Γράφει ο Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ, καθηγητής καρδιολογίας
dimitrissideris.wordpress.com
Όλες οι υπάρξεις έχουν ένα σύνορο με το περιβάλλον τους, με ό,τι αυτές δεν είναι. Tο σύνορο έχει την ίδια υλική δομή με την ύπαρξη, αλλά, λόγω της συνάφειας με τα γύρω της, έχει διαφορετικές ιδιότητες από των υπόλοιπων στοιχείων της, έτσι που σχηματίζει ένα είδος προστασίας της από αντίξοους παράγοντες του περιβάλλοντος. Έτσι το ψωμί έχει κόρα, το γάλα τσίπα, το αβγό τσόφλι, τα κύτταρα κυτταρική μεμβράνη, το νερό επιφανειακή τάση, τα φυτά φλοιό, τα ζώα δέρμα ή όστρακο, τα κράτη σύνορα κλπ.
Έχω επανειλημμένα τονίσει (π.χ. Ο Χάρτης της Πατρίδας μου, Huffington Post, 21/08/2022, dimitrissideris.wordpress.com) ότι είναι αδήριτη ανάγκη να έχουμε ένα χάρτη της πατρίδας μας με σαφώς καταγεγραμμένα τα σύνορά της. Αυτή η πατρίδα μάς συντηρεί κι εμείς την υπαρασπιζόμαστε. Το τόνισε, θυμάμαι, ο Ανδρέας Παπανδρέου στον τότε πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή. Κι ακόμη χάρτη δεν έχομε.
Μη έχοντας τέτοιο χάρτη, μας φαίνεται ότι η πατρίδα μας είναι μια χερσόνησος με προσαρτημένα νησιά. Ακριβώς αυτό προσπαθούν να πείσουν οι γείτονές μας τους εαυτούς τους, τα παιδιά τους, εμάς, όλο τον κόσμο. Η πατρίδα μας όμως έχει ιδιαιτερότητες. Μήπως πρέπει να νιώσουμε πως η πατρίδα μας είναι ο τόπος που κατοικούν οι Έλληνες και περικλείεται σε μια τεράστια παραλία, ανεξάρτητα αν ό,τι είναι πέρα από αυτό το σύνορο είναι στεριά ή θάλασσα («Άνδρες γαρ πόλις και ου τείχη», Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 3/11/2022, dimitrissideris.wordpress.com); Κάποια κράτη αποτελούνται αποκλειστικά από νησιά, π.χ. Ιαπωνία, Φιλιππίνες κλπ ή και από μόνο ένα μικρό νησί, όπως η Μάλτα.
Η αλήθεια είναι πως τα σύνορα έχουν ιδιαιτερότητες και επομένως δυνητικές ασάφειες. Για μας έχει ομολογουμένως κάποιες δυσκολίες, ακριβώς επειδή η πατρίδα μας είναι εξίσου στεριανή και νησιωτική. Θα προσπαθήσω να ξεκαθαρίσω, όσο μπορώ τέτοιες δυσκολίες, ιδιαίτερα όσον αφορά τα νησιά μας. Μην ξεχνάμε ότι έχομε σχεδόν 6 000 νησιά και βραχονησίδες.
Αιγιαλίτιδα ζώνη ή χωρικά ύδατα είναι μια θαλάσσια περιοχή που επεκτείνεται από τις ακτές ως το πολύ 12 μίλια. Το κράτος ασκεί πλήρη κυριαρχία, όπως ακριβώς και στην ξηρά του. Κι αυτή καλύπτει τα νερά, το βυθό, το υπέδαφος, τον εναέριο χώρο πάνω από αυτά. Αυτά τα έχει ορίσει το διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Το διεθνές δίκαιο όμως δεν έχει εκτελεστική εξουσία, όπως έχει η δικαιοσύνη σε ένα κράτος. Επομένως ένα κράτος δεν δεσμεύεται από αυτό, αν δεν το έχει υιοθετήσει να το κάνει νόμο του. Λογικό είναι – και αυτό πρέπει να το θυμόμαστε – ότι, εφόσον δεν δεσμεύεται. ούτε μπορεί να το επικαλείται εναντίον άλλου κράτους που το έχει ενσωματώσει στους νόμους του. «Εγώ το αγνοώ, διότι δεν είναι νόμος μουꞏ εσένα όμως είναι νόμος και δεν μπορείς να το παραβιάζεις!» Το διεθνές δίκαιο όμως δεν είναι μόνο περιοριστικό είναι και προστατευτικό. Δεν μπορείς να κάνεις κάτι που δεν το εγγυάται το δίκαιο, είσαι εκτός νόμου.
Η Υφαλοκρηπίδα αφορά μόνο τον βυθό και το υπέδαφος, όχι τα νερά πάνω από αυτά. Το παράκτιο κράτος έχει αποκλειστικά δικαιώματα για έρευνα, εξόρυξη πετρελαίου, φυσικού αερίου, ορυκτών και άλλων πόρων του βυθού. Όμως δεν έχει αποκλειστικό έλεγχο της ναυσιπλοΐας ή της αλιείας στα υπερκείμενα ύδατα.
Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) είναι ευρύτερη από την υφαλοκρηπίδα ως προς τα δικαιώματα που παρέχει. Σ΄ αυτήν το κράτος έχει αποκλειστικά δικαιώματα αλιείας, εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων, παραγωγής ενέργειας από άνεμο ή κύματα, εκμετάλλευσης φυσικών πόρων τόσο στον βυθό όσο και στη στήλη του νερού. Τόσο η ΑΟΖ όσο και η υφαλοκρηπίδα εκτείνονται συνήθως έως 200 ναυτικά μίλια. Η υφαλοκρηπίδα υπάρχει αυτοδικαίως, ακόμη και αν δεν ανακηρυχθεί. Η ΑΟΖ όμως δεν δημιουργείται αυτόματα όπως η υφαλοκρηπίδα, πρέπει να ανακηρυχθεί. Στην έκταση της ΑΟΖ το κράτος δεν έχει πλήρη κυριαρχία όπως στα χωρικά ύδατα και τα ξένα πλοία και αεροσκάφη διατηρούν ελευθερία διέλευσης.
Πέρα από αυτά, υπάρχουν και άλλες διαχωριστικές γραμμές, όπως η NAVTEX, ως 200 μίλια και αυτή, που σημαίνει ανάληψη ευθυνών και δικαιωμάτων ασφάλειας στη ναυσιπλοϊα, με αντίστοιχη στον αέρα τη NOTAM.
Τα θαλάσσια πάρκα είναι προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές που δημιουργούνται για τη διατήρηση της θαλάσσιας ζωής, των οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας. Έχει πρώτιστα οικολογικό σκοπό. Μέσα σε αυτά εφαρμόζονται ειδικοί κανόνες που περιορίζουν ή απαγορεύουν δραστηριότητες όπως η αλιεία, η ρύπανση, οι εξορύξεις ή η ανεξέλεγκτη τουριστική ανάπτυξη. Τα θαλάσσια πάρκα προστατεύουν απειλούμενα είδη (π.χ. θαλάσσιες χελώνες, φώκιες, δελφίνια), προστατεύουν σημαντικούς οικοτόπους όπως κοραλλιογενείς υφάλους, αποκαθιστούν ιχυθυοαποθέματα και ενισχύουν την αειφόρο αλιεία, προωθούν την επιστημονική έρευνα και περιβαλλοντική εκπαίδευση, αναπτύσσουν ήπιο οικοτουρισμό.
Στην πατρίδα μας, αντί να διευκρινίζουμε τα σύνορά μας, φροντίζομε να διατηρείται η ασάφεια. Η διαφαινόμενη δικαιολογία είναι ότι προσπαθούμε να αποφύγουμε την ένταση με τους γείτονές μας, και σ΄ αυτή τη στάση μας πιέζουν και οι σύμμαχοί μας που ενδιαφέρονται να διατηρούνται «ήρεμα νερά» στα σύνορα της επιρροής τους. Όχι εντελώς όμως. Έτσι ανακηρύξαμε κάποια θαλάσσια πάρκα, όχι όμως με δική μας πρωτοβουλία, αλλά μετά από πιέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσηςꞏ αν δεν το κάναμε την τελευταία στιγμή, θα πληρώναμε ποικίλες κυρώσεις. Ενδιαφέρον είναι ότι τα σεβάστηκε η Λιβύη με ένα καθεστώς εχθρικά ουδέτερο απέναντί μας, προφανώς, διότι (λέω εγώ) δεν ήθελε να αντιπαραταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όμως σε άλλα ζητήματα, έστω και έχοντας την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν προχωρήσαμε να ασκήσουμε τα δικαιώματά μας όταν παρουσιάστηκαν εκεί απαγορευτικά πολεμικά πλοία. Εννοώ την πόντιση καλωδίου που θα συνέδεε ενεργειακά Ισραήλ, Κύπρο, Κάσο, Ελλάδα, Ευρώπη. Πολύ περισσότερο, δεν έχομε ψηφίσει με νόμο το δικαίωμά μας να επεκτείνουμε την αιγιαλίτιδα ζώνη μας ως τα 12 μίλια, όπως μας επιτρέπει το διεθνές δίκαιο. Κι αυτό διότι έχει προλάβει η γειτονική μας χώρα να ψηφίσει νόμο που λέει πως, αν το κάνουμε αυτό, είναι αφορμή πολέμου (casus belli). Καλά, να κάνουμε πόλεμο για 6 ψωρομίλια μες΄ στο νερό; Αυτή είναι η δικαιολογία διαδοχικών κυβερνήσεων, δικαιολογία που κανένας δεν τολμά να την πει. Είναι όμως απεμπόληση κυριαρχικών δικαιωμάτων μας που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο που το έχομε υπογράψει.
Και κάτι άλλο. Στη συνθήκη της Λωζάνης έχομε υπογράψει κάποιους περιορισμούς, όχι αποστρατιωτικοποίηση. Για παράδειγμα τα ελληνικά στρατιωτικά αεροσκάφη δεν θα πετούν πάνω από τις ακτές της Ανατολίας και, αμοιβαία, τα τουρκικά στρατιωτικά αεροσκάφη δεν θα πετούν πάνω από τα συγκεκριμένα νησιά. Αυτά όμως πετούν και παραβιάζουν τη συνθήκη. Πρέπει να απαντήσουμε.