Τις δραματικές επιπτώσεις του δημογραφικού προβλήματος στην ελληνική εκπαίδευση αποτυπώνουν τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ και του υπουργείου Παιδείας. Μέσα σε μόλις τρία σχολικά έτη, ο συνολικός αριθμός των μαθητών μειώθηκε κατά σχεδόν 21.000, ενώ εκατό νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία καταργήθηκαν από τον εκπαιδευτικό χάρτη.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσίευσε η «Καθημερινή», κατά το σχολικό έτος 2023-2024 οι εγγεγραμμένοι μαθητές στις δύο βαθμίδες της εκπαίδευσης ανέρχονταν σε 1.291.289. Για το 2026-2027, ο αριθμός τους υποχώρησε στους 1.270.331.
Η διαφορά φτάνει τους 20.958 μαθητές. Παρότι οι εγγραφές δεν έχουν ολοκληρωθεί πλήρως, δεν αναμένεται μεταβολή ικανή να ανατρέψει τη συνολική εικόνα.
Το πρόβλημα γίνεται αρχικά ορατό στα νηπιαγωγεία και στα δημοτικά, καθώς εκεί φτάνουν πρώτα οι γενιές που γεννήθηκαν σε μια περίοδο κατά την οποία οι γεννήσεις στη χώρα μειώνονταν συνεχώς. Η δημογραφική συρρίκνωση μετατρέπεται πλέον από στατιστικό δεδομένο σε καθημερινή πραγματικότητα: λιγότερα παιδιά στις τάξεις, λιγότεροι εκπαιδευτικοί, συγχωνεύσεις μονάδων και σχολικά κτίρια χωρίς μαθητικές φωνές.
Εβδομήντα πέντε καταργήσεις μέσα σε μία χρονιά
Για το σχολικό έτος 2026-2027, το υπουργείο Παιδείας προχώρησε στην κατάργηση 75 σχολικών μονάδων. Από αυτές, οι 43 είναι νηπιαγωγεία και οι 32 δημοτικά σχολεία.
Πρόκειται κατά κανόνα για μονάδες οι οποίες είχαν τεθεί σε αναστολή λειτουργίας για τρία χρόνια, ώστε να δοθεί χρόνος για πιθανή αύξηση του μαθητικού πληθυσμού. Όταν, όμως, δεν συμπληρώνεται ο ελάχιστος απαιτούμενος αριθμός παιδιών, το σχολείο καταργείται οριστικά. Διαφορετικό καθεστώς ισχύει για τα μειονοτικά σχολεία, τα οποία μπορούν να παραμένουν σε αναστολή χωρίς να διαγράφονται από τον εκπαιδευτικό χάρτη.
Οι καταργήσεις αυξήθηκαν απότομα μέσα στην τελευταία τριετία. Το σχολικό έτος 2024-2025 καταργήθηκαν επτά μονάδες –τρία νηπιαγωγεία και τέσσερα δημοτικά– ενώ το 2025-2026 καταργήθηκαν άλλες 18, εννέα από κάθε κατηγορία.
Μαζί με τις 75 φετινές αποφάσεις, ο συνολικός αριθμός των καταργήσεων στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση έφτασε τις 100.
Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν 307 υποβιβασμοί σχολείων, με μείωση των οργανικών θέσεων εκπαιδευτικών. Συγχωνεύθηκαν επίσης 46 δημοτικά σχολεία σε 23 νέες μονάδες και 253 νηπιαγωγεία σε 120.
Στο επίκεντρο η Θεσσαλία
Το μεγαλύτερο πλήγμα καταγράφεται στη Θεσσαλία, όπου καταργούνται 15 νηπιαγωγεία και 11 δημοτικά σχολεία. Ακολουθούν:
- Η Πελοπόννησος, με πέντε νηπιαγωγεία και οκτώ δημοτικά.
- Η Στερεά Ελλάδα, με έξι νηπιαγωγεία και τρία δημοτικά.
- Η Κεντρική Μακεδονία, με τέσσερα νηπιαγωγεία και τρία δημοτικά.
- Η Δυτική Μακεδονία, με πέντε νηπιαγωγεία και ένα δημοτικό.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η κατάσταση στην Καρδίτσα, όπου καταργούνται επτά νηπιαγωγεία. Παράγοντες της τοπικής αυτοδιοίκησης συνδέουν την επιδείνωση του δημογραφικού με τη γενικότερη εγκατάλειψη της περιφέρειας, αλλά και με τις συνέπειες των καταστροφών που προκάλεσαν οι κακοκαιρίες «Ιανός» και «Daniel».
Ο αντιπεριφερειάρχης Καρδίτσας, Κωνσταντίνος Τέλιος, περιέγραψε μια ύπαιθρο η οποία ζητά ανάπτυξη, αλλά στην πράξη βιώνει συνεχή υποβάθμιση και νέα κύματα φυγής. Όπως σημείωσε, υπάρχουν πλέον χωριά τα οποία έχουν σχεδόν αδειάσει από κατοίκους.
Ανάλογη είναι η εικόνα στη Λακωνία, όπου καταργούνται ένα νηπιαγωγείο και τρία δημοτικά. Ο αντιπεριφερειάρχης Θεόδωρος Βερούτης χαρακτήρισε το δημογραφικό ως το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η χώρα, υπογραμμίζοντας ότι η εγκατάλειψη της υπαίθρου δεν αποτελεί μελλοντικό κίνδυνο, αλλά πραγματικότητα που είναι ήδη ορατή.
Οι μαθητές θα διανύουν καθημερινά μεγαλύτερες αποστάσεις
Το κλείσιμο ενός σχολείου δεν αποτελεί απλώς μια διοικητική μεταβολή. Αλλάζει την καθημερινότητα των οικογενειών και επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα μιας μικρής κοινότητας να παραμείνει ζωντανή.
Τα παιδιά αναγκάζονται να μετακινούνται καθημερινά σε μεγαλύτερες αποστάσεις για να φτάσουν στο πλησιέστερο σχολείο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η οικογένεια μπορεί τελικά να εγκαταλείψει το χωριό και να μετακινηθεί προς την πόλη όπου βρίσκεται η νέα σχολική μονάδα.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η μείωση του πληθυσμού οδηγεί στο κλείσιμο του σχολείου και το κλείσιμο του σχολείου επιταχύνει ακόμη περισσότερο την εγκατάλειψη της περιοχής.
Παραμένει, παράλληλα, ανοιχτό το παιδαγωγικό ερώτημα εάν ένα παιδί εξυπηρετείται καλύτερα σε ένα μικρό σχολείο κοντά στον τόπο κατοικίας του ή σε μια μεγαλύτερη εκπαιδευτική μονάδα, η οποία διαθέτει περισσότερους εκπαιδευτικούς και υποδομές, αλλά βρίσκεται αρκετά χιλιόμετρα μακριά.
Το πρόβλημα περνά και στις πόλεις
Η έλλειψη μαθητών δεν περιορίζεται πλέον στα απομακρυσμένα χωριά. Σε σχολεία της Πτολεμαΐδας και του Βελβεντού μειώθηκαν οι οργανικές θέσεις εκπαιδευτικών, καθώς το προσωπικό κρίθηκε υπεράριθμο σε σχέση με τον μαθητικό πληθυσμό.
Στελέχη του υπουργείου Παιδείας εκτιμούν ότι κάθε χρόνο χάνεται από τα σχολεία αριθμός παιδιών που αντιστοιχεί περίπου σε ένα ολόκληρο τμήμα ανά μονάδα. Προειδοποιούν, μάλιστα, ότι το κύμα της δημογραφικής συρρίκνωσης θα περάσει σύντομα και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όπου μέχρι σήμερα οι καταργήσεις γυμνασίων και λυκείων παραμένουν περιορισμένες.
Η θέση του υπουργείου Παιδείας
Η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη υποστηρίζει ότι η αναδιοργάνωση του σχολικού δικτύου είναι αναγκαία, ώστε οι σχολικές δομές να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των παιδιών και των τοπικών κοινωνιών.
Σύμφωνα με την υπουργό, αρκετές μονάδες διατηρήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια, παρά τις δημογραφικές πιέσεις, προκειμένου να εξαντληθούν τα περιθώρια στήριξης της περιφέρειας. Όταν, όμως, η μείωση των μαθητών αποκτά μόνιμα χαρακτηριστικά, το κράτος οφείλει να προσαρμόσει τον εκπαιδευτικό χάρτη.
Το υπουργείο επισημαίνει ότι, παράλληλα με τις καταργήσεις και τις συγχωνεύσεις, ιδρύονται νέες μονάδες στις περιοχές όπου ο πληθυσμός αυξάνεται. Για το νέο σχολικό έτος προβλέπεται, μεταξύ άλλων, η δημιουργία δημοτικού σχολείου στον Βόθωνα της Σαντορίνης, ενώ προτεραιότητα δίνεται και στην ενίσχυση της Ειδικής Αγωγής.
Σχολεία που υπήρχαν μόνο στα χαρτιά
Δεν αντιστοιχούν όλες οι καταργήσεις σε σχολεία τα οποία λειτουργούσαν κανονικά. Ορισμένες μονάδες παρέμεναν για χρόνια μόνο στα διοικητικά αρχεία.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του 8ου Δημοτικού Σχολείου Αλίμου, το οποίο ιδρύθηκε τυπικά το 2004-2005, αλλά το κτίριο δεν κατασκευάστηκε ποτέ. Ο Δήμος Αλίμου αντιδρά στην κατάργησή του, υποστηρίζοντας ότι η περιοχή χρειάζεται πρόσθετους εκπαιδευτικούς χώρους, καθώς ο αριθμός των παιδιών αναμένεται να αυξηθεί λόγω και της ανάπτυξης στο Ελληνικό.
Η περίπτωση αυτή αναδεικνύει τις δύο αντίθετες όψεις του ίδιου προβλήματος: από τη μία, η επαρχία χάνει παιδιά, σχολεία και κατοίκους· από την άλλη, συγκεκριμένες αστικές περιοχές συγκεντρώνουν πληθυσμό και χρειάζονται νέες υποδομές.
Πίσω από τους αριθμούς, πάντως, βρίσκεται μια πολύ σκληρότερη πραγματικότητα. Μια χώρα με 21.000 λιγότερους μαθητές μέσα σε τρία χρόνια δεν χάνει μόνο σχολικά τμήματα και οργανικές θέσεις. Χάνει νέες οικογένειες, ανθρώπινο δυναμικό και την προοπτική να παραμείνουν ζωντανές ολόκληρες περιοχές. Το δημογραφικό δεν αποτελεί πλέον μια προειδοποίηση για το μέλλον. Είναι ήδη παρόν μέσα στις άδειες αίθουσες των ελληνικών σχολείων.