Οι εξτρεμιστές Μουσουλμάνοι μπορούν να χρησιμοποιήσουν την εκπαίδευση για να ομαλοποιήσουν τον αποκλεισμό και τη βία.
Η Δύση έχει περάσει δεκαετίες πολεμώντας την τρομοκρατία με όπλα, κυρώσεις, επιχειρήσεις πληροφοριών και ελέγχους στα σύνορα. Αυτά τα μέτρα μπορούν να διαταράξουν τα τρομοκρατικά δίκτυα, αλλά δεν μπορούν να νικήσουν τις ιδέες που κάνουν τη βία να φαίνεται νόμιμη. Για να αντιμετωπίσουν τον τζιχαντιστικό εξτρεμισμό, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να εξετάσουν πώς τα εξτρεμιστικά κινήματα οπλοποιούν την έννοια του κάφιρ.
Η αραβική λέξη κάφιρ αναφέρεται σε κάποιον που απορρίπτει ή δεν πιστεύει στο Ισλάμ. Η κλασική ισλαμική νομολογία ανέπτυξε νομικές διακρίσεις σχετικά με τους μη Μουσουλμάνους, συμπεριλαμβανομένου του ντζίμι (dhimmi), ενός μη Μουσουλμάνου που ζει υπό μια ιστορικά καθορισμένη ρύθμιση προστασίας, και του χάρμπι (ḥarbi), ενός ατόμου ή ομάδας που σχετίζεται με μια κατάσταση πολέμου. Αυτές οι κατηγορίες δεν έκαναν κάθε μη Μουσουλμάνο εχθρό. Παρ’ όλα αυτά, η κλασική νομολογία περιείχε επίσης άνισους κανόνες που αξίζουν κριτικής εξέτασης.
Η πρακτική του τακφίρ (takfīr) —η κήρυξη άλλου ατόμου ή ομάδας ως απίστων— έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην ιδεολογία του Ισλαμικού Κράτους.
Οι εξτρεμιστές σβήνουν αυτές τις διακρίσεις και μετατρέπουν τη θρησκευτική ταξινόμηση σε δικαιολογία για αποκλεισμό, διωγμό και δολοφονία. Η πρακτική του τακφίρ —η κήρυξη άλλου ατόμου ή ομάδας ως απίστων— έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην ιδεολογία του Ισλαμικού Κράτους. Οι ηγέτες του την έχουν χρησιμοποιήσει εναντίον μη Μουσουλμάνων και Μουσουλμάνων που απορρίπτουν την εξουσία τους.
Πέρα από τη ρητή θεολογία, οι νομικές ταξινομήσεις ενός ατόμου ως κάφιρ φέρουν πρακτικές κοινωνικές συνέπειες. Στη νομολογία των Δωδεκαετιστών Σιιτών, τα παραδοσιακά κείμενα συζητούν τη τελετουργική ακαθαρσία (najasah) των μη Μουσουλμάνων, όπου η σωματική επαφή που περιλαμβάνει υγρασία μπορεί θεωρητικά να μεταφέρει ακαθαρσία και να επηρεάσει καθημερινές αλληλεπιδράσεις όπως η κοινή χρήση τροφής. Ωστόσο, οι νομικές απόψεις ποικίλλουν: Ενώ ορισμένες αρχές αντιμετώπιζαν όλους τους μη Μουσουλμάνους ως ακάθαρτους, σύγχρονες προσωπικότητες όπως ο Μεγάλος Αγιατολάχ Αλί Σιστάνι θεωρούν τους Εβραίους, τους Χριστιανούς και τους Ζωροάστριους τελετουργικά καθαρούς, διατηρώντας παράλληλα διακριτές αποφάσεις για άλλες ομάδες.
Η σουνιτική νομολογία γενικά το προσέγγισε αυτό διαφορετικά, αποφεύγοντας τους ίδιους διάχυτους κανόνες μεταφερόμενης ακαθαρσίας. Παρόλο που η τελετουργική ακαθαρσία δεν επιβάλλει εκ φύσεως τη βία, όταν συνδυάζεται με αξιώσεις θρησκευτικής ανωτερότητας και ερμηνείες αποκλεισμού, ενισχύει την κοινωνική απόσταση και την αντίληψη ότι οι ξένοι καταλαμβάνουν κατώτερη θέση. Μια νομολογία δεσμευμένη στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια πρέπει να αξιολογήσει κριτικά αυτές τις θεμελιώδεις υποθέσεις.
Γράφω από πείρα, όχι από μακρινή παρατήρηση. Πέρασα σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μελετώντας την ισλαμική νομολογία και θεολογία στην παράδοση των ιεροδιδασκαλείων. Υπηρέτησα ως μουτζαχίντ και εργάστηκα ως δικαστής. Κατανοώ τις νομικές κατηγορίες και τις συζητήσεις από μέσα. Αναγνωρίζω επίσης την ποικιλομορφία της μουσουλμανικής πολυμάθειας και δεν ισχυρίζομαι ότι κάθε σχολή ή θρησκευτικός δάσκαλος προωθεί τον εξτρεμισμό.
Αλλά είναι απαραίτητο να εξετάσουμε τι μαθαίνουν τα παιδιά. Η έρευνα στα σχολικά βιβλία του Ισλαμικού Κράτους καταδεικνύει πώς οι τρομοκρατικές οργανώσεις μπορούν να μετατρέψουν την εκπαίδευση σε ιδεολογική κατήχηση. Μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι το Ισλαμικό Κράτος χρησιμοποίησε μαθήματα συμπεριλαμβανομένης της γλώσσας, των μαθηματικών, της ιστορίας και της επιστήμης για να προωθήσει την πολιτική και θρησκευτική του ατζέντα. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι τα συνηθισμένα μουσουλμανικά ιεροδιδασκαλεία διδάσκουν τα ίδια δόγματα. Δείχνει όμως πώς οι εξτρεμιστές μπορούν να χρησιμοποιήσουν την εκπαίδευση για να ομαλοποιήσουν τον αποκλεισμό και τη βία.
Η τρομοκρατία δεν προκύπτει από μία λέξη, ένα κείμενο ή μία σχολική αίθουσα. Η πολιτική σύγκρουση, ο αυταρχισμός, η προπαγάνδα, τα κοινωνικά δίκτυα και η στρατολόγηση συμβάλλουν επίσης στη ριζοσπαστικοποίηση. Οι υπηρεσίες ασφαλείας πρέπει να αντιμετωπίσουν αυτούς τους παράγοντες, εξετάζοντας παράλληλα τα θρησκευτικά επιχειρήματα που χρησιμοποιούν οι τρομοκρατικές οργανώσεις για να νομιμοποιήσουν τη βία.
Η επίθεση του Δεκεμβρίου 2025 στο Bondi Beach της Αυστραλίας, η οποία σκότωσε 15 θύματα και τραυμάτισε 42 άτομα κατά τη διάρκεια μιας γιορτής Χανουκά, δείχνει τον συνεχιζόμενο κίνδυνο της αντισημιτικής βίας. Δεν τεκμηριώνει σύνδεση με κάποιο συγκεκριμένο ισλαμικό πρόγραμμα σπουδών, αλλά ενισχύει την ανάγκη να αμφισβητηθούν οι ιδεολογίες που αρνούνται την ίση αξιοπρέπεια και ασφάλεια των θρησκευτικών κοινοτήτων.
Οι δυτικές κυβερνήσεις και πανεπιστήμια θα πρέπει να υποστηρίξουν ανεξάρτητους Μουσουλμάνους μελετητές μέσω χρηματοδότησης έρευνας, μετάφρασης, ανάπτυξης προγραμμάτων σπουδών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Το Κοράνι (Στίχος 60:8) καλεί σε καλοσύνη και δικαιοσύνη απέναντι σε εκείνους που δεν πολεμούν τους Μουσουλμάνους λόγω της θρησκείας τους ούτε τους διώχνουν από τα σπίτια τους. Αυτές οι αρχές θα πρέπει να διαμορφώνουν τη σύγχρονη ισλαμική νομολογία.
Είναι απαραίτητη η μεταρρύθμιση της ισλαμικής νομικής εκπαίδευσης. Οι Μουσουλμάνοι μελετητές θα πρέπει να επανεκτιμήσουν τις αμφισβητούμενες και πιθανολογικές αναφορές, να εξετάσουν το ιστορικό πλαίσιο των κληρονομημένων αποφάσεων και να διακρίνουν τη θεολογική διαφωνία από τη νομική εχθρότητα. Θα πρέπει να αξιολογήσουν τις ερμηνείες μέσω της λογικής, της ηθικής, της δημόσιας ευημερίας και των διεθνών αρχών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό δεν είναι απόρριψη της ισλαμικής πολυμάθειας· είναι κάλεσμα για υπεύθυνη άσκηση του ιζτιχάντ (ijtihad).
Οι δυτικές κυβερνήσεις και πανεπιστήμια θα πρέπει να υποστηρίξουν ανεξάρτητους Μουσουλμάνους μελετητές μέσω χρηματοδότησης έρευνας, μετάφρασης, ανάπτυξης προγραμμάτων σπουδών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Θα πρέπει να ασχοληθούν με ένα ευρύτερο φάσμα ισλαμικών πνευματικών παραδόσεων αντί να αντιμετωπίζουν λίγα πολιτικά οργανωμένα κινήματα ως εκπροσώπους όλων των Μουσουλμάνων.
Ο αγώνας κατά της τρομοκρατίας απαιτεί περισσότερα από την ήττα ένοπλων ομάδων. Απαιτεί την αμφισβήτηση ιδεών που επιτρέπουν στους ανθρώπους να θεωρούν τους γείτονές τους ως νόμιμους στόχους. Αυτός ο αγώνας πρέπει να διεξαχθεί και στη σχολική αίθουσα.
Middle East Forum