατηγικών σχεδιασμών.
Η Τουρκία επιδιώκει να καταστήσει υποχρεωτική τη διέλευση της ενέργειας και του εμπορίου από το έδαφός της. Το Ισραήλ επιχειρεί να οικοδομήσει μια εναλλακτική αρχιτεκτονική που θα το συνδέει με την Ινδία, τον Κόλπο, την Κύπρο, την Ελλάδα και την Ευρώπη, περιορίζοντας την τουρκική επιρροή.
Το γεωγραφικό πλεονέκτημα της Τουρκίας
Η Τουρκία αποτελεί τη βασική χερσαία γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη, στον Καύκασο, στην Κεντρική Ασία, στον Περσικό Κόλπο και στη Μέση Ανατολή.
Η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει αυτή τη γεωγραφική θέση μέσα από ένα πλέγμα ενεργειακών αγωγών, σιδηροδρομικών δικτύων, λιμένων και εμπορικών διαδρομών.
Στον σχεδιασμό της περιλαμβάνονται ο Νότιος Διάδρομος Φυσικού Αερίου, ο πετρελαιαγωγός Μπακού–Τιφλίδα–Τσεϊχάν, ο αγωγός φυσικού αερίου TANAP, ο πετρελαιαγωγός Ιράκ–Τουρκίας και ο λεγόμενος Μεσαίος Διάδρομος, ο οποίος συνδέει την Κίνα και την Κεντρική Ασία με την Ευρώπη μέσω Κασπίας, Καυκάσου και Τουρκίας.
Παράλληλα, η Άγκυρα επαναφέρει προτάσεις όπως ο αγωγός φυσικού αερίου Κατάρ–Τουρκίας και η σύγχρονη αναβίωση του σιδηροδρομικού δικτύου της Χετζάζης.
Όλα τα συγκεκριμένα έργα υπηρετούν έναν κοινό στόχο: να καταστήσουν την Τουρκία αναντικατάστατη για την ενεργειακή ασφάλεια και την εμπορική συνδεσιμότητα της Ευρώπης.
Η τουρκική ηγεσία θεωρεί ότι όσο περισσότερα ενεργειακά και εμπορικά δίκτυα περνούν μέσα από το έδαφός της τόσο δυσκολότερο θα είναι για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ να συγκρουστούν με την Άγκυρα ή να αγνοήσουν τις απαιτήσεις της.
Η «Γαλάζια Πατρίδα» ως θαλάσσια προέκταση
Η χερσαία στρατηγική συνδυάζεται με το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», μέσω του οποίου η Τουρκία διεκδικεί εκτεταμένη θαλάσσια επιρροή στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Άγκυρα αμφισβητεί τις ρυθμίσεις και τις αντιλήψεις για τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες που υποστηρίζουν η Ελλάδα, η Κυπριακή Δημοκρατία και το Ισραήλ. Ισχυρίζεται ότι οι συγκεκριμένοι σχεδιασμοί δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τα τουρκικά συμφέροντα και τα υποτιθέμενα δικαιώματα του κατοχικού καθεστώτος στην Κύπρο.
Οι τουρκικές διεκδικήσεις δεν περιορίζονται στην πρόσβαση σε ενεργειακά κοιτάσματα. Αποσκοπούν στον έλεγχο των θαλάσσιων διαδρόμων από τους οποίους μπορούν να περάσουν υποθαλάσσια καλώδια, αγωγοί φυσικού αερίου και κρίσιμες υποδομές που θα συνδέουν την Ανατολική Μεσόγειο με την Ευρώπη.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι θαλάσσιες διαφορές επηρεάζουν άμεσα τις ενεργειακές επενδύσεις, καθυστερούν τις έρευνες και αυξάνουν το πολιτικό και οικονομικό κόστος έργων όπως ο αγωγός EastMed.
Το Ισραήλ μετατρέπεται σε εξαγωγέα ενέργειας
Απέναντι στην τουρκική στρατηγική, το Ισραήλ αναπτύσσει το δικό του ενεργειακό και διαμετακομιστικό δίκτυο.
Η εκμετάλλευση των υπεράκτιων κοιτασμάτων Ταμάρ, Λεβιάθαν και Καρίς έχει μετατρέψει το Ισραήλ από εισαγωγέα σε σημαντικό παραγωγό και εξαγωγέα φυσικού αερίου.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, τα ισραηλινά κοιτάσματα περιέχουν συνολικά περισσότερα από 900 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου, ενώ η ετήσια παραγωγή της χώρας έχει ξεπεράσει τα 25 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα.
Το Ισραήλ εξάγει ήδη φυσικό αέριο προς την Αίγυπτο και την Ιορδανία, ενώ διευρύνει τις υπεράκτιες εγκαταστάσεις και την εξαγωγική του ικανότητα.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι ενεργειακές συνδέσεις με τις αιγυπτιακές εγκαταστάσεις υγροποίησης, καθώς προσφέρουν πρόσβαση στις διεθνείς αγορές χωρίς να απαιτείται η διέλευση από την Τουρκία.
Ταυτόχρονα, τα ισραηλινά λιμάνια επιχειρούν να συνδεθούν με τα κράτη του Κόλπου, την Ινδία και την ευρωπαϊκή αγορά, μετατρέποντας την ενέργεια και τις υποδομές σε μακροχρόνια γεωπολιτική επιρροή.
Η μάχη των δύο εμπορικών διαδρόμων
Η αντιπαλότητα Τουρκίας και Ισραήλ αποτυπώνεται καθαρότερα στον ανταγωνισμό των μεγάλων εμπορικών διαδρόμων.
