Ανάμεσα στην ανάγκη διατήρησης λειτουργικών σχέσεων με την Ινδία και στις πιέσεις των ριζοσπαστικών, φιλοπακιστανικών κύκλων βρίσκεται ο πρωθυπουργός του Μπανγκλαντές Ταρίκ Ραχμάν, λίγους μήνες μετά την επιστροφή του Εθνικιστικού Κόμματος του Μπανγκλαντές (BNP) στην εξουσία.
Αυτό υποστηρίζει ανάλυση του D. Chowdhury στην ινδική ιστοσελίδα The Secretariat, η οποία καλεί τον Ραχμάν να προχωρήσει σε αλλαγή πορείας και να επισκεφθεί το Νέο Δελχί, προτού η διμερής σχέση επιστρέψει στο ιδιαίτερα αρνητικό κλίμα της περιόδου 2001-2006.
Ο Ταρίκ Ραχμάν επέστρεψε στην πολιτική σκηνή του Μπανγκλαντές έπειτα από 17 χρόνια εξορίας, επιχειρώντας να παρουσιάσει τον εαυτό του ως ώριμο πολιτικό και ικανό διαχειριστή. Παρά το γεγονός ότι προέρχεται από μία από τις ισχυρότερες πολιτικές δυναστείες της χώρας, η εκλογική νίκη του BNP στις αρχές του 2026 αποτέλεσε την πρώτη δική του δοκιμασία στην άσκηση της εξουσίας.
Οι αρχικές ενδείξεις δημιούργησαν στην Ινδία την προσδοκία ότι ο Ραχμάν θα ακολουθούσε μια περισσότερο πραγματιστική εξωτερική πολιτική. Η μέχρι τώρα στάση του, όμως, και κυρίως η καθυστέρηση της επίσκεψής του στο Νέο Δελχί ενίσχυσαν τις ανησυχίες ότι το BNP επιστρέφει σε παλαιότερα αντι-ινδικά αντανακλαστικά.
Η πρόσκληση Μόντι που παραμένει σε εκκρεμότητα
Ο πρωθυπουργός της Ινδίας Ναρέντρα Μόντι προσκάλεσε τον Ταρίκ Ραχμάν να επισκεφθεί το Νέο Δελχί αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων του. Ακολούθησε δεύτερη πρόσκληση για συμμετοχή στη σύνοδο των BRICS, η οποία έχει προγραμματιστεί για τις 12 και 13 Σεπτεμβρίου.
Μέχρι στιγμής, όμως, η επίσκεψη δεν έχει οριστικοποιηθεί. Η Ντάκα υποστηρίζει ότι απαιτείται η δημιουργία ενός «ευνοϊκότερου περιβάλλοντος» στις διμερείς σχέσεις, συνδέοντας εμμέσως την πραγματοποίησή της με την τύχη της πρώην πρωθυπουργού Σεΐχ Χασίνα.
Η κυβέρνηση του Μπανγκλαντές ζητά από την Ινδία την έκδοση της Χασίνα, η οποία έχει καταφύγει στο ινδικό έδαφος μετά την ανατροπή της το 2024. Οι επαφές μεταξύ των δύο πλευρών συνεχίζονται και, σε αντίθεση με τον κατηγορηματικό τόνο της ινδικής ανάλυσης, η Ντάκα έχει διευκρινίσει ότι δεν έχει λάβει ακόμη τελική απόφαση για την επίσκεψη. Το Reuters μετέδωσε ότι η πραγματοποίησή της παραμένει αντικείμενο διπλωματικών διαβουλεύσεων.
Η υπόθεση Χασίνα έχει μετατραπεί στο μεγαλύτερο πολιτικό εμπόδιο ανάμεσα στις δύο χώρες. Στελέχη του BNP θεωρούν ότι η παραμονή της στην Ινδία, όπως και οι δημόσιες παρεμβάσεις της από το ινδικό έδαφος, αποτελούν προσβολή της κυριαρχίας του Μπανγκλαντές.
Στην Ινδία, αντιθέτως, εκφράζεται η άποψη ότι η μετατροπή της έκδοσης της Χασίνα σε προϋπόθεση για κάθε διμερή επαφή μπορεί να οδηγήσει σε στρατηγικό αδιέξοδο.
Ο φόβος επιστροφής στην περίοδο 2001-2006
Η ανάλυση του The Secretariat υποστηρίζει ότι οι σύμβουλοι του πρωθυπουργού καλλιεργούν την ψευδαίσθηση πως το Μπανγκλαντές μπορεί να παρακάμψει την Ινδία και να στηρίξει τη στρατηγική του σε κράτη τα οποία βρίσκονται γεωγραφικά πολύ μακρύτερα.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη Jamaat-e-Islami και στα σκληροπυρηνικά στελέχη του BNP, τα οποία, σύμφωνα με τον αρθρογράφο, επιχειρούν να αποκτήσουν τον έλεγχο της πολιτικής έναντι της Ινδίας.
Η περίοδος 2001-2006, όταν πρωθυπουργός ήταν η μητέρα του Ταρίκ Ραχμάν, Μπεγκούμ Χαλέντα Ζία, θεωρείται από το Νέο Δελχί μία από τις χειρότερες φάσεις των διμερών σχέσεων κατά την τελευταία εικοσιπενταετία. Η Ινδία κατηγορούσε τότε την κυβέρνηση του BNP ότι ακολουθούσε αντι-ινδική πολιτική και επέτρεπε σε ισλαμιστικές και φιλοπακιστανικές δυνάμεις να επηρεάζουν τις κρατικές αποφάσεις.
Το ερώτημα που τίθεται σήμερα είναι εάν ο Ραχμάν θα επιτρέψει την επανάληψη αυτού του μοντέλου ή εάν θα επιλέξει τη γραμμή των πιο πραγματιστών στελεχών του κόμματός του.
Οι πραγματιστές του BNP προειδοποιούν
Στο εσωτερικό του BNP υπάρχει μια παλαιότερη γενιά πολιτικών, η οποία αντιλαμβάνεται ότι το Μπανγκλαντές δεν μπορεί να αγνοήσει τη γεωγραφική, οικονομική και ενεργειακή πραγματικότητα.
Ορισμένα από αυτά τα στελέχη κατέχουν σημαντικά κυβερνητικά χαρτοφυλάκια και γνωρίζουν ότι μια νέα περίοδος αντιπαράθεσης με το Νέο Δελχί θα μπορούσε να παγώσει τις εμπορικές σχέσεις, τις μεταφορές, τις ενεργειακές ροές και τα μεγάλα αναπτυξιακά έργα.
Αντιλαμβάνονται επίσης ότι η αποκατάσταση της οικονομίας του Μπανγκλαντές, ιδιαίτερα εν μέσω ενεργειακών και ηλεκτρικών ελλείψεων, απαιτεί σταθερές σχέσεις με τη μεγαλύτερη γειτονική χώρα.
Παρά ταύτα, η ανάλυση σημειώνει ότι από την επιστροφή του BNP στην εξουσία δεν έχει πραγματοποιηθεί επίσκεψη στο Νέο Δελχί από υπουργό με ουσιαστικό πολιτικό βάρος. Ο υπουργός Εξωτερικών πραγματοποίησε μόνο σύντομη στάση στην Ινδία, ενώ ταξίδευε προς τον Μαυρίκιο, την ώρα που κυβερνητικοί σύμβουλοι επιχείρησαν να αναλάβουν ρόλο διαύλου με το Νέο Δελχί.
Η μεγάλη οικονομική κληρονομιά της περιόδου 2009-2024
Οι σχέσεις Ινδίας και Μπανγκλαντές αναπτύχθηκαν σημαντικά μεταξύ 2009 και 2024, επί των κυβερνήσεων της Σεΐχ Χασίνα. Παρά τις σοβαρές πολιτικές διαφορές και τις ενστάσεις για τον τρόπο διακυβέρνησής της, πολλά από τα έργα εκείνης της περιόδου έχουν μόνιμο χαρακτήρα και εξυπηρετούν απτά συμφέροντα του Μπανγκλαντές.
Έξι σιδηροδρομικές συνδέσεις που λειτουργούσαν πριν από το 1965 αποκαταστάθηκαν, μεταξύ των οποίων η γραμμή Ακαούρα–Αγκαρτάλα, η οποία εγκαινιάστηκε τον Νοέμβριο του 2023.
Οι επιβατικές υπηρεσίες Maitri Express, Bandhan Express και Mitali Express ανεστάλησαν προσωρινά τον Ιούλιο του 2024 για λόγους ασφαλείας, όμως οι εμπορευματικές αμαξοστοιχίες εξακολουθούν να κινούνται. Παράλληλα, διευρύνθηκαν οι οδικές συνδέσεις, οι λεωφορειακές γραμμές και οι εσωτερικές πλωτές μεταφορές.
Η συμφωνία για τη χρήση των λιμένων Τσατογκράμ και Μόνγκλα διευκολύνει τη σύνδεση των βορειοανατολικών κρατιδίων της Ινδίας με τον Κόλπο της Βεγγάλης. Η συμφωνία υπογράφηκε το 2018 και τέθηκε σε εφαρμογή, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ινδικού υπουργείου Εξωτερικών.
Σημαντικός είναι και ο πετρελαϊκός αγωγός Φιλίας Ινδίας–Μπανγκλαντές, ο οποίος εγκαινιάστηκε στις 18 Μαρτίου 2023 και μεταφέρει πετρέλαιο κίνησης υψηλών προδιαγραφών από την Ινδία προς το Μπανγκλαντές, ενισχύοντας την ενεργειακή ασφάλεια της χώρας.
Πιστώσεις άνω των 8 δισ. δολαρίων
Το Μπανγκλαντές έχει εξελιχθεί στον μεγαλύτερο αποδέκτη της ινδικής αναπτυξιακής συνεργασίας. Η Ινδία έχει διαθέσει συνολικά περισσότερα από 8 δισ. δολάρια μέσω τριών πιστωτικών γραμμών για έργα στους τομείς των σιδηροδρόμων, της ενέργειας, των οδικών μεταφορών, της υγείας, της τεχνικής εκπαίδευσης, της ναυτιλίας και των ψηφιακών υποδομών.
Η πρώτη πίστωση, ύψους 1 δισ. δολαρίων, συμφωνήθηκε το 2010. Ακολούθησε δεύτερη γραμμή 2 δισ. δολαρίων, η οποία ανακοινώθηκε κατά την επίσκεψη του Ναρέντρα Μόντι στο Μπανγκλαντές το 2015, και τρίτη ύψους 4,5 δισ. δολαρίων το 2017. Το συνολικό ύψος της ινδικής χρηματοδότησης είχε ξεπεράσει τα 8 δισ. δολάρια ήδη από το 2017, σύμφωνα με το ινδικό υπουργείο Εξωτερικών.
Τα έργα αυτά δεν αποτελούν απλώς παροχές της Ινδίας προς το Μπανγκλαντές. Δημιουργούν ένα πλέγμα αμοιβαίων συμφερόντων, μέσω του οποίου η Ντάκα αποκτά υποδομές και ενεργειακή ασφάλεια, ενώ το Νέο Δελχί εξασφαλίζει καλύτερη πρόσβαση στις βορειοανατολικές περιοχές της Ινδίας.
Η δύσκολη επιλογή του Ραχμάν
Η κεντρική θέση της ανάλυσης του The Secretariat είναι ότι ο Ταρίκ Ραχμάν εξακολουθεί να έχει χρόνο για αλλαγή πορείας.
Μια επίσκεψη στο Νέο Δελχί δεν θα σήμαινε εγκατάλειψη των αιτημάτων του Μπανγκλαντές ούτε υποχώρηση στο ζήτημα της Σεΐχ Χασίνα. Θα έστελνε, όμως, το μήνυμα ότι η νέα κυβέρνηση είναι πρόθυμη να διαχειριστεί τις διαφορές μέσω απευθείας πολιτικού διαλόγου.
Ο Ραχμάν καλείται να αποφασίσει εάν θα επιτρέψει στους ριζοσπαστικούς και φιλοπακιστανικούς κύκλους να καθορίσουν την εξωτερική του πολιτική ή εάν θα οικοδομήσει πάνω στις οικονομικές, πολιτιστικές και ιστορικές σχέσεις με την Ινδία.
Οι κυβερνήσεις αλλάζουν, οι ιδεολογίες μεταβάλλονται και οι πολιτικές συμμαχίες αναδιατάσσονται. Η γεωγραφία, όμως, δεν αλλάζει. Και για το Μπανγκλαντές, η Ινδία θα παραμένει πάντοτε ο μεγαλύτερος και σημαντικότερος γείτονάς του.