Γράφει ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Παναγόπουλος Αλέξιος (DDDr., Dr.Habil.).
Η σύγχρονη γεωπολιτική θέση της Σερβίας και του Βελιγραδίου αποτελεί ίσως ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα διακρατικής ισορροπίας μεταξύ ανταγωνιστικών πόλων ισχύος. Η Σερβία, ιστορικά συνδεδεμένη με τη Ρωσία, οικονομικά προσανατολισμένη προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και στρατηγικά ανοιχτή προς την Κίνα, επιχειρεί να διαμορφώσει μια αυτόνομη, ελεύθερη πολιτική επιβίωσης, σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξανόμενων πιέσεων και γεωπολιτικών συγκρούσεων.
Οι πρόσφατες δηλώσεις του προέδρου Aleksandar Vučić κατά την επίσκεψή του στο Πεκίνο αποκάλυψαν με ιδιαίτερη σαφήνεια το βάθος της κρίσης εμπιστοσύνης μεταξύ Βελιγραδίου και Βρυξελλών. Ο Σέρβος πρόεδρος κατήγγειλε ουσιαστικά μια μορφή εντολών «διακυβέρνησης μέσω email», υποστηρίζοντας ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει όχι απλώς πολιτική σύγκλιση, αλλά πλήρη συμμόρφωση της σερβικής εξωτερικής πολιτικής με τις αποφάσεις των ευρωπαϊκών κέντρων ισχύος.
Η ρητορική αυτή δεν αποτελεί απλή πολιτική υπερβολή. Αντιθέτως, εντάσσεται σε ένα βαθύτερο ζήτημα κυριαρχίας, το οποίο αναδεικνύεται ολοένα περισσότερο στην ευρωπαϊκή περιφέρεια. Η Σερβία θεωρεί ότι καλείται να εγκαταλείψει τις ιστορικές και στρατηγικές της σχέσεις με τη Μόσχα, να περιορίσει τη συνεργασία της με το Πεκίνο και να υιοθετήσει πλήρως τη δυτική γεωπολιτική ατζέντα ως προϋπόθεση για την ενταξιακή της πορεία.
Το πρόβλημα για το Βελιγράδι είναι ότι η γεωπολιτική του θέση δεν επιτρέπει μονοδιάστατες επιλογές. Η Ρωσία εξακολουθεί να αποτελεί για σημαντικό μέρος της σερβικής κοινωνίας ιστορικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό σύμμαχο, ιδίως λόγω της κοινής σλαβικής και ορθόδοξης παράδοσης αλλά και της στάσης της Μόσχας στο ζήτημα για το Κόσοβο. Παράλληλα, η Κίνα έχει εξελιχθεί σε κρίσιμο οικονομικό και τεχνολογικό εταίρο, στη Σερβία, επενδύοντας σε υποδομές, ενέργεια και στρατιωτική τεχνολογία.
Από την άλλη πλευρά, η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ο σημαντικότερος οικονομικός χώρος για τη Σερβία, τόσο ως εμπορικός εταίρος όσο και ως βασικός επενδυτικός και θεσμικός προορισμός. Ωστόσο, οι Βρυξέλλες εμφανίζονται ολοένα περισσότερο να μετατρέπουν την ενταξιακή διαδικασία από οικονομικό και θεσμικό εγχείρημα σε μηχανισμό γεωπολιτικής πειθαρχίας.
Οι δηλώσεις του Βούτσιτς περί εντολών «λίστας επιθυμιών» της ΕΕ, σχετικά με το ποιους ηγέτες μπορεί ή δεν μπορεί ο ίδιος να συναντά, αποτυπώνουν ακριβώς αυτή τη σύγκρουση αντιλήψεων περί διακρατικής κυριαρχίας. Για το Βελιγράδι, η ευρωπαϊκή πορεία δεν μπορεί να συνεπάγεται και απώλεια της εθνικής στρατηγικής αυτονομίας. Για σημαντικά όμως κέντρα των Βρυξελλών, η πλήρης γεωπολιτική ευθυγράμμιση αποτελεί πλέον βασική προϋπόθεση συμμετοχής στη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Η Σερβία κατηγορεί επιπλέον την ΕΕ για ασταθή πολιτικά και θεσμικά «δύο μέτρα και δύο σταθμά». Η αναφορά της προέδρου της σερβικής βουλής Ana Brnabić στην ανοχή που επιδεικνύεται προς άλλες βαλκανικές κυβερνήσεις (π.χ. Αλβανίας, όταν αυτές ευθυγραμμίζονται πλήρως με την ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική, καταδεικνύει ότι το ζήτημα δεν είναι αποκλειστικά θεσμικό αλλά πρωτίστως γεωπολιτικό.
Ταυτόχρονα, οι εσωτερικές αναταραχές μετά την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ και οι κατηγορίες της κυβέρνησης περί στοχευμένης εξωτερικής υποκίνησης των κινητοποιήσεων, αποκαλύπτουν πως η εσωτερική πολιτική σταθερότητα της Σερβίας συνδέεται πλέον άμεσα με τον διεθνή ανταγωνισμό επιρροής στα Βαλκάνια.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το Βελιγράδι επιχειρεί να εφαρμόσει μια πολυδιάστατη στρατηγική ισορροπίας, τη διατήρηση των σχέσεων με τη Μόσχα, την οικονομική συνεργασία με το Πεκίνο, αλλά και τη συνέχιση της ευρωπαϊκής προοπτικής. Το ερώτημα όμως που ανακύπτει είναι κατά πόσο η νέα εποχή παγκόσμιας πόλωσης επιτρέπει πλέον τέτοιες ισορροπίες.
Η Σερβία βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο ενός νέου γεωπολιτικού ανταγωνισμού για την επιρροή στα Βαλκάνια. Οι Βρυξέλλες επιδιώκουν πλήρη πολιτική ενοποίηση του χώρου, η Μόσχα επιθυμεί να διατηρήσει τα ιστορικά της ερείσματα, ενώ το Πεκίνο επεκτείνει τη στρατηγική και οικονομική του παρουσία μέσω των νέων παγκόσμιων διαδρόμων ισχύος.
Έτσι, το Βελιγράδι, η πόλη μαρτυρίου του Ρήγα Φεραίου για την ορθόδοξη διαβαλκανική Ένωση, δεν αποτελεί απλώς πρωτεύουσα ενός ορθοδόξου βαλκανικού κράτους. Αποτελεί πλέον το γεωπολιτικό και γεωστρατηγικό σταυροδρόμι μεταξύ Ανατολής και Δύσης, το νέο Ιλλυρικό, μεταξύ Δυτικής κυριαρχίας και υπερεθνικής ηλεκτρονικής ολοκλήρωσης, μεταξύ αντοχής πολιτισμικής ιστορικής ταυτότητας και της ισοπεδωτικής νέας παγκόσμιας τάξης.