Η Άγκυρα επενδύει στον Μεσαίο Διάδρομο, ο οποίος ξεκινά από την Κίνα, διασχίζει την Κεντρική Ασία, την Κασπία Θάλασσα, το Αζερμπαϊτζάν και τη Γεωργία και καταλήγει μέσω Τουρκίας στην Ευρώπη.
Το Ισραήλ αποτελεί κομβικό τμήμα του Οικονομικού Διαδρόμου Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης, του IMEC. Το συγκεκριμένο σχέδιο επιδιώκει να συνδέσει την Ινδία με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τη Σαουδική Αραβία, την Ιορδανία και το Ισραήλ και από εκεί, μέσω της Ανατολικής Μεσογείου, με την Κύπρο, την Ελλάδα και την υπόλοιπη Ευρώπη.
Εάν ο IMEC υλοποιηθεί, θα δημιουργήσει έναν μεγάλο εμπορικό άξονα που θα παρακάμπτει πλήρως την Τουρκία. Αντίθετα, οποιαδήποτε καθυστέρηση ή ακύρωσή του αυξάνει τη γεωοικονομική αξία του τουρκικού εδάφους και του Μεσαίου Διαδρόμου.
Η σύγκρουση στη Γάζα και η διακοπή της διαδικασίας εξομάλυνσης μεταξύ Ισραήλ και Σαουδικής Αραβίας ανέκοψαν την πολιτική δυναμική του IMEC, προσφέροντας στην Άγκυρα πολύτιμο χρόνο.
Τα F-35 και η ισραηλινή αεροπορική υπεροχή
Η γεωπολιτική αναβάθμιση της Τουρκίας επηρεάζει και τη συζήτηση για την πιθανή επιστροφή της στο πρόγραμμα των μαχητικών F-35.
Κατά την εκτίμηση του «Al Majallah», η σημασία των τουρκικών ενεργειακών και εμπορικών δικτύων για τη Δύση μπορεί να εξηγεί την ανανεωμένη διάθεση της Ουάσινγκτον να εξετάσει την πώληση προηγμένων αεροσκαφών στην Άγκυρα.
Το Ισραήλ αντιδρά σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, καθώς η απόκτηση F-35 από την τουρκική Πολεμική Αεροπορία θα μπορούσε να περιορίσει το ποιοτικό στρατιωτικό πλεονέκτημα που διατηρεί στην περιοχή.
Η ανησυχία δεν είναι θεωρητική. Τουρκία και Ισραήλ επιχειρούν πλέον στο ίδιο γεωγραφικό περιβάλλον, παρακολουθούν τις κινήσεις αλλήλων και αναπτύσσουν στρατιωτικές υποδομές σε περιοχές όπου τα συμφέροντά τους αλληλοκαλύπτονται.
Η Συρία ως πιθανό πεδίο σύγκρουσης
Η Συρία αποτελεί το πιο επικίνδυνο σημείο επαφής των δύο στρατηγικών.
Η Τουρκία επιδιώκει να εδραιώσει τη στρατιωτική και πολιτική επιρροή της στη νέα συριακή πραγματικότητα, αναπτύσσοντας προσωπικό, εξοπλισμό και συστήματα επιτήρησης σε κρίσιμες βάσεις.
Το Ισραήλ θεωρεί ότι η εγκατάσταση τουρκικών ραντάρ, αντιαεροπορικών συστημάτων και πολεμικών αεροσκαφών στη Συρία θα μπορούσε να περιορίσει δραστικά την επιχειρησιακή ελευθερία της Αεροπορίας του.
Οι δύο πλευρές δεν συγκρούονται μόνο για το ποιος θα επηρεάζει τη Δαμασκό. Συγκρούονται για το εάν η Συρία θα μετατραπεί σε χερσαία προέκταση της τουρκικής ισχύος ή σε έναν αποστρατιωτικοποιημένο χώρο ασφαλείας, μέσα στον οποίο το Ισραήλ θα μπορεί να επιχειρεί χωρίς τουρκικούς περιορισμούς.
Από πρώην εταίροι, στρατηγικοί ανταγωνιστές
Τουρκία και Ισραήλ είχαν επί δεκαετίες στενή στρατιωτική, οικονομική και διπλωματική συνεργασία. Η σημερινή αντιπαράθεση, όμως, δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη κρίση στις διμερείς σχέσεις τους.
Πρόκειται για σύγκρουση δύο διαφορετικών περιφερειακών αρχιτεκτονικών.
Η Τουρκία προωθεί ένα σύστημα στο οποίο η ενέργεια, τα εμπορεύματα και τα δίκτυα μεταφορών θα συγκλίνουν στο τουρκικό έδαφος. Το Ισραήλ επιδιώκει έναν άξονα Ινδίας–Κόλπου–Ισραήλ–Κύπρου–Ελλάδας–Ευρώπης που θα περιορίζει την ανάγκη διέλευσης από την Τουρκία.
Οι θαλάσσιες διεκδικήσεις, η «Γαλάζια Πατρίδα», ο IMEC, ο Μεσαίος Διάδρομος, οι ενεργειακοί αγωγοί, τα F-35 και η Συρία είναι διαφορετικά μέτωπα της ίδιας αντιπαράθεσης.
Όπως καταγράφει το «Al Majallah», η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι πλέον μόνο πεδίο ανταγωνισμού για κοιτάσματα φυσικού αερίου. Είναι η σκακιέρα πάνω στην οποία κρίνεται ποια χώρα θα ελέγξει τις βασικές πύλες σύνδεσης της Ευρώπης με την Ασία και τη Μέση Ανατολή.