Γράφει ο Ταμέρ Τσιλινγκίρ

Υπάρχουν βιβλία που δεν διαβάζονται απλώς· ζητούν λογοδοσία. Υπάρχουν και βιβλία που ανοίγουν τις πύλες μιας ιστορίας που κάποιοι θέλησαν να σβήσουν, δίνοντας ξανά φωνή σε όσους φιμώθηκαν. Το βιβλίο του Hüseyin Torun, «Τα Ξεθωριασμένα Χρώματα της Συντροφικότητας στα Χαρακώματα», είναι ακριβώς ένα τέτοιο έργο.

«Με την πεποίθηση ότι αυτό το έργο θα αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα, έστω και ταπεινό, για την αναμέτρηση του σοσιαλιστικού κινήματος με τη γενοκτονία, μέσα από την ανάληψη της ευθύνης να θυμηθούμε και να τιμήσουμε όσους αθανατοποιήθηκαν στη σύγχρονη ιστορία μας…», γράφει ο Hüseyin Torun στην εισαγωγή του βιβλίου.

Το βιβλίο αυτό δεν αφηγείται μόνο τις ιστορίες δολοφονημένων δημοσιογράφων, επαναστατών και διανοουμένων. Ταυτόχρονα στρέφει το βλέμμα στη διαμελισμένη μνήμη της Τουρκίας, όπως αυτή διαμορφώθηκε από την επίσημη ιστοριογραφία, καταγράφοντας ξανά τον πόνο λαών που αποσιωπήθηκαν, διαγράφηκαν ή σκόπιμα αφέθηκαν στο σκοτάδι.

Η έννοια της «συντροφικότητας στα χαρακώματα» περιγράφει το κοινό πεδίο αγώνα ανθρώπων διαφορετικών ταυτοτήτων, θρησκειών και λαών. Όμως τα χρώματα αυτής της συντροφικότητας ξεθώριασαν κάτω από το βάρος του εθνικισμού, της άρνησης και της κρατικής βίας. Το βιβλίο του Torun ακολουθεί ακριβώς τα ίχνη αυτών των ξεθωριασμένων χρωμάτων.

Ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία του βιβλίου είναι ότι, παρουσιάζοντας τον κατάλογο των δολοφονημένων δημοσιογράφων, δεν περιορίζεται στα γνωστά ονόματα της τουρκικής δημοσιογραφίας. Ο Torun αφιερώνει εκτενή και απολύτως δικαιολογημένη προσοχή στον Πόντιο Ρωμιό δημοσιογράφο Νίκο Καπετανίδη.

Ο Νίκος Καπετανίδης, που θεωρείται ο πρώτος δημοσιογράφος του 20ού αιώνα που εκτελέστηκε, δεν ήταν απλώς ένας δημοσιογράφος. Ήταν η φωνή, η μνήμη και η συνείδηση του Ποντιακού Ελληνισμού. Με την πένα του αποκάλυψε τη βία της ύστερης οθωμανικής περιόδου και του ανερχόμενου τουρκικού εθνικισμού. Το τίμημα ήταν βαρύ: εκτελέστηκε το 1921 από τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας στην Αμάσεια.

Η ιστορία του Καπετανίδη μας υπενθυμίζει μια οδυνηρή αλήθεια: σ’ αυτή τη γεωγραφία πρώτα φιμώθηκαν οι λαοί και έπειτα στοχοποιήθηκαν οι πέτρες μνήμης που κουβαλούσαν τις φωνές τους.

Όταν γίνεται λόγος για δολοφονημένους δημοσιογράφους στην Τουρκία, συνήθως η μνήμη περιορίζεται στη σύγχρονη περίοδο. Ωστόσο αυτή η ιστορία είναι πολύ παλαιότερη. Από τον Hasan Fehmi μέχρι τον Musa Anter, και από τον Uğur Mumcu μέχρι τον Hrant Dink, οι δημοσιογράφοι που άγγιξαν τον πυρήνα της κρατικής εξουσίας βρέθηκαν συστηματικά στο στόχαστρο. Παρ’ όλα αυτά, η επίσημη ιστορία απέκλεισε επίμονα τον ρωμαίικο, αρμενικό και συριακό Τύπο από αυτή τη συλλογική αφήγηση.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται η σημαντική παρέμβαση του Hüseyin Torun.

Ο Torun δεν αφηγείται μόνο ποιοι δολοφονήθηκαν. Δείχνει επίσης ποιοι διαγράφηκαν από τη μνήμη.

Γι’ αυτό η ιδιαίτερη θέση του Νίκου Καπετανίδη στο βιβλίο είναι τόσο σημαντική. Διότι το να θυμόμαστε τον Καπετανίδη δεν σημαίνει απλώς να τιμούμε έναν δημοσιογράφο. Σημαίνει επίσης να κάνουμε ορατή τη μνήμη της γενοκτονίας των Ποντίων, μιας μνήμης που επί δεκαετίες κρατήθηκε υπό καθεστώς άρνησης.

Το έργο αυτό θέτει ταυτόχρονα δύσκολα ερωτήματα και προς την τουρκική Αριστερά. Γιατί δεν υπήρξε μια ουσιαστική και θαρραλέα αναμέτρηση με τη Γενοκτονία των Αρμενίων, τη Γενοκτονία των Ποντίων, τη σφαγή των Ασσυρίων και τις πολιτικές πολιτισμικής εξάλειψης; Γιατί ο ταξικός αγώνας και οι ιστορικές πληγές των λαών αντιμετωπίστηκαν τόσο συχνά ως ασύνδετα πεδία;

Το βιβλίο δεν αποφεύγει αυτά τα ερωτήματα.

Η αλήθεια είναι ενοχλητική. Γιατί η αλήθεια διαλύει τα βολικά ψεύδη. Χωρίς όμως αναμέτρηση με το παρελθόν, δεν μπορεί να υπάρξει ίαση.

Το Τα Ξεθωριασμένα Χρώματα της Συντροφικότητας στα Χαρακώματα δεν είναι απλώς ένα βιβλίο έρευνας. Είναι κάλεσμα προς τη μνήμη, την ιστορική αυτοκριτική και τη δικαιοσύνη.

Σήμερα, το να θυμόμαστε τον Νίκο Καπετανίδη, τον Hrant Dink, τον Musa Anter και όλες τις σιωπηλές πένες δεν αποτελεί μόνο φόρο τιμής στο παρελθόν. Είναι ιστορική ευθύνη απέναντι στο μέλλον.

Σε αυτή τη γεωγραφία διαπράχθηκαν σφαγές, λαοί εκτοπίστηκαν, γλώσσες απαγορεύτηκαν και ταυτότητες αρνήθηκαν. Δεν επιχειρήθηκε να δολοφονηθούν μόνο σώματα, αλλά και μνήμες. Γιατί οι κυρίαρχοι γνωρίζουν πολύ καλά: ένας λαός που χάνει τη μνήμη του, χάνει και την αντίστασή του.

Γι’ αυτό στην Τουρκία, πολλές φορές, το να διαπράττεις σφαγές έμεινε ατιμώρητο, ενώ το να τις κατονομάζεις έγινε αδίκημα. Οι θύτες ανταμείφθηκαν, οι μάρτυρες σιώπησαν και όσοι έγραφαν την αλήθεια οδηγήθηκαν σε δικαστήρια, εξορίες και νεκροταφεία.

Όμως η αλήθεια έχει μια ιδιότητα: όσο κι αν επιχειρήσεις να τη θάψεις, κάποτε επιστρέφει.

Το βιβλίο του Hüseyin Torun αποτελεί μέρος αυτής της επιστροφής. Επαναφέρει στο φως τα ξεθωριασμένα χρώματα, υπερασπίζοντας τη μνήμη απέναντι στην άρνηση, τον λόγο απέναντι στη σιωπή και την αλήθεια απέναντι στον φόβο.

Γιατί μόνο οι κοινωνίες που τολμούν να αντικρίσουν το σκοτάδι του παρελθόντος τους μπορούν να φωτίσουν το μέλλον.

Κάθε όνομα που ξεχνιέται είναι μια νίκη της άρνησης.
Κάθε όνομα που θυμόμαστε είναι μια πράξη αντίστασης της αλήθειας.
Και η αλήθεια, αργά ή γρήγορα, πάντα βρίσκει τον δρόμο της.