Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ενδεικτική: μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα τέσσερις ευρωπαϊκές χώρες —Γερμανία, Ελβετία, Αυστρία και Φινλανδία— έχουν θέσει ζήτημα επιστροφής αιτούντων άσυλο στην Ιταλία.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που μπορεί να μετατρέψει την εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου σε σοβαρό τεστ τόσο για τη Ρώμη όσο και για την ίδια την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική.
Η Αυστρία έχει ήδη αρχίσει τις επιστροφές
Η Βιέννη δεν περιορίζεται σε προαναγγελίες.
Σύμφωνα με το αυστριακό υπουργείο Εσωτερικών, από τις 12 Ιουνίου, οπότε τέθηκε σε ισχύ το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί οδικώς τέσσερις επιστροφές αιτούντων άσυλο προς την Ιταλία.
Μέχρι στιγμής δεν έχει αποσαφηνιστεί εάν υπάρχει συγκεκριμένο πρόγραμμα συνέχισης των μεταφορών ούτε πόσες νέες επιστροφές προετοιμάζονται.
Ωστόσο, η πρακτική εφαρμογή του μέτρου από την Αυστρία αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς δείχνει ότι το ζήτημα περνά πλέον από το επίπεδο των πολιτικών συζητήσεων στις πραγματικές μετακινήσεις ανθρώπων μεταξύ ευρωπαϊκών κρατών.
Και η Φινλανδία προετοιμάζει επιστροφές
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και το Ελσίνκι.
Εκπρόσωπος του φινλανδικού υπουργείου Εσωτερικών δήλωσε ότι η κυβέρνηση θεωρεί πως ο νέος Κανονισμός για τη Διαχείριση του Ασύλου και της Μετανάστευσης επιτρέπει την επανέναρξη των επιστροφών προς την Ιταλία.
Ως αποτέλεσμα, οι αρμόδιες φινλανδικές υπηρεσίες έχουν ήδη αρχίσει τις σχετικές προετοιμασίες.
Η Φινλανδία επισημαίνει παράλληλα ότι τα προηγούμενα χρόνια διατήρησε συνεχή συνεργασία και διάλογο με τις ιταλικές αρχές, επιχειρώντας έτσι να παρουσιάσει την επανέναρξη των επιστροφών ως εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου και όχι ως μονομερή κίνηση εναντίον της Ρώμης.
Η κόκκινη γραμμή της Μελόνι
Η ιταλική κυβέρνηση, ωστόσο, επιχειρεί να θέσει σαφή χρονικά όρια στις υποχρεώσεις που απορρέουν από το νέο καθεστώς.
Η πάγια θέση του ιταλικού υπουργείου Εσωτερικών είναι ότι δεν πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι δευτερογενείς ροές που καταγράφηκαν πριν από την έναρξη ισχύος του νέου Συμφώνου.
Με άλλα λόγια, η Ρώμη απορρίπτει μια αναδρομική εφαρμογή του νέου συστήματος, η οποία θα μπορούσε να δημιουργήσει πολύ μεγαλύτερο αριθμό αιτημάτων επιστροφής από άλλα ευρωπαϊκά κράτη.
Η αντιπαράθεση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη στην περίπτωση της Γερμανίας.
Η κυβέρνηση Μελόνι υποστηρίζει ότι τα γερμανικά αιτήματα για επιστροφές αιτούντων άσυλο πρέπει να εξετάζονται παράλληλα με τη δραστηριότητα γερμανικών ΜΚΟ στη Μεσόγειο, οι οποίες διασώζουν μετανάστες και πρόσφυγες και τους αποβιβάζουν σε ιταλικά λιμάνια.
Η Ρώμη, επομένως, θέτει ουσιαστικά ζήτημα συμψηφισμού: θεωρεί προβληματικό το Βερολίνο να ζητεί από την Ιταλία να παραλάβει αιτούντες άσυλο που μετακινήθηκαν προς τη Γερμανία, την ώρα που οργανώσεις με γερμανική παρουσία μεταφέρουν διασωθέντες στην Ιταλία.
Από χώρα πρώτης υποδοχής και προορισμός επιστροφών
Εδώ βρίσκεται και το βασικό πολιτικό πρόβλημα για την Ιταλία.
Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, η χώρα αποτελεί μία από τις βασικές πύλες εισόδου στην Ευρώπη μέσω της κεντρικής Μεσογείου. Τώρα βρίσκεται αντιμέτωπη και με αιτήματα επιστροφής ανθρώπων που, αφού εισήλθαν στην Ευρώπη μέσω Ιταλίας, μετακινήθηκαν προς τον ευρωπαϊκό Βορρά.
Η συζήτηση γύρω από τις «δευτερογενείς ροές» αναδεικνύει έτσι μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής: ποιο κράτος αναλαμβάνει τελικά την ευθύνη για έναν αιτούντα άσυλο όταν αυτός περνά από μία χώρα εισόδου και στη συνέχεια μετακινείται σε άλλη;
Το νέο Σύμφωνο φιλοδοξεί να βάλει κανόνες σε αυτή την κατάσταση. Η εφαρμογή του, όμως, αρχίζει ήδη να προκαλεί τριβές.
Τέσσερις χώρες πιέζουν πλέον τη Ρώμη
Η συγκυρία είναι χαρακτηριστική. Πρώτα η Γερμανία, στη συνέχεια η Ελβετία και τώρα Αυστρία και Φινλανδία ανοίγουν το ίδιο ζήτημα απέναντι στην Ιταλία.
Εάν τα αιτήματα πολλαπλασιαστούν, η κυβέρνηση Μελόνι θα βρεθεί μπροστά σε ένα δύσκολο πολιτικό δίλημμα.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η υποχρέωση εφαρμογής του κοινού ευρωπαϊκού πλαισίου. Από την άλλη, μια κυβέρνηση που έχει επενδύσει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο στην αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής δύσκολα μπορεί να αποδεχθεί χωρίς αντιδράσεις τη μετατροπή της Ιταλίας σε χώρα μαζικής επιστροφής αιτούντων άσυλο από την υπόλοιπη Ευρώπη.
Έτσι, το επόμενο μέτωπο του ευρωπαϊκού μεταναστευτικού μπορεί να μη βρίσκεται μόνο στα νερά της Μεσογείου.
Μπορεί να βρίσκεται στο εσωτερικό της ίδιας της Ευρώπης, ανάμεσα στις κυβερνήσεις που θα επιχειρήσουν να εφαρμόσουν το νέο Σύμφωνο και στις χώρες πρώτης εισόδου που καλούνται να σηκώσουν μεγάλο μέρος του βάρους.