Γράφει ο Σάι Γκαλ, Israel Hayom
Η Ανατολική Μεσόγειος έχει ένα κράτος που λείπει. Δεν βρίσκεται στη Μεσόγειο. Το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος σχηματίζουν ήδη ένα στρατηγικό τρίγωνο. Η Ελλάδα, η Κύπρος και η Αρμενία σχηματίζουν ένα άλλο. Η Αθήνα και η Λευκωσία βρίσκονται και στις δύο περιοχές. Η Ιερουσαλήμ και το Ερεβάν όχι.
Αυτός ο χαμένος κρίκος αφήνει άθικτη την ανατολική περίμετρο της Τουρκίας. Η εμβέλεια της Άγκυρας δεν σταματά στο Αιγαίο, την κατεχόμενη βόρεια Κύπρο, τη Συρία, τη Λιβύη ή την Ερυθρά Θάλασσα. Εκτείνεται στον Καύκασο, όπου η Αρμενία είναι ο μεντεσές. Η Τουρκία μετατρέπει τη γεωγραφία σε πύλες, τις πύλες σε μοχλό πίεσης και τον μοχλό πίεσης σε βέτο.
Η Τουρκία έκλεισε τα χερσαία σύνορά της με την Αρμενία το 1993. Η Άγκυρα και το Ερεβάν συμφώνησαν το 2022 να τα ανοίξουν τουλάχιστον σε υπηκόους τρίτων χωρών. Τέσσερα χρόνια αργότερα, παραμένουν κλειστά, ακόμη και μετά την κατάργηση των εμποδίων στο άμεσο διμερές εμπόριο από την Τουρκία. Οι δύο κυβερνήσεις περιγράφουν την ομαλοποίηση ως διαδικασία «χωρίς προϋποθέσεις», ενώ ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας λέει ότι διεξάγεται «σε στενό συντονισμό με το Αζερμπαϊτζάν» και συνδέει την πρόοδο με τις ανησυχίες του Μπακού. Η Άγκυρα χαρακτηρίζει τη διαδικασία άνευ όρων, δίνοντας παράλληλα στο Μπακού τον έλεγχο.
Η Άγκυρα μπορεί να περιορίσει τις επιλογές των Αρμενίων χωρίς να προσαρτήσει αρμενικά εδάφη. Μπορεί να κρατήσει κλειστή τη δυτική πύλη, να συγχρονίσει το άνοιγμά της με το Μπακού και να επεκτείνει τις διαδρομές προς το Αζερμπαϊτζάν και την Κεντρική Ασία, ενώ το Ερεβάν διαπραγματεύεται για πρόσβαση στην αγορά πέρα από τα δικά του σύνορα. Οι εναλλακτικές λύσεις προς τη Δύση αποδυναμώνουν αυτή την μόχλευση. Η διέλευση από την Ανατολή προς τη Δύση για άλλους, ενώ η Αρμενία παραμένει αποκλεισμένη, την ενισχύει.
Η πύλη υπάρχει. Η Άγκυρα ορίζει την τιμή χρήσης της. Η Αρμενία κάποτε δεν αξιολόγησε σωστά την μόχλευσή της. Μετά τον πρώτο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, οι δυνάμεις που υποστηρίζονταν από την Αρμενία έλεγχαν τις περιοχές του Αζερμπαϊτζάν πέρα από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ απαίτησε αποσύρσεις το 1993, αλλά το πλεονέκτημα στο πεδίο της μάχης σκληρύνθηκε σε στασιμότητα αντί για μια τελική διευθέτηση, ανοιχτές διαδρομές και διαρκή ασφάλεια. Η διεθνής διαμεσολάβηση περιόρισε αντί να επιλύσει τη σύγκρουση, ενώ η Αρμενία εμβάθυνε την εξάρτησή της από τη Ρωσία.
Η εναλλακτική λύση δεν ήταν αόρατη στην Ουάσινγκτον. Το 2014, ο οικονομολόγος Ντέιβιντ Γκριγκοριάν, αρχισυντάκτης του περιοδικού « Αρμενία και η Δύση: Ένα Νέο Όραμα για τον Καύκασο» , βοήθησε να παρουσιαστεί μια πιο ανεξάρτητη, διατλαντική Αρμενία ενώπιον ενός ακροατηρίου του Ατλαντικού Συμβουλίου, στο οποίο συμμετείχαν αξιωματούχοι του Κράτους, του Πενταγώνου και του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας. Η ιδέα εισήλθε στη συζήτηση πολιτικής της Ουάσινγκτον. Δεν έγινε ποτέ στρατηγική.
Το Γερεβάν χαλαρώνει τώρα την εξάρτησή του από τη Ρωσία. Η Αρμενία έχει παγώσει τη συμμετοχή της στον Οργανισμό Συλλογικής Συνθήκης Ασφάλειας, υπό ρωσική ηγεσία, και έχει νομοθετήσει μια πορεία προς την ένταξη στην ΕΕ, ενώ παραμένει εκτός καθεστώτος υποψήφιας χώρας και εντός της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης, η οποία επικεντρώνεται στη Ρωσία. Ο πρωθυπουργός Πασινιάν αναγνωρίζει ότι η ενδεχόμενη ένταξη και στις δύο ενώσεις είναι αδύνατη.
Η ειρήνη με το Αζερμπαϊτζάν και η ομαλοποίηση με την Τουρκία είναι συμφέροντα της Αρμενίας, όχι παραχωρήσεις. Η ακολουθία είναι αντίστροφη. Ο Πασινιάν έχει δηλώσει ότι η ειρήνη έχει εδραιωθεί πριν εξασφαλίσει μια υπογεγραμμένη συνθήκη. Η μονογραφημένη συμφωνία αναγνωρίζει ήδη τα σύνορα των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών ως διεθνή σύνορα και αποκλείει εδαφικές διεκδικήσεις, ωστόσο το Μπακού εξακολουθεί να θέτει ως προϋπόθεση την τελική υπογραφή με συνταγματικές αλλαγές που απουσιάζουν από το συμφωνημένο κείμενο.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Αρμενίας έκρινε ότι η συνταγματική της τάξη επιτρέπει την αναγνώριση αυτών των συνόρων. Το Γερεβάν επικαλείται συγκρίσιμες ιστορικές αναφορές σε συνταγματικά κείμενα του Αζερμπαϊτζάν. Το Μπακού απορρίπτει τον παραλληλισμό. Μόνο η Αρμενία καλείται να τροποποιήσει το σύνταγμά της.
Το Γερεβάν συμμετείχε επίσης στο Μπακού στην κατάργηση της Διαδικασίας του Μινσκ του ΟΑΣΕ, του τριακονταετούς πλαισίου διαμεσολάβησης για το Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Το πεδίο της μάχης διευθέτησε το εδαφικό ζήτημα προτού η διπλωματία διευθετήσει την ειρήνη. Το Μπακού διατήρησε τον συνταγματικό όρο.
Η Διαδρομή Τραμπ για Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία, TRIPP, τοποθετεί τη νότια Αρμενία στην χερσαία διαδρομή που συνδέει την ηπειρωτική Αζερμπαϊτζάν, τον θύλακα Ναχιτσεβάν και την Τουρκία. Η Αρμενία διατηρεί την κυριαρχία και τον έλεγχο των συνόρων, αλλά η εταιρεία ανάπτυξης θα ανήκει κατά 74% στις ΗΠΑ και κατά 26% στην Αρμενία, με αποκλειστικά δικαιώματα χρήσης γης και ανάπτυξης για αρχικά 49 χρόνια, με δυνατότητα παράτασης για άλλα 50. Μια ρήτρα τερματισμού ενός έτους διατηρεί τη νόμιμη έξοδο, ωστόσο το αμερικανικό κεφάλαιο, οι μακροπρόθεσμες παραχωρήσεις και η περιφερειακή κυκλοφορία αυξάνουν το κόστος άσκησής της.
Η διαδρομή διασχίζει τη Λωρίδα του Μεγρί, μήκους 43 χιλιομέτρων, κατά μήκος των ιρανικών συνόρων της Αρμενίας, χωρίζοντας την ηπειρωτική χώρα του Αζερμπαϊτζάν από το Ναχιτσεβάν. Καμία συνθήκη δεν μπορεί να καταργήσει τη γεωγραφία. Το γεγονός ότι το Μεγρί είναι απαραίτητο δίνει σε ισχυρότερους παράγοντες ενδιαφέρον για τη σταθερότητα της Αρμενίας, αλλά και για την αδιάλειπτη διέλευση μέσω αυτής. Η προστασία της διαδρομής δεν προστατεύει την ελευθερία δράσης της Αρμενίας.
Η αμοιβαιότητα δεν είναι διαπραγματεύσιμη. Το Μπακού δεν μπορεί να αποκτήσει αξιόπιστη πρόσβαση προς τα δυτικά μέσω της Αρμενίας, ενώ η πρόσβαση της Αρμενίας προς τα δυτικά μέσω της Τουρκίας παραμένει στη διακριτική ευχέρεια της Άγκυρας. Η Τουρκία δεν μπορεί να αποκτήσει άλλη διαδρομή προς το Αζερμπαϊτζάν και την Κεντρική Ασία, διατηρώντας παράλληλα κλειστά τα αρμενικά σύνορά της τέσσερα χρόνια αφότου συμφώνησε να τα ανοίξει.
Διαφορετικά, η Αρμενία ξεκλειδώνει το Ναχιτσεβάν πριν ξεκλειδώσει η ίδια. Η ιστορία δεν είναι νόμισμα.
Τον Νοέμβριο του 1920, ο Γούντροου Γουίλσον εξέδωσε διαιτητική απόφαση βάσει της μεταπολεμικής συμφωνίας των Σεβρών, η οποία καθόριζε μια εντελώς διαφορετική αρμενοτουρκική μεθόριο και παρείχε στην Αρμενία πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα. Η τρέχουσα νομική της ισχύς αμφισβητείται. Το δόγμα της «Πραγματικής Αρμενίας» του Πασινιάν ορίζει έναν άλλο χάρτη: τα διεθνώς αναγνωρισμένα 29.743 τετραγωνικά χιλιόμετρα της σημερινής δημοκρατίας, που οριοθετούνται από την αρχή Άλμα-Άτα του 1991 και απογυμνώνονται από εδαφικές διεκδικήσεις πέραν αυτών.
Η κυβέρνησή του έχει επίσης αφαιρέσει την διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από την ατζέντα της εξωτερικής πολιτικής της Αρμενίας. Το κλείσιμο του χάρτη δεν κλείνει τη μνήμη. Η αναγνώριση δεν επανασχεδιάζει κανένα σύνορο. Η άρνηση να οπλιστεί η ιστορία δεν απαιτεί τον αφοπλισμό της.
Στις 30 Ιουνίου, το Ισραήλ έθεσε ξανά στο προσκήνιο έναν ιστορικό ισχυρισμό που το ίδιο το Γερεβάν είχε υποβαθμίσει – και χαρτογράφησε το μέλλον της περιοχής χωρίς την Αρμενία. Ο υπουργός Εξωτερικών Γκίντεον Σαάρ ανακοίνωσε την απόφαση της κυβέρνησης να αναγνωρίσει τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Ο γενικός διευθυντής του υπουργείου Άμυνας, Αμίρ Μπαράμ, περιέγραψε μια νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική που εκτείνεται από την Ινδία μέσω των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων έως την Ελλάδα και την Κύπρο.
Το Ισραήλ δεν μπορεί να προσεγγίσει την Αρμενία σαν η τάξη πραγμάτων μετά το 2020 να διαμορφώθηκε χωρίς ισραηλινά όπλα. Σύμφωνα με ξένες πηγές, το Ισραήλ έχει εξοπλίσει το Αζερμπαϊτζάν για κρατικούς λόγους: ενεργειακή ασφάλεια, αμυντική συνεργασία, πρόσβαση στην Κασπία και την Κεντρική Ασία και εγγύτητα με το Ιράν. Αυτοί οι λόγοι παραμένουν.
Το ίδιο ισχύει και για την αφοσίωση. Ένα εβραϊκό κράτος δεν απορρίπτει έναν σύμμαχο που στάθηκε στο πλευρό του υπό πίεση. Μεταξύ 2016 και 2020, το Ισραήλ φέρεται να προμήθευσε το 69% των εισαγωγών μεγάλων όπλων του Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με ξένες πηγές, ισραηλινά πυρομαχικά, αναγνωριστικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, κατευθυνόμενοι πύραυλοι και βαλλιστικοί πύραυλοι αναπτύχθηκαν εκτενώς στον πόλεμο του 2020 και υπήρξαν αναφορές ότι πριν από την επίθεση του Αζερμπαϊτζάν τον Σεπτέμβριο του 2023, στρατιωτικές πτήσεις φορτίου συνέδεαν επανειλημμένα τις δύο χώρες.
Αυτό το ιστορικό δημιουργεί ευθύνη, όχι μετάνοια. Το Ισραήλ αντιμετωπίζει την Αρμενία ως συμμετέχοντα στην τάξη που προέκυψε. Το άνοιγμα προς το Γερεβάν δεν πρέπει να γίνει εις βάρος του Μπακού. Η αφοσίωση στο Μπακού δεν μπορεί να γίνει βέτο στο Γερεβάν.
Η Διακήρυξη Σούσα του 2021 επισημοποίησε τις συμμαχικές σχέσεις Τουρκίας-Αζερμπαϊτζάν και θεσμοθέτησε τον συντονισμό της εξωτερικής πολιτικής και της άμυνας στο πλαίσιο του επίσημου δόγματος «ένα έθνος, δύο κράτη». Η αντίδραση του Μπακού στην αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από το Ισραήλ αποκάλυψε τον κίνδυνο: Το Αζερμπαϊτζάν δεν κληρονόμησε καμία οθωμανική ευθύνη, ωστόσο το Υπουργείο Εξωτερικών του υιοθέτησε το λεξιλόγιο άρνησης της Άγκυρας και απαίτησε από το Ισραήλ να επανεξετάσει.
«Ένα έθνος, δύο κράτη» πρέπει να σημαίνει δύο εξωτερικές πολιτικές. Διαφορετικά, η συμμαχία μετατρέπεται σε υποταγή. Αν το Μπακού γίνει προέκταση της Άγκυρας, το Γερεβάν γίνεται η εναλλακτική λύση που εμποδίζει την Άγκυρα να μονοπωλήσει την πρόσβαση του Ισραήλ προς τα ανατολικά. Η Αρμενία δεν αντικαθιστά το Αζερμπαϊτζάν. Η αξία της αυξάνεται καθώς μειώνεται η αυτονομία του Αζερμπαϊτζάν.
Η αποφυγή της ρωσικής εξάρτησης δεν μπορεί να σημαίνει συσσώρευση νέων εξαρτήσεων και αυτονομία. Η Αρμενία μπήκε στο 2026 επιδιώκοντας στρατηγική συνεργασία με το Ιράν. Στις 24 Φεβρουαρίου ο υπουργός Άμυνας της συζήτησε στην Τεχεράνη μια βαθύτερη αμυντική συνεργασία. Τρεις μήνες αργότερα, το Ερεβάν υπέγραψε μια Ολοκληρωμένη Στρατηγική Συνεργασία με την Ουάσιγκτον που καλύπτει την άμυνα, την ασφάλεια, την ενέργεια, τα κρίσιμα ορυκτά και την αναδυόμενη τεχνολογία.
Συγκλίνουν στο Μεγρί. Ο Πασινιάν αποκαλεί την πολιτική του «ισορροπημένη και εξισορροπητική». Χωρίς ιεραρχία, η ισορροπία γίνεται έκθεση.
Η Ουάσινγκτον έχει ήδη μερίδιο στο Μεγρί μέσω του TRIPP, όπου η διαδρομή Μπακού-Ναχιτσεβάν-Τουρκίας τέμνει την πιθανή επέκταση της δομής Ισραήλ-Ελλάδας-Κύπρου από την Αρμενία. Μέχρι να συνδεθούν οι δύο χώρες, η Αρμενία παραμένει διαμετακομιστικός σταθμός για το Μπακού και την Άγκυρα, προτού γίνει κόμβος για την Ιερουσαλήμ, την Αθήνα και τη Λευκωσία.
Επί δεκαετίες η Άγκυρα μετέτρεπε την απαραίτητη σημασία σε βέτο: τον Βόσπορο, το ΝΑΤΟ, την κατεχόμενη βόρεια Κύπρο, τη μετανάστευση και τώρα τον Καύκασο. Μια συνδεδεμένη Αρμενία σπάει το μοτίβο.
Η Ιερουσαλήμ, η Αθήνα και η Λευκωσία αποτελούν τον μεσογειακό πυρήνα. Το Ερεβάν είναι ο χαμένος ανατολικός κόμβος του. Το Μπακού ανήκει δίπλα του, όχι κάτω από την Άγκυρα